اختلاف و ارتباط
منصور معظمی . سفیر ایران در برزیل در دولت اصلاحات
یکی از مهمترین موضوعات کاری رییسجمهور آینده، هنرمندی در تدوین دیپلماسی انرژی برای عدمدخالت اختلاف نظرهای کلان سیاست خارجی بر موضوع مبادلات و صادرات انرژی ایران است. تدوین دیپلماسی انرژی هوشمند، منظم و برنامهدار میتواند این روندهای متفاوت و گاها متعارض با یکدیگر را براساس «تدوین روابط طیفی» با دیگر کشورها سامان دهد. یکی از مهمترین حوزههایی که با توجه به وضعیت سیاسی ایران در محیط بینالمللی باید مورد توجه دقیق قرار گیرد، تعمیق حضور ایران در بازارهای «بالفعل» و برنامهریزی برای حضور (یا حضور مجدد) در بازارهای «بالقوه» با مدیریت «عوامل اختلالزا» باشد. از این رهگذر میتوان امیدوار بود که مقوله «اثرگذاری تحریمها بر ایران» با مدیریت چندبعدی خنثی شود. در سالهای گذشته، بازار انرژی ترکیه یکی از این بازارهای بالفعل صادرات انرژی ایران بوده که حفظ و تعمیق حضور ایران در آن، نیازمند مدیریت «عوامل اختلالزا» است. فارغ از فشارهای غرب (به ویژه ایالات متحده) بر ترکیه در کاهش روابط انرژی خود با ایران، یکی از مهمترین عوامل احتمالی «اختلالزا» در روابط ایران و ترکیه در زمینه انرژی موضوع تحولات داخلی سوریه است.
اهمیت ترکیه در بازار انرژی اهمیت ترکیه در بازار انرژی هم به عنوان یک درگاه ترانزیت منطقهای و هم به عنوان یک مصرفکننده رو به رشد در حال افزایش است. در خلال چند سال گذشته، میزان تقاضای انرژی ترکیه به سرعت رشد داشته و احتمالا این روند رو به رشد در آینده نیز ادامه خواهد یافت. همزمان با توسعه اقتصادی ترکیه، مصرف نفت این کشور نیز در خلال دهه گذشته افزایش یافته است. با توجه به ذخایر و تولید بسیار اندک داخلی، این کشور تقریبا تمام عرضه داخلی انرژی خود را وارد میکند. پیشبینی میشود که میزان مصرف نفتی این کشور از 591هزار بشکه در روز در سال 2010 به 808 هزار بشکه در روز در سال 2021 رسیده که 770هزار بشکه آن را از خارج وارد میکند. ترکیه نقش مهم و فزایندهای را در ترانزیت نفت ایفا میکند. این کشور از نظر استراتژیکی در تقاطع بین کشورهای غنی نفتی عضو شوروی سابق و خاورمیانه از یکسو و مراکز تقاضای اروپایی از سوی دیگر قرار دارد. علاوه براین، مسیر یکی از شلوغترین گذرگاههای آبی جهان نیز از این کشور میگذرد که در سال 2010 محل عبور روزانه 2/9 میلیون بشکه نفت در روز بود. ترکیه دارای نقش استراتژیکی در زمینه
گاز طبیعی بین دومین بازار بزرگ جهان- اروپای قارهای- و ذخایر عظیم گازی در حوزه دریای کاسپین و خلیجفارس میباشد. با افزایش سالانه مصرف گاز طبیعی ترکیه، این کشور وابستگی فزایندهای به واردات گاز طبیعی پیدا کرده است. عمدهترین مورد مصرف گاز طبیعی در داخل مربوط به تولید برق میباشد. پیشبینی میشود که میزان مصرف گاز طبیعی این کشور از 38/1 میلیاردمترمکعب در سال 2010 به 52/6 میلیاردمترمکعب در سال 2021 برسد که این کشور مجبور است سالانه 51/6 میلیاردمترمکعب آن را از خارج وارد کند. اهمیت بازار انرژی ترکیه برای ایران الف: واردات نفتی ترکیه در سال ٢٠١١، کشور ترکیه بیش از ٩٠درصد کل مصرف سوختهای مایع خود را وارد کرد. براساس آمارهای اداره اطلاعات انرژی ایالات متحده (EIA)، انتظار میرود که حجم واردات این کشور در دهه آینده دوبرابر افزایش یابد. اکثر نفت وارداتی ترکیه از ایران وارد میشود که در سال ٢٠١١، حدود ٥١درصد واردات نفتی این کشور را تامین میکرد. آمارهای ماه سپتامبر ٢٠١٢ نشان میداد که ایران جایگاه نخست خود را در بین عرضهکنندگان نفت این کشور در این ماه حفظ کرده است اما میزان
واردات نفتی ترکیه از ایران از این تاریخ به بعد کاهش یافت. میزان صادرات نفتی ایران به ترکیه در سال 2011 به میزان 185هزار بشکه در روز بوده است اما به تدریج روند کاهشی داشته و در چهار ماه اول سال 2013 (بین ژانویه تا آوریل) به ترتیب به 145، 110، 100 و 100هزار بشکه در روز رسیده است. حال با توجه به روند افزایشی واردات نفتی ترکیه در سالهای آینده (770هزار بشکه در روز) و نیز آسانی دسترسی ایران از طریق خط لوله (برای حل مشکل بیمه نفتکشهای ایرانی) میتوان بازار نفتی ترکیه را یکی از گزینههای بالقوه افزایش صادرات نفتی ایران قلمداد کرد که نیازمند مدیریت روابط است. ب: واردات گاز طبیعی ترکیه از اوایل دهه ٢٠٠٠، اهمیت گاز طبیعی برای اقتصاد ترکیه به طور قابل ملاحظهای افزایش یافته است. در سال ٢٠١١، کشور ترکیه حدود 1/5 تریلیاردفوت مکعب گاز طبیعی (معادل 42/4 میلیاردمترمکعب) از خارج وارد کرد که عمده آن از کشور روسیه بود. ١٩درصدکل واردات گاز طبیعی ترکیه (معادل هشتمیلیاردمترمکعب) نیز از ایران صورت میگیرد که در جایگاه دومین صادرکنندگان گاز طبیعی به ترکیه قرار دارد. بعد از این دو کشور سهم قابل توجهی از گاز
طبیعی وارداتی ترکیه از کشورهای آذربایجان و الجزایر عرضه میشود. با توجه به افزایش واردات گاز طبیعی این کشور به بیش از 52میلیارد مترمکعب در سال 2021، کشور ترکیه سعی کرده است که به برنامهریزی برای توسعه واردات گاز طبیعی خود از طریق توسعه خط لوله بلواستریم از روسیه، خط لوله ترانس آناتولیا برای واردات از آذربایجان و نیز توسعه واردات الانجی (از کشورهای الجزایر و قطر) بپردازد. این طرحها زنگ خطری برای کاهش سهم گاز طبیعی ایران در بازار واردات گازی ترکیه است. بنابراین در این زمینه نیز لازم است تا با مدیریت عوامل «اختلالزا» در دولت بعدی به حفظ و افزایش بازار گازی ترکیه اقدام شود. عوامل «اختلالزا» در روابط ایران و ترکیه در حوزه انرژی الف: تحریمهای غربی اجراییشدن تحریمهای غربی از ژوییه 2012 به ویژه تحریمهای مندرج در «مجوز دفاعی سال مالی 2012» آمریکا سبب شده است که فشار زیادی بر کشورهای واردکننده نفت ایران از سوی ایالات متحده صورت بگیرد. شرط تمدید معافیتهای 180 روزه این تحریمها، کاهش قابل ملاحظه خرید نفت ایران است. آخرین دور تمدید این معافیتها در اوایل ماه ژوئن 2013 برای ترکیه صورت
گرفت. ب: اختلاف نظر در مورد تحولات سوریه به اذعان بسیاری از پژوهشگران، فارغ از فشارهای تحریمی غرب بر ترکیه، یکی از عواملی که دولت کنونی ترکیه را در چانهزنی با غرب برای کسب معافیتهای تحریمی یا همکاری با ایران در زمینههای مجاز انرژی کمتحرک میسازد، اختلافات دو کشور در زمینه تحولات داخلی سوریه و آینده نظام سیاسی این کشور میباشد. در حقیقت موضع ایران و ترکیه دو سر طیف گزینههای ممکن برای حل بحران سوریه است؛ یکی معتقد به سرنگونی بشار اسد و تغییر نظام سیاسی موجود بوده و برای این هدف به مهمترین معبر ارایه خدمات پشتیبانی، اطلاعاتی و نظامی گروههای معارض سوریه تبدیل شده و دیگری معتقد به حفظ بشار اسد و نظام موجود است. این تفاوت رویکردی دو کشور به دلیل اینکه نتیجه تحولات سوریه تاثیر عمیق راهبردی بر قدرت منطقهای آنها خواهد داشت، سبب شده است که زمینههای همکاری در دیگر حوزهها - به ویژه حوزه انرژی- را تحتالشعاع خود قرار دهد. حال راهکار دولت آینده برای مدیریت اینگونه چالشهای حوزه سیاست خارجی چیست؟ «روابط طیفی» با کشورها: هنر دیپلماسی یکی از مهمترین آسیبهای سیاست خارجی در
تعاملات بینالمللی، سیطره «ذهنیت جنگ سردی روابط دوگانه اجباری» یا همکاری یا تعارض میباشد. این الگوی رفتاری در دوره رقابتهای ایالات متحده و شوروی قابل پیشبینی و تبیین بود که دولتها یا مجبور به عضویت در بلوک غرب بودند یا بلوک شرق. رفتارهای ابداعی «عدمتعهد» در این دوره نیز به دلیل دخالتهای دو بلوک ناکام ماند. اما در دوره بعد از جنگ سرد به دلیل برخی تحولات بنیادین نظیر چندبعدیشدن موضوع امنیت (اقتصادی، محیطزیستی و اجتماعی) و نیز وارد شدن بازیگران جدید (بهخصوص سازمانهای فراملی غیردولتی) دیگر رفتار دولتها با یکدیگر بر اساس مدل «دوگانه اجباری همکاری/ تعارض» تنظیم نمیشود. با مشاهده روندهای مختلف بینالمللی و رفتارهای دولتها میتوان شاهد شکلگیری «الگوی رفتار طیفی» در تعاملات دو کشور خاص بود. روابط طیفی به چه معناست؟ روابط طیفی به اینمعناست که «به دلیل پیچیدگی عرصه بینالمللی، تعاملات دو دولت در موضوعات مختلف با یکدیگر تفاوت داشته و ممکن است تعامل آنها بر سر یک موضوع مبتنی بر همکاری باشد اما در همان زمان تعامل آنها بر سر یک موضوع دیگر مبتنی بر تعارض یا رقابت. از این رو در این شرایط ما دارای یک الگوی
واحد رفتاری بین دو دولت بر سر همه موضوعات نخواهیم بود.» مثلا کشور روسیه و ایالات متحده در موضوع تروریسم بینالمللی به دلیل منافع متقابل خود دارای رویکرد همکاری بوده اما در همین زمان در زمینه الگوی نظم بینالمللی (یکجانبهگرایی/چندجانبهگرایی) دارای تعاملاتی بهشدت رقابتی هستند. نتیجه عملی این الگو این است که این دو کشور بهدلیل منافع متقابل خود از «تسری اختلافات» به حوزه همکاری متقابل جلوگیری میکنند. هنر دیپلماسی در دوران جدید این است که بهگونهای تعاملات بینالمللی را دنبال کند تا الف: در عین رقابت و تعارض با یک دولت از زمینههای همکاری مشترک با آن کشور غافل نشود و ب: از تسری اختلافات در یک حوزه تعارضی به یک حوزه دیگر جلوگیری کند. در ج. ا.ا نیز در برخی موارد بهصورت نهچندان قوی از این الگوی رفتاری استفاده شده که متاسفانه گسترش نیافته است. بهعنوان مثال مذاکره با ایالات متحده در زمینه عراق به دلیل منافع متقابل اما در عین حال اختلافنظر در زمینه مساله فلسطین یک نمونه از این رفتار طیفی است. دولت آینده لازم است که در زمینه ترکیه نیز چنین رفتاری را در نظر بگیرد. میتوان عملا در یک زمینه بهدلیل منافع ملی
با دولت ترکیه دارای اختلافنظر (رقابت در زمینه تحولات سوریه) بود اما در یک زمینه دیگر بازهم به دلیل منافع ملی (حوزه مبادلات انرژی) از روابط همکاریگرایانه برخوردار بود. ضرورت اینگونه رفتارها، شناخت عمیق دستگاه دیپلماسی ایران از تعاملات بینالمللی و تفکیک حوزهها از یکدیگر و نیز تنظیم نوع تعاملات در هر حوزه بنا بر مقتضیات منافع ملی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.