|

مذاکره با دوستان جدید ایرانی

پاتریک اسمیث . فرنگیس بیات

امروز دقیقا یک ماه است که ایرانی‌ها «روحانی» را به ریاست‌جمهوری انتخاب کرده‌اند. انتخابی که نشان داد تقریبا اکثر کارشناسان و تحلیلگران اشتباه می‌کردند. انتظار خاص و متفاوتی از این انتخابات نمی‌رفت. در این موقعیت فرصت‌هایی برای آمریکا و دولت «اوباما» وجود دارد که اگر ملزم به محترم‌شمردن نظر همه در سیاست خارجی هستیم، نمی‌توانیم از آنها به راحتی بگذریم. در این میان من سه فرصت بزرگ را بررسی می‌کنم: روحانی در جمع‌های خصوصی و عمومی نشان داده است که خواهان طرح دوباره مساله روابط تهران-واشنگتن است. او از قطع روابط ایران-آمریکا به‌عنوان «زخمی که التیام نیافته» یاد کرد. چنین توصیفی تغییر قابل‌توجهی است. روحانی به مساله مهمی می‌اندیشد، اگر آمریکا هم همین کار را کند، برد بزرگی خواهد کرد. روحانی پیش از این، مذاکره‌کننده ارشد هسته‌ای بوده است، تا زمانی که احمدی‌نژاد فرد دیگری را به جای او منصوب کرد. رییس‌جمهوری جدید ایران اعلام کرده است او «آن» موضع‌گیری را مجددا از سر خواهد گرفت. این فرصت تکرارنشدنی برای پیش‌رفتن به سمت نوعی قرارداد بلندمدت بر سر پرونده هسته‌ای ایران، اهداف، ادعاها و محدودیت‌های آن است که در دوره احمدی‌نژاد‌میلیون‌ها مایل با آن فاصله داشتیم. روحانی خواستار گفت‌وگو‌های مستقیم شده است. پرونده هسته‌ای هم مطمئنا اهمیت درجه یکی برای او خواهد داشت. مساله سوریه نیز برای دو کشور تبدیل به موضوع مهمی شده است. روحانی می‌تواند از اعضای میز مذاکرات حل بحران سوریه باشد. آمریکا آشکارا در سوریه، برنامه مسلح‌کردن جنگجویان را ادامه داده است؛ شورشیانی که جنگ را به منازعه‌ای فرقه‌ای و باندی کشانده‌اند. هم‌اکنون مناطقی که توسط شورشیان کنترل می‌شود گرفتار هرج‌ومرج مطلق است. این سیاست، محکوم به شکست است. اما برای این بحران حتما راه‌حل دیگری نیز پیدا خواهد شد. با بر سر کار آمدن دولت جدید روحانی و تلاش‌های او این مهم ممکن خواهد شد و تلاش‌های بی‌نتیجه «جان کری» برای تشکیل اتحادی از همه طرف‌ها در ژنو، جان دوباره‌ای خواهد گرفت. دستور کار روحانی دغدغه‌های روحانی چیست؟ اینکه آمریکا، ایرانی‌ها را برای شروع مذاکراتی سازنده درک کند، حیاتی است. بالاترین دغدغه این است که آمریکا نگاه به ایران به‌عنوان کشوری «ستیزه‌جو» را کنار بگذارد. با یک ایرانی هم‌کلام شوید تا بفهمید که ما چیزی بیش از انزوای اقتصادی به ملت ایران تحمیل کردیم. بله چیزی بیش از آن. این آسیب بیشتر فرهنگی و فناوری است و در این راه، جامعه جهانی هم به ما پیوسته است. ایرانی‌ها خود را هم‌ردیف ملت‌هایی که در سطح جهانی دارای درآمدهای متوسط است مثل روسیه، برزیل، هند، چین و آفریقای جنوبی که سهم قابل‌توجهی از اقتصاد دنیا را در دست دارند، می‌بینند. آنها درک درستی دارند. ایران باید در میان قدرت‌های درحال ظهور قرار بگیرد و خودش خوب این را می‌داند که از چه طریق به این جایگاه برسد. روحانی البته دو دغدغه قابل‌توجه دیگر هم دارد: اول اینکه، همه مردم ایران خواستار یک برنامه انرژی هسته‌ای هستند بنابراین هیچ دلیلی وجود ندارد که چیزی غیراز آن چیزی که هست را نشان دهیم. دارا و ندار مفهوم قابل طرحی در مذاکرات نیست و به نظر، هیچ وقت هم نبوده است. مساله تنها نوع و اندازه توانمندی این برنامه هسته‌ای است. انگیزه ایران «عمل‌گرایانه» (شاه هم به‌دنبال برنامه هسته‌ای وسیعی بود)، «نمادین» (این برنامه سمبلی از برابری ایران با سایر دولت‌هاست) و البته «استراتژیک» است. به‌عنوان نکته آخر اینکه، من با تحلیلگرانی که معتقدند ایران احتمالا بمب نمی‌خواهد اما به‌دنبال رسیدن به توان بازدارندگی در مقابل اسراییل است، موافقم. دغدغه دوم بسیار ساده است، تهران به‌دنبال تثبیت جایگاه خود به‌عنوان قدرت منطقه‌ای است. حرف چندان جدیدی در این باب نمی‌شود گفت. این موضوع غیرقابل اجتناب است. برای سایر قدرت‌ها در منطقه روشن است که این موقعیت، بسته به چگونگی اعمال این قدرت در منطقه توسط ایران است. تا پایان هفته، طبق گزارش وال‌استریت‌ژورنال کاخ سفید تصمیم به جدی‌گرفتن پیام‌های روحانی گرفته است. پنجشنبه پیش‌رو مقام‌های آمریکایی با گروه 1+5 در بروکسل بر سر چگونگی نزدیک‌شدن به تهران به بحث خواهند نشست. چنین تلاشی شایسته تحسین است. روحانی نکته‌های مهمی برای بحث خواهد داشت. او خواستار دوران جدیدی از روابط است. در ایران نیز جناح‌های مختلفی قرار دارند. تندروها در پست‌های مهمی هستند و هنوز مسایل مهمی وجود دارند که باید منتظر پیش‌آمدنش باشیم. اما روحانی برنده اکثریت آرا در دور اول، شخصیتی است که تعهدش به ازسرگیری روابط بیش از تقابل است. بزرگ‌ترین نگرانی من، پاسخ به این پرسش مهم است که آیا واشنگتن، ایران را همان‌طوری که هست خواهد پذیرفت یا بر اینکه تنها گزینه «خصومت» است، تاکید خواهد کرد. با توجه به آنچه دوره «خاتمی» در ایران در جریان بود، به نظر می‌رسد روی‌کارآمدن یک اصلاح‌طلب فرصت انجام آن را به‌دست خواهد داد. ترویج این فرصت‌ها نیازمند متوقف‌کردن هرگونه تهدیدی است که کسی هم البته در واشنگتن به‌دنبال آن نیست. اما نادیده‌گرفتن این خطرات، بسیار هزینه‌زا خواهد بود: آمریکایی‌ها طرف‌های ایرانی را که به دنبال دیپلماسی هستند، بی‌اهمیت می‌انگارند و در عوض به کسانی بها می‌دهند که جو وحشت به وجود می‌آورند. گفت‌وگوهای 1+5 این هفته یک شروع باشکوه است. امیدوارم که در این گفت‌وگوها به موضوع سوریه هم همپای پرونده هسته‌ای توجه شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.