|

از خیابان انقلاب به بعد-۹

باشد که روی ریشه‌های کهن باز گل دمد*

پیام حیدرقزوینی

از آن روزگاری که خیابان انقلاب مرکز دانش و دانشگاه شد، بعضی از ناشر-کتابفروش‌های این خیابان نه فقط هویت آن، که ریشه‌هایش هم بوده‌اند. اگر امروز همچنان ریشه‌ای برای خیابان باقی باشد، «طهوری» از اصلی‌ترین آنهاست؛ با قدمتی به طول چند دهه. «کتابخانه طهوری» در دهه 30 و نخست در خیابان ملت به پا شد، توسط «عبدالغفار طهوری». و بعد به انقلاب و روبه‌روی دانشگاه آمد. کتابفروشی طهوری در آن سالیان و شاید هنوز هم، پاتوق بسیاری از کتاب‌خوان‌ها بوده و هست. خاصه دانشجویان و استادان دانشکده ادبیات که خیلی از کتاب‌های مورد نیازشان را در طهوری یافته‌اند. اما امروز انگار چند دهه فعالیت در بازار پرتلاطم کتاب ایران، بر شانه‌های کتابفروشی سالخورده سنگینی می‌کند. انگار چیزی از گذشته در شکل و شمایل طهوری حک شده و مانده است و در بوی آن هم. چیزی که کهن است، اما کهنه نیست. کهنه‌گی نیست. گذشته طهوری در امروز آن جاخوش کرده است. شاید به همین دلیل است که تقریبا هیچ کتاب جدیدی در ویترینش به چشم نمی‌آید. هرچه هست ردی از گذشته بر خود دارد. ویترین کتابفروشی طهوری مدت‌هاست که به جز یکی دو اثر، کتاب جدیدی به خود ندیده است. طهوری در چند ماه اخیر تنها یک عنوان کتاب جدید منتشر کرده و در سال گذشته هم تنها سه عنوان. در حالی که سال قبل‌تر از آن، بیش از 20 عنوان کتاب جدید در طول یک‌سال منتشر کرده بود. طهوری از جمله ناشرانی است که بیش‌ترین آسیب را در بحران اخیر نشر دیده و امروز فعالیتش به حداقل رسیده است. البته عاداتی قدیمی هم در پیشامد این وضعیت تاثیر داشته. طهوری می‌خواهد مسیر همیشگی‌اش را ادامه دهد و طبیعی هم هست که در شرایط بحرانی نشر امکان چاپ بسیاری از آثار مورد علاقه‌اش را از دست بدهد. اکنون طهوری، با تکیه بر گذشته‌اش ایستاده و این تنها حکایت طهوری هم نیست که شاید حکایت بسیاری از ناشران قدیمی دیگر هم باشد که امروز به سختی نفس می‌کشند. اما زمانه می‌چرخد و هیچ معلوم نیست که این گذشته تا کی و کجا دوام بیاورد و بماند. کتابفروش طهوری نقل می‌کرد که یک‌بار یکی از قفسه‌های کتابفروشی دمر شده و برگشته است و کتاب‌های قفسه بر کف کتابفروشی آوار شده‌اند. لابد چفت و بست قفسه قدیمی، مثل بسیاری چیزهای دیگر، در طول این سالیان شل شده و وارفته است. بعد کتاب‌ها را جمع کرده و قفسه را محکم‌سازی کرده‌اند، تا باز کی و کجا چفت و بست قفسه‌ای که بی‌اعتنا به سلیقه و رسم زمانه است لق شود. امروز طهوری به ریشه‌هایش تکیه دارد. ریشه‌هایی که تاب و تقلای ماندن را در گذر روزگار آموخته و مانده‌اند. طهوری از همان ابتدا به عنوان ناشر کتاب‌هایی درباره فرهنگ و تاریخ ایران شناخته شد. و هنوز هم به همین شهره است. کتاب‌هایی که طهوری منتشر می‌کرد، متونی بودند کهن با فروشی کند، که هر ناشری برای چاپشان خطر نمی‌کرد. اما طهوری خطر کرد و چند نسل از کتاب‌خوان‌های ایرانی را جذب خود کرد. در طول این چند دهه طهوری بیش از هر چیز با مجموعه «زبان و فرهنگ ایران» شناخته شده است. متون کهنی که طهوری منتشر کرده نشان از این دارد که خود ناشر با سنت فرهنگی و ادبی ایران آشنا بوده است. از آن جمله: «لغت فرس» و «گرشاسب‌نامه» اسدی طوسی، «چهار مقاله» نظامی عروضی، «وجه دین» و «جامع الحکمتین» ناصرخسرو قبادیانی، «نوروزنامه» خیام نیشابوری، «اسرارالتوحید» محمدبن منور، «کشف المحجوب» هجویری، «صد میدان» خواجه عبدالله انصاری، «المشاعر» ملاصدرا، «گلشن راز» و «مجموعه آثار» شیخ محمود شبستری، «مکاتیب فارسی غزالی» و... همگی این آثار مخاطبان خاص دارند و لابد عقیده و علاقه خود ناشر بر علاقه بازار می‌چربیده که به سراغ انتشار آنها رفته. اما طهوری برای خوانندگان عام‌ترش با کتابی دیگر شناخته می‌شود: «هشت کتاب» سهراب سپهری که در طول این سال‌ها بارها و بارها چاپ شده است. کتابی که احتمالا جزو پرفروش‌ترین آثار طهوری در همه این سال‌ها هم بوده است. به جز اینها، تاریخ ایران و نیز فرهنگ اقوام مختلف آن از دیگر علایق این انتشارات است و ویترین کتابفروشی‌اش هم گویای آن است. در کتابفروشی طهوری، به جز مجله‌های ماهانه، بسیاری از نشریات تخصصی هم دیده می‌شوند. نشریاتی که برخی از آنها از مدت‌ها پیش مانده و فروش نرفته‌اند. برخلاف این نشریات که در میزی جداگانه چیده شده و دسترسی به آنها آسان است، امکان دسترسی به همه قفسه‌های کتاب وجود ندارد. چرا که میزهای وسط کتابفروشی به گونه‌ای چیده شده‌اند که نمی‌توان در میان تمام قفسه‌ها به راحتی گشت. روی این میزها خبری هم از کتاب‌های تازه منتشر شده نیست. درست مثل ویترین کتابفروشی که آن هم بی‌توجه به کتاب‌های جدید بازار است. اما در میان میز نشریات، مجله‌ای در قطعی نامتعارف بیش از دیگر مجله‌ها جلب توجه می‌کند: «آذربایجان جزو لاینفک ایران» که مدتی پیش به کوشش رحیم رییس‌نیا منتشر شد. مجله‌ای که در واقع بازنشر روزنامه‌ای است که در دوران پس از سقوط امپراتوری تزاری توسط مهاجران ایرانی در قفقاز منتشر می‌شد. «تورج اتابکی» هنگامی که مشغول نوشتن رساله دکترای تاریخش بوده، این روزنامه را در باکو می‌یابد و از دوره کامل آن عکسبرداری می‌کند و بعدها آن را در اختیار «کاوه بیات» می‌گذارد تا بازچاپ شود و دست آخر دوره کامل این روزنامه با همکاری «رحیم رییس‌نیا» منتشر می‌شود. «آذربایجان» توسط انتشارت «پردیس دانش» منتشر شده است. خاطرات سیاسی و کتاب‌های تاریخی از جمله کتاب‌های پرفروش کتابفروشی طهوری‌اند. مثلا «خاطرات سیاسی خلیل ملکی» (شرکت سهامی انتشار) به‌رغم آنکه اثری تجدید چاپی هم بوده فروش قابل توجهی در چند مدت اخیر داشته است. همین‌طور کتاب سه جلدی «ادبیات مکتبخانه‌ای ایران» دیگر اثر پرفروش کتابفروشی طهوری بوده است. این کتاب به کوشش دکترحسن ذوالفقاری و دکترمحبوبه حیدری گردآوری و از طرف نشر رشدآوران منتشر شده است. در این اثر سه جلدی، مجموعه‌ای از متونی که در دوره قاجار در مکتبخانه‌ها تدریس می‌شده فراهم آمده است. متونی که هم تصویری از فرهنگ و ادبیات عامیانه به دست می‌دهند و هم تصویری از شیوه آموزش در دوره پیش از به وجود آمدن شیوه آموزشی جدید. گردآورندگان این کتاب، این متون را از منابع چاپ سنگی جمع‌آوری و منتشر کرده‌اند. در ابتدای جلد اول کتاب، در فصلی با عنوان درآمدی بر ادبیات مکتبخانه‌ای در ایران، مطلبی مفصل درباره آداب و رسوم مربوط به مکتبخانه آمده است. در این مقاله، پس از بررسی ریشه لغوی مکتب به مباحثی چون تاریخچه آموزش کودکان در ایران، آموزش زنان، مکان مکتب‌ها، انواع مکتبخانه‌ها، معلم مکتبخانه، هزینه‌های آموزشی و درآمد معلمان و تحفه‌ها، دانش‌آموزان مکتبخانه، برنامه‌های جنبی شاگردان، عشق‌های مکتبخانه‌ای و غیره پرداخته شده و در بخش بعدی متونی که در مکتبخانه تدریس می‌شده آمده است. از کتابفروشی که بیرون می‌روی، هنوز به تصویر قفسه قدیمی واژگون شده و دوران درگذشته می‌اندیشی. دورانی که طهوری ریشه در آن دارد. و امروز می‌خواهد که تاب آورد سختی و چرخش دوران را.
*سطری از گفتار فیلم «تپه‌های مارلیک» ابراهیم گلستان

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.