|

کندوکاوی در فضای آشفته خاورمیانه با توجه به نتایج برآمده از انقلاب‌های عربی

دموکراسی یا توسعه، کدام‌یک؟

محمدعلی عسگری . عکس:AFP

دموکراسی یا توسعه، کدام‌یک؟
این‌روزها با اتفاقاتی که در مصر افتاد پرسش‌هایی در زمینه دموکراسی واقعی و دموکراسی خیابانی و کودتا و انقلاب در ذهن بعضی‌ نقش بسته است که طبعا بنده هم یکی از این بعضی‌ها هستم. با این تفاوت که شاید دیگران به دلیل دانش و اطلاعاتی که دارند زود به نتیجه رسیده یا می‌رسند اما من کمتر به نتیجه می‌رسم. برای همین آنچه را می‌خوانید بیشتر پرسش است تا پاسخ. پرسش‌هایی که امید می‌رود روشنگر مساله باشد تا کورکننده آن و زمینه‌ای فراخ‌تر را برای اندیشیدن‌های دوباره و رسیدن به پاسخ‌هایی از جنس دیگر فراهم کند. تجربه‌ای را که در مصر اتفاق افتاد همه شاهدیم. خیزش‌های موسوم به بهار عربی در این کشور موج تازه‌ای از اعتراضات را دامن زد و سرانجام به سرنگونی دولت حسنی مبارک منجر شد. در پی آن یک شرایط هرج‌ومرج و آشفتگی ایجاد شد تا اینکه سرانجام انتخاباتی برگزار و با همه اما و اگرهایی که داشت محمد مرسی به ریاست‌جمهوری جدید این کشور انتخاب شد. یک سال بعد در اثر استمرار همان نارضایتی‌ها و وخیم‌ترشدن اوضاع، مردم به خیابان‌ها ریختند و ارتش این‌بار برخلاف دوران مبارک که درکنار ایستاد و بی‌طرفی پیشه کرد به میدان آمد و دولت مرسی را سرنگون و رییس‌جمهوری موقت را منصوب کرد. این‌بار یک جنبش اجتماعی (ازسوی اپوزیسیون) باکودتای نظامی (ازسوی ارتش) درهم آمیخت و به همین دلیل بعضی آن را انقلاب دوم و تصحیح انقلاب نخست نامیدند و گروهی دیگر کودتای نظامی و کاملا غیرقانونی. بحثی که بیشتر ذهن مرا به خود مشغول می‌کند کودتا یا انقلاب‌بودن این حرکت نیست. مساله‌ای که به نظرم مهم‌تر است اینکه آیا دموکراسی راس‌ها - به تعبیر شریعتی - حاصلی جز این می‌توانست داشته باشد؟ یادم می‌آید زمانی که طرح موسوم به خاورمیانه بزرگ مطرح شد سران عربستان‌سعودی و مصر (امیرعبدالله و حسنی‌مبارک) به‌شدت با آن مخالفت کردند. دلیل مخالفت مبارک آن بود که می‌گفت اگر در کشور ما انتخابات آزاد برگزار شود اخوان‌المسلمین برنده خواهد شد. آن طرح کنار گذاشته شد اما سیر حوادث همین اتفاق را برای مصر رقم زد و پیش‌بینی مبارک کاملا درست از آب درآمد. مرسی در یک انتخابات سالم و آزاد مطابق استانداردهای بین‌المللی برنده شده بود. مشابه این تجربه در تونس و لیبی و غیره هم تکرار شد و همین نتیجه یا چیزی شبیه آن را رقم زد. اتفاقی را که در ترکیه شاهدیم همین ساز را می‌نوازد و عده‌ای می‌گویند حزبی با تکیه بر همین دموکراسی راس‌ها قادر است برای سال‌های سال، صندوق‌ها را به‌راحتی پر کند و خود را برنده روندی کاملا دموکراتیک معرفی کند. نمونه‌هایی از این دست در تاریخ گذشته نیز بارها تکرار شده است. اینها نشان می‌دهد که دموکراسی فقط «صندوق‌های رای» نیست هرچند یکی از نمادهای بارز آن قطعا همین صندوق‌های سرنوشت‌ساز باید باشد. به بیان دیگر دموکراسی اگر 10فاکتور تعیین‌کننده داشته باشد یکی از این فاکتورها صندوق است و طبعا انتخاباتی را که برای مثال در مصر یا جاهای دیگر به این شکل برگزار می‌شود نمی‌توان دموکراسی به معنای واقعی آن دانست. صندوق‌ها زمانی می‌توانند راستگو و درستکار و آینه دموکراسی باشند که بقیه عوامل چنین روندی نظیر فعالیت آزاد رسانه‌ها، احزاب، قوای مستقل و مجزا و... . نیز در کنار آن رشد کرده باشد. طبعا در چنین شرایطی است که صندوق‌ها دیگر خیانت نمی‌کنند و از درون آنها کسی مثل مرسی خارج نمی‌شود که بلافاصله گروه کثیری (حتی اکثریت جامعه) با او مخالف بوده و بخواهند پیش از آنکه پایه‌های قدرت خود و حزبش را محکم کند خواستار برکناری‌اش شوند. پس چه باید کرد؟ وقتی سایر عوامل دموکراسی رشد نکرده نباید به صندوق‌ها مراجعه کرد؟ آیا باید منتظر بود تا زمانی بگذرد و سایر عوامل و شرایط برای یک دموکراسی فراهم شود و آیا چنین امکانی وجود دارد؟ چه راهی یا راهکاری برای جلوگیری از تکرار چنین معضلاتی وجود دارد؟ آیا بهتر نیست به جای دموکراسی راس‌ها به قول بعضی به «دموکراسی هدایت‌شده» متوسل شویم؟ دموکراسی هدایت‌شده دموکراسی هدایت‌شده برداشتی است که برخی روشنفکران ایرانی به‌ویژه با توجه به همین مصایب و برای تضمین اهداف یک انقلاب در فردای پیروزی آن پیشنهاد دادند. به نظر آنها به‌خصوص بعد از وقوع انقلاب‌ها که طی آن نظامی زیروزبر می‌شود بهتر است به جای استفاده از دموکراسی صندوق‌ها (راس‌ها) که به راحتی می‌تواند از سوی اقشار سرمایه‌دار و فرصت‌طلب و ضدانقلاب و بقایای نظام سابق مورد سوءاستفاده قرار گیرد، به‌نوعی دموکراسی هدایت‌شده متوسل شد. یعنی از بین سران انقلاب (بدون مراجعه به صندوق‌ها) کسانی را برگزید که عهده‌دار امور شود و تا یک دوره طولانی‌مدت سرنوشت جامعه را به دست گیرند. در این دوره نه‌چندان‌کوتاه است که پایه‌های دموکراسی تقویت‌ شده و آنگاه که همه مقدمات فراهم شد می‌توان به سراغ صندوق‌ها رفت. اما تجربه تاریخی نشان می‌دهد که این نیز راه‌حل خوبی نبوده و نتایج فاجعه‌بارتری را به همراه داشته است. انقلاب شوروی یک نمونه از این طرح بود که سرانجام به حکومتی توتالیتر تبدیل شد. در بین کشورهای خاورمیانه از این نمونه‌ها فراوان است. از ناصر گرفته در مصر تا الجزایر و عراق و سوریه و بقیه کشورهایی که نظام‌های سنتی‌شان به صورت انقلاب یا کودتاهای شبه‌انقلابی دگرگون شد و در پی آن رهبران جدیدی بر سرکار آمدند که بعضا اندیشه‌های روشنفکری هم با خود داشتند. در هیچ‌یک از این نمونه‌ها دموکراسی تجربه نشد و به جای تقویت زیرساخت‌های یک جامعه دموکراتیک، نوعی دیکتاتوری جهان سومی ایدئولوژیک جایگزین شد که صدبار بدتر از دیکتاتوری‌های پیشین بود. تا اینجای کار و با استناد به تجارب تاریخی گذشته باید گفت این هر دو ناقص بوده و نتایج دردناکی به‌خصوص در کشورهای خاورمیانه به همراه داشته است. دموکراسی راس‌ها و دموکراسی هدایت‌شده را می‌گویم. به‌راستی علت و علل این معضلات چیست؟ آیا بهتر نیست به‌جای دست‌یافتن به یک دموکراسی صندوق‌مدار یا یک دموکراسی هدایت‌شده از بالا به فکر دیگری بود؟ بهتر نیست ابتدا زمین و زمینه مساعد را فراهم کرد و بعد به قولی این درخت دموکراسی را از غرب یا از هرجای دیگر به امانت گرفته و در این زمین غرس کرد؟ اما این زمین و زمینه چگونه مهیا خواهد شد؟ روشن است که زمینه یک دموکراسی را در درجه اول «توسعه اقتصادی» و در درجه دوم «توسعه فرهنگی» پدید می‌آورد. بدون توسعه‌یافتگی در هردو این عرصه‌ها حرف‌زدن از دموکراسی و حقوق‌بشر و امثالهم تقریبا تخیل‌بافتن در یک فضای فانتزی و مجازی خواهد بود. حال که چنین است چرا به‌جای دموکراسی به سراغ توسعه نمی‌رویم؟ و چه راه میانبر یا ساده‌تری برای توسعه‌یافتگی وجود دارد؟ آیا به‌جای سیاستمداران مقتدر بهتر نیست به‌سراغ کارگزاران تولیدگر و کارآفرین برویم؟ آیا اساسا بدون داشتن زمینه‌های اقتصادی مناسب و ثروت‌های طبیعی خاص می‌توان انتظار توسعه داشت؟ و آیا ملت‌های خاورمیانه که سال‌هاست به‌خصوص در دام درآمدهای بادآورده نفتی افتاده‌اند قادرند از این «بلای سیاه» نجات یافته و روزی، رنگ توسعه و دموکراسی را ببینند؟ می‌بینید که دراین‌باره هم اما و اگرهای فراوانی وجود دارد و تقریبا همه‌چیز به هم گره خورده است. بگذارید برویم سرخط. نان یا آزادی؟ تا اینجای کار این نکته بر ما معلوم شد که وقتی همه زمینه‌های دموکراسی وجود نداشته باشد صندوق‌ها می‌توانند نتیجه معکوس داشته باشند. برای اینکه صندوق‌ها بتوانند راستگو باشند باید سایر عوامل دموکراسی نیز به کمک آنها بشتابند. زمینه‌هایی که تنها از طریق توسعه می‌توان به آنها دست یافت. بنابراین شاید بتوان گفت توسعه زیربنای دموکراسی است. توسعه درواقع پایه یا ستون‌هایی است که سقف یک دموکراسی پایدار و شفاف و ماندگار را می‌توان بر آنها بنا کرد. حال چه کس یا کسانی و چه عامل یا عواملی این ستون‌های توسعه را بنا خواهند کرد؟ آیا خود دموکراسی (حتی به صورتی نیم‌بند) یکی از بهترین راه‌ها به سوی توسعه نیست. همه می‌دانیم که اول نان باید باشد بعد آزادی. کسی که نان ندارد آزادی را هم نمی‌فهمد و اساسا فاقد درکی از مقالات و مفاهیمی از این دست است. پس اول باید به فکر نان بود. اما یک اسیر اگر صدسال هم در اسارت باشد قادر به تهیه لقمه نانی برای خود نیست. تا این اسیر آزاد نشود و به سرکار نرود نمی‌تواند نانش را تامین کند. دراین میان کدام مهم‌تر است. رسیدیم به قضیه مرغ و تخم‌مرغ؟ از آن گذشته «توسعه» در کشورهای جهان سوم و به ویژه کشورهای خاورمیانه نیز برای خود داستانی خونبار دارد. از طرح‌ها و توطئه‌های استعماری - به قول بعضی - که بگذریم در این منطقه کم نبوده رژیم‌هایی که مهم‌ترین ماموریتشان را ایجاد توسعه و مدرنیزاسیون جوامع خود دانسته‌اند و در این راه به گفته خودشان تلاش‌ها کرده‌اند. اگر بخواهیم جانب انصاف را هم رها نکنیم باید اعتراف کرد که در مواردی همین رژیم‌ها توانسته‌اند دستاوردهای مثبتی هم داشته باشند. حتی همین الان هم که به لیبی نگاه می‌کنیم می‌بینیم توسعه اقتصادی این کشور و تامین زیرساخت‌هایش در دوران همان فردی به وجود آمد که « دیکتاتور دیوانه»اش می‌خواندند. شاه ایران، حسنی مبارک مصر، جعفر نمیری سودان و ملک‌حسن مراکشی و... . همه حاکمان یا پادشاهانی بودند که مهم‌ترین وظیفه‌شان را نوسازی و مدرن‌کردن جوامع خود می‌دانستند و دراین راه از سرمایه‌های خارجی و داخلی بهره‌های فراوان بردند. اما حاصل کارشان گرچه یک توسعه اقتصادی نسبی (با همه عیب و نقص‌هایش) بود اما به دلیل اینکه فاقد یک «‌توسعه فرهنگی» لازم بود آخر کار مانند آن چوپان خیالبافی شد که چوب دستی‌اش را بر کوزه روغن زد و همه را ریخت. شاه ایران درحالی سرنگون شد که می‌پنداشت کشورش درحال پیش رفتن به گفته او «به سوی یک تمدن بزرگ» است! چرا آنهایی نیز که به‌سراغ توسعه رفتند ناکام ماندند؟ چرا برای مثال توسعه‌ای را که رضاخان در ایران شروع کرد نتوانست به یک دموکراسی خوب در دوران پسرش منتهی شود؟ یا کاری را که سادات در مصر کرد نتوانست در دوران مبارک به یک دموکراسی مطلوب منجر شود؟ یا حتی ژنرال‌های ترکیه که مدعی سکولاریسم و نوگرایی و دموکراسی بودند چرا در نهایت از دل همان نظام مطلوبشان حزب عدالت و توسعه درآمد که برخی آن را یک عقب‌گرد تاریخی توصیف می‌کنند؟ از این نمونه‌ها فراوان است. آیا همه این تجربه‌ها نشان نمی‌دهد که شروع‌کردن از توسعه هم کافی نیست؟ آیا همین هوس توسعه نبود که دیکتاتوری‌های مصلح را به‌وجود آورد و پادشاهان قدرقدرتی از آن جوشیدند که اولین کارشان بریدن سر آن پرنده خونین‌بال به نام آزادی بود؟ یک‌بار دیگر برویم سرخط. دموکراسی راس‌ها فاجعه‌بار است. دموکراسی هدایت‌شده از آن بدتر. توسعه اقتصادی که بدون توسعه فرهنگی باشد مایه درد و رنج و مصیبت. اینها هرکدام عیب و نقص‌هایی داشته و دارد که باید بارها و بارها به آنها پرداخت و از آنها حرف زد تا دیگر تکرار نشوند. اما نتیجه‌ای سردستی که می‌توان اینجا گرفت اینکه مطابق گفتار حکیمان، اول نان است و بعد آزادی. پس اولویت با توسعه است. اما (و این اما خیلی مهم‌تر است) توسعه‌ای همه‌جانبه، نه تک‌بعدی تا کشوری را در یک راه مستقیم به دموکراسی برساند. در عین حال باید در برخی استثناها پذیرفت و اعتراف کرد که بهتر است از دموکراسی شروع کنیم. اما (باز همان امای مهم) مشروط به آنکه در کنار صندوق‌های رای بتوان سایر فاکتورهای دموکراسی را هم نشاند تا امیدی به پایداری و ثبات و صوابش باشد. هرچه هست باید اعتراف کرد که حاصل این تجارب شکست‌خورده به‌خصوص برای کشورهای خاورمیانه تاکنون چیزی جز عقب‌ماندگی، اضمحلال، سرگردانی و به‌هم‌ریختگی در همه‌چیز نداشته است. در آخر برخلاف کسانی که توصیه به صبر و شکیبایی می‌کنند باید توصیه به تعجیل و شتاب کرد که وقت بسیار تنگ است. نیم‌نگاهی به کشورهای آسیایی یا حتی آفریقایی و آمریکای‌لاتین می‌تواند این معنا را بهتر تفهیم کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.