|

بازخوانی جنگ شوروی در افغانستان

چگونه دروازه جهنم گشوده شد

سیاوش رزمند

«ما آنجا رفتیم در حالی که احساس قهرمان‌ها و رهایی‌دهندگان را داشتیم و آنجا را در حالی ترک کردیم که احساس اشغال‌کنندگان را داشتیم.» دیمیتری پولیاکوف هنگامی که به افغانستان اعزام شد یک افسر وطن‌پرست جوان از لشکر زرهی ارتش سرخ اتحاد شوروی بود که تصور می‌کرد به افغانستان می‌رود تا با امپریالیست‌های آمریکایی بجنگد. اما رویاهای او بسیار زودتر از آنچه تصور می‌کرد جای خود را به کابوس مبارزه علیه چریک‌های قبیله‌ای داد که خود را «سربازان خدا» (مجاهدین) می‌نامیدند. جنگ 9ساله شوروی در افغانستان در حالی شکل گرفت که روس‌ها در روزهای پایانی سال 1979 وارد کابل شدند که تصور بر این بود با برکنار‌کردن «حفیظ‌الله امین» یکدنده و غیرقابل اعتماد و جایگزین کردن «ببرک کارمل» گوش به فرمان مسکو، کار زیادی برای فاتح جنگ دوم جهانی نمی‌ماند. اما «ویتنام اتحاد شوروی» جهنمی شد که پیامد‌ش از هم‌پاشیدن کشوری بود که اقتصاد متزلزلش توانایی بر دوش کشیدن نبردی فرسایشی را با چریک‌هایی معتقد که صدهامیلیون‌دلار کمک بلاعوض کشورهای نفت‌خیز عربی و آمریکا را در جهاد علیه کفار روس در اختیار داشتند و سازمان اطلاعاتی پاکستان (آی.اس.آی) نیز از هیچ‌گونه کمکی به آنها دریغ نمی‌کرد، نداشت. به پیش‌تر باید بازگردیم و دوباره نگاهی بیندازیم به دلایل حضور شوروی، مختصات سیاسی افغانستان و آرایش نیروهای مجاهدین و متحدین جهانی‌شان. بی‌شک آنچه امروز افغانستان شاهد‌ش است جدا از اتفاقات دهه‌های پیشین نیست. جنگ خانمانسوز داخلی، روی کار آمدن طالبان و اشغال توسط نیروهای ائتلاف و در آخر بن‌بست کنونی در استقرار یک صلح پایدار و احیای امنیت داخلی برای افغان‌ها که با خروج نیروهای آمریکایی و هم‌اینک بریتانیایی در حال تکمیل است، همگی ریشه در گذشته سرزمینی دارد که اشغال‌ناپذیر به نظر می‌رسد. انقلاب ثور: افسران کمونیست سرزمین افغان‌ها قتل «میر اکبر خیبر» رهبر شاخه پرچم از حزب «دموکراتیک خلق افغانستان» در 17 آوریل 1978 بی‌شک نقشی انکار‌ناپذیر در تحولات منجر به کودتای 28 آوریل همان سال داشت. «محمد داوودخان» رییس‌جمهور افغانستان که خود جمهوری سکولار افغانستان را با کودتا علیه پسرعمویش و سرنگونی پادشاهی افغانستان پی‌ریزی کرده بود، در تلاش بود تا قتل «خیبر» را به «گلبدین حکمتیار» و «حزب اسلامی افغانستان» نسبت دهد. هرچند کمتر تردیدی در نقش نیروهای امنیتی دولت در این ترور وجود داشت و دستگیری گسترده رهبران هر دو جناح پرچم و خلق پس از تظاهرات اعتراضی حزب دموکراتیک خلق هدف داوود را برای سرکوبی کامل نیروهای نزدیک به حزب روشن کرد. افسران جناح خلق در شرایطی که «حفیظ‌الله امین» از رهبران حزب فرمان انقلاب را صادر کرده بود، روز جمعه به سوی کاخ ریاست‌جمهوری حمله کردند و پس از زدوخورد با گارد ریاست‌جمهوری، داوود و اعضای خانواده‌اش را به قتل رساندند. در پیام رادیویی که در عصر همان روز پخش شد جمله: «خلق، حکومت داوود را سرنگون ساخت» بر همگان روشن ساخت که حزب کمونیست دموکراتیک خلق، رهبری کشور را برعهده گرفته است و پس از چند روز جمهوری دموکراتیک افغانستان رسما متولد شد. حکومت جدید بین دو جناح پرچم و خلق تقسیم شد. «نور محمد ترکی» رییس شورای انقلابی (معادل رییس‌جمهوری) از جناح خلق سیاست‌های حکومت جدید را در مدار مسکو قرار داد. حکومت انقلابی به‌سرعت تبدیل به یکی از دولت‌های اقماری اتحاد شوروی شد. در سیاست داخلی اما کشمکش‌های جناحی بسیار سریع‌تر از تصور خود را نشان داد و با توجه به سابقه تاریخی افغانستان چهره‌ای خشونت‌بار به خود گرفت. «ترکی» طی یک کودتا از طرف «حفیظ‌الله امین» جان خود را از دست داد و «امین» ترجیح داد تا افغانستان را به غرب نزدیک‌تر نشان دهد. جناح پرچم که از تحولات جدید در شرایط «امین» ناخرسند بود و خطر حذف را بر گرده خود احساس می‌کرد، دست به دامان برادر بزرگ‌تر شد تا کار «حفیظ‌الله امین» را یکسره کند. موقعیت شوروی اما در مقابل حوادث افغانستان به صورتی نه‌چندان واضح شکل گرفته بود. واقعیت این بود که رهبران اتحاد شوروی به حوادث افغانستان به دیده تردید می‌نگریستند، حتی در ابتدای تحولات منجر به سرنگونی داوود از حمایت آشکار از عمل افسران خلقی خودداری و از لفظ انقلاب برای آن استفاده نکردند. تنها با تثبیت حکومت جدید بود که سرزمین شوراها به حمایت رسمی از دولت افغانستان پرداخت. دولت کمونیست افغانستان تلاش بسیاری برای احیای حقوق زنان و مدرن‌سازی ساختارهای صنعتی و طرح آموزش و بهداشت رایگان را آغاز کرد، ولی با آغاز منازعات سیاسی داخلی، مقاومت لایه‌های سنتی و قبیله‌ای جامعه و در آخر اشغال این کشور توسط نیروهای شوروی، بسیاری از این تلاش‌ها به‌صورت طرح‌هایی نیمه‌تمام و ناکارآمد درآمد که قابلیت پیاده شدن در جامعه‌ای پیشا مدنی همچون افغانستان را نداشت. کابوس هندوکشی: جنگ شوروی در افغانستان (1989-1979) لشکر چهلم ارتش سرخ اتحاد شوروی هنگامی در کاخ سلطنتی «تاج بیگ» ستاد فرماندهی خود را مستقر کرد که ارتش سرخ شکست‌دهنده نهایی فاشیسم و فاتح جنگ دوم جهانی شناخته می‌شد. ارتش شوروی تا پیش از آن در هیچ نبردی شکست نخورده بود و قوی‌ترین نیروی نظامی جهان محسوب می‌شد. دکترین برژنف اما پای فاتح برلین را به نبردی فرسایشی گشود، نیروهای ارتش سرخ در اصل بر اساس درخواست حزب برادر برای حمایت از دولت سوسیالیستی افغانستان وارد خاک همسایه جنوبی جمهوری‌های آسیای میانه شوروی شدند. همزمان با گسترش مقاومت مجاهدین و بالا گرفتن اختلافات سیاسی در دولت دو دسته افغانستان، ارتش شوروی برای انجام یک عملیات محدود وارد افغانستان شد. دولت افغانستان درخواست کمک‌های نظامی بیشتری می‌کرد و روس‌ها که سرانجام به هندوکش دست یافته بودند چندان مایل به از دست دادن پایگاهی کلیدی در همسایگی با پاکستان و ایران نبودند. حتی پیش از اشغال رسمی نیز حضور نظامی روس‌ها کاملا مشهود بود. عملیات سرنگونی «حفیظ‌الله امین» در روز 25 دسامبر با مرگ وی توسط نیروهای ویژه شوروی و اشغال مراکز کلیدی قدرت پایان گرفت و «ببرک کارمل» از جناح پرچم توسط روس‌ها به ریاست‌جمهوری گمارده شد. کارمل به‌طور مستقیم درخواست حضور نیروهای شوروی را کرد و در روز 27 دسامبر اولین واحدهای ارتش شوروی وارد خاک افغانستان شدند. ورود 80هزار سرباز شوروی تنها سرآغاز اعزام نیروهای بیشتر محسوب می‌شد. ارتش شوروی به هیچ عنوان برنامه‌ای برای حضور بلندمدت و حتی ایفای نقش مستقیم در نبرد علیه مجاهدین نداشت. برنامه روس‌ها برای پشتیبانی و آموزش نیروهای افغان عملا جای خود را به درگیری تمام‌عیار داد. نیروهای افغانی در بهترین حالت و در نبود روس‌ها تنها کنترل 20درصد از کشور را در اختیار داشتند. دولت ببرک کارمل اما از روس‌ها انتظار نبرد با مجاهدین را داشت، کاری که افغان‌ها از پس آن بر نمی‌آمدند. حضور شوروی و درگیری مستقیم با افغان‌ها همان اتفاقی بود که دولت آمریکا انتظارش را می‌کشید. در ابتدای اشغال افغانستان آمریکا و دولت کارتر درگیر مسایل ایران و بحران گروگانگیری بود تا اینکه بتواند عکس‌العملی نشان دهد. به‌جز تحریم بازی‌های المپیک مسکو هم در عمل کاری از دست کارتر برنیامد. ولی قهرمان حقوق بشر، کلید کاخ را پس از خود به بازیگر درجه دو هالیوود داد تا نقش جدید آمریکا چهره‌ای سینمایی به خود بگیرد. ریگان ضدکمونیست اما سیاستش مقابله با «امپراتوری شر» بود و بانوی آهنین خانه شماره 10 داونینگ استریت لندن نیز با او همراه بود. هفتم نوامبر 1982 لئونید برژنف آخرین مراسم رژه انقلاب بلشویکی‌اش را از مقبره لنین تماشا کرد و سه روز بعد فوت کرد تا دیوار کمونیسم ارتودکس اولین ترکش را بردارد. اینکه نیروهای جهادی افغان از کجا سربرآورده‌اند و چگونه تسلیح شدند قضیه‌ای نیست که نیاز به واکاوی تاریخ داشته باشد. سازمان اطلاعات و وزارت کشور پاکستان در زمان «ضیاءالحق» بنیانگذار تفکر جهادی مدرن محسوب می‌شدند. مدارس اسلامی پاکستان آموزشکده ایدئولوژیک و خاک پاکستان پناهگاه امن جهادگرانی شد که آبشاری از تسلیحات سنگین ضدهوایی و دلار‌های نفتی عربستان‌سعودی به سویشان سرازیر شد. به تمامی اینها باید اضافه کرد سیاست آمریکا را که افغانستان را به تله‌ای مرگبار برای شوروی‌ها تبدیل کرده بود. نیروهای جهادی از تمامی سرزمین‌های اسلامی خود را به افغانستان رساندند. «چارلی ویلسون» نماینده کنگره آمریکا در لباس پشتون‌ها به آنها قول حمایت صددرصدی می‌داد و ریگان رهبران قبایل افغان را در کاخ سفید به حضور پذیرفت. نیروهای جهادی همچنین از بهترین امکانات پزشکی در اروپا و آمریکا بهره‌مند بودند. پایان کار: همه چیز فرو می‌ریزد تا سال 1987 نزدیک به 110هزار سرباز ارتش سرخ به همراه 55هزار سرباز دولتی افغان در برابر مقاومت اسلامی مجاهدین وارد جنگ شده بودند. جنگی چریکی که ارتش کلاسیک و موتوریزه شوروی نه آمادگی آن را داشت و نه برایش آموزش دیده بود. برنامه عملیاتی ارتش سرخ که برپایه حمله هوایی گسترده و سپس پاکسازی زمینی بود با مسلح شدن مجاهدین به سلاح‌های سنگین کارایی خود را از دست داد و مابین سال‌های 85 تا 87 عملا خونبارترین دوران جنگ برای سربازان شوروی بود. رهبری 13ماهه «کنستانتین چرنرنکو» در اصل آغاز آخرین پرده از حیات سیاسی سرزمین سوسیالیستی شوراها محسوب می‌شد. از سال 1985 با روی کار آمدن «میخاییل گورباچف» و سیاست گلاسنوست او که توسط اعضای جوان‌تر کمیته مرکزی حزب کمونیست پشتیبانی می‌شد. شوروی بحران‌زده توان به‌دوش کشیدن جنگی همچون افغانستان را نداشت و حتی توانایی تصمیم‌گیری برای سایر اقمارش را هم از دست داده بود. هنگامی که در فوریه 1989 آخرین واحدهای ارتش سرخ افغانستان را ترک کردند و وارد جمهوری سوسیالیستی شوروی تاجیکستان شدند، تلفات نیروهای روس نزدیک به 15هزارنفر کشته بود و میراث جنگ 9ساله یک‌میلیون‌و500هزار کشته غیرنظامی و پنج‌میلیون آواره افغان بود که از خود سرزمینی سوخته باقی گذاشته بود بدون کوچک‌ترین ساختار زیربنایی در سرتاسر کشور. شوروی در هدف اولیه خود که تحکیم موقعیت دولت کمونیستی افغانستان بود با شکست مواجه شد. دولت «نجیب‌الله» که در 1987 جایگزین «ببرک کارمل» شده بود. با خروج نیروهای شوروی بیشتر امکانات و توانایی‌های خود را از دست داد. سیاست آشتی ملی او در عمل با موفقیت چندانی همراه نبود و نیروهای مجاهدین به سرعت به سمت کابل پیشروی می‌کردند. دولت کمونیستی افغانستان در سال 1987 به پایان خود رسید و نام کشور به جمهوری افغانستان تغییر پیدا کرد اما با اشغال کابل در سال 1992 دولت وحدت ملی «نجیب‌الله» آخرین نفس‌هایش را کشید. زمانی که سرزمینی به نام اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی دیگر وجود خارجی نداشت. آنچه از جنگ افغانستان به‌یاد ماند، لاشه سوخته تانک‌های روسی است که در گوشه و کنار مناطق صعب‌العبور مانده و نماد‌های یادمانی که در شهر‌های مختلف شوروی سابق به یاد سربازان گمنام برپا شده است. افغانستان تبدیل به بهشت تروریست‌هایی شد که غرب و جهان عرب تا دیروز آنها را مبارزان آزادی می‌نامیدند. دولت ربانی ناتوان‌تر از آن بود که در مقابل مقلدهای ریشویی که اینک خود را طالب می‌نامیدند مقاومت چندانی کند. میراث پاکستان و آمریکا اینک نه دشمن شوروی که قرار بود دشمن شماره یک تمام جهان متمدن باشد. آمریکا و نیروهای ائتلاف امروز در حالی افغانستان را ترک می‌کنند که نه اعتمادی به ارتش غیرحرفه‌ای افغانستان وجود دارد و نه سیاستمداران کابل توانایی اداره پاشیده‌ترین اقتصاد جهان را دارند. «چارلی ویلسن» معمار جنگ پنهان آمریکا علیه شوروی در افغانستان و حامی نیروهای جهادی علیه روس‌ها مدت‌ها پس از سقوط شوروی و با آغاز هراس از تروریسم القاعده و متحدانش چنین گفت: «تمامی این چیزها اتفاق افتاد، آنها (مجاهدین) بی‌نظیر بودند و دنیا را تغییر دادند... و آن وقت ما پایان بازی را خراب کردیم و باختیم.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.