به بهانه زادروز ۹۵سالگی «اینگمار برگمان»
فریادها و نجواها
جواد طوسی
«من رویاها، تجربیات لذتبخش، خیالپردازیها، بارقههای جنون، عصبیتها، لرزشهای ایمان و دروغهای آشکار را با نوعی خشم و خروش منتقل کردهام ... من اسیر یک کنجکاوی مهارنشدنی هستم.»
اینگمار برگمان
فرزند یک کشیش در کارنامه پربار هنریاش، بهشدت خودش بود. یک حدیث نفسگو که دغدغهها و مضامین فیلمهایش را اخلاق، گناه، خیروشر، آیینها، تقدیر، عشق، مرگ، خدا و انسان و مذهب، شیطان، رنج و عذاب، نوستالژی، جبر، معصومیت، تنهایی، معجزه و ... تشکیل میداد. اینگمار برگمان به مفهوم واقعی کلمه یک روشنفکر بیادا و اطوار بود. فیلمهایش نسبتی با مخاطب عام نداشت و اگر فصل مشترکی با تعلقات درونی و ذهنیاش نداشته باشی، نمیتوانی با دنیای او و آدمهایش ارتباط برقرار کنی. همانقدر که آثار برگمان برای تماشاگر عامی میتواند توام با اعمال شاقه باشد، بیننده جدی و صاحب عقیده با این آثار همچون مرامنامهای اخلاقی و گنجینهای فلسفی برخورد میکند.
برگمان با مخاطب شوریده حالی طرف بود که از طریق آثار او میخواست پاسخی مناسب برای تلواسههای درونیاش بیابد. مخاطب آثار برگمان، انسان سرگشتهای است میان کفر و ایمان، شک و یقین که در گذر از کابوسهای گوناگون ذهنیاش میخواهد به نقطهای آرامشبخش برسد و وجود خدا را باور کند.
فیلمهای برگمان از نظر وجوه مضمونی و لحن و فضا و مایههای فلسفی و نگاه تلخاندیشانه و تقدیرگونه، فصلهای مشترکی با یکدیگر دارند. در این میان، مهر هفتم (1956)، توتفرنگیهای وحشی (1957)، سهگانه همچون در یک آینه (1961)، نور زمستانی و سکوت (1963)، پرسونا (1966)، شرم (1968)، فریادها و نجواها (1972)، چهرهبهچهره (1976) و سونات پاییزی (1978) از تشخص و اشتهار بیشتری برخوردارند. بازیگرانی چون هارییت آندرسون، ماکس فونسیدو، لیوا ولمان و بیبی آندرسون با او همکاری بیشتری داشتهاند و فیلمبردار صاحبسبکی مانند «سون نیکویست» در اغلب فیلمهای برگمان حضور داشته است.فانی و آلکساندر (1982) به عنوان وصیتنامه برگمان، یک نمونه استثنایی در کارنامه فیلمسازی او است؛ فیلمی که اوج پختگی استاد را در عین سادگی نشان میدهد. فرزند یک کشیش در 64 سالگی مذهب را از نگاه روشنبینانه خودش تعریف میکند و علیه قیود خشک و دست و پاگیر میشورد. اینگمار برگمان، نمونه خلاقانه و هنرمندانه فیلمسازی با گرایشات مذهبی است؛ بیآنکه شعار بدهد و مذهبیبودنش را به رخ بکشد. خودش چنین حس و عقیدهای در مورد فیلمسازی دارد: «وقتی آدم هنرمند است و فیلم
میسازد، خیلی مهم است که با احساسش جلو برود و در پی نتیجه کار نباشد وگرنه زیباییها از آثار او میگریزند و محو میشوند. البته در یک اثر نباید از همگسستگی به وجود بیاید؛ اگر شما به تخیلات خلاق خود ایمان داشته باشید و به احساسات شخصیتان اطمینان، میتوانید کاملا با احساس پیش بروید و عاقبتاندیش باشید، زیرا شما قدرت ادراک نتایج احساسات خود را برای همیشه خواهید یافت.»
برگمان در کنار فیلمسازانی چون کیشلوفسکی، آنجلو پولوس و تارکوفسکی، مخاطبان و سبک و سیاق خاص و جایگاه مستقل تاریخی خود را دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.