|

سنگ نبشته «رابرت امت»

نگار خوشنویس

بخش ششم «اولیس» هادس نام دارد و مراودات زندگان و مردگان مطمح نظر قرار می‌گیرد. «لئوپولد بلوم» آخرین نفری است که در معیت مارتین کانینگهام و جک پاور و سایمون ددالوس (پدر استفن) سوار بر کالسکه‌ای رهسپار گورستان پراسپکت می‌شود. به جز این، «جویس» به مفهوم حسرت در زندگی آدمی نظری خاص دارد. تمایز مردگان و زندگان به هیچ‌وجه ساده یا کلیشه‌ای نیست. لئوپولد در مصاف با مرگ شکلی از سرکوب را شناسایی می‌کند. سرکوب‌هایی که به تعبیر «جوزف کنراد» به خرمن حسرت‌هایی مبدل شده‌اند که آتش آن هیچ‌گاه خاموش نمی‌شود. جویس، خود تکنیک به کار رفته در این بخش را اینکوبیسم (incubism) نام گذاشته است. «اینکوبیسم» از آن کلمات حسابی جویسی است. از یک طرف تعرضی به سبک نقاشی مدرنیست‌های زمان جویس یعنی کوبیسم دارد. که در این صورت به معنی «کوبیسم درونی» خواهد بود. دلالت آن هم این است که بیش از این نیمی از بخش هادس در کالسکه می‌گذرد. هر یک از مسافران محیط بیرون را از چشم‌انداز خود می‌بیند. سایمون ددالوس فرزندش استفن را می‌بیند و از رابطه‌اش با باک مالیگان ناراضی است. لئوپولد بر این باور است که اگر رودی، پسر متوفایش زنده بود، او نیز در نگرانی‌های سایمون شریک بود. لئوپولد خودش نیز، در یکی از «همزمانی»‌های اولیس- که پیش‌تر ذکرش رفت- بویلان را می‌بیند. برایش سوال می‌شود که در بویلان چه خصلتی باعث شده تا او اینقدر محبوب القلوب باشد. مارتین کانینگهام و جک پاور هم «روبین جی داد» نزولخوار طماع جهود را می‌بینند که همگی به جز لئوپولد به او مقروضند. به هرروی جویس در این بخش پرسپکتیو متحرکی را طراحی کرده است که همه مسافران کالسکه از منظر خود مسیر منتهی به گورستان را تماشا می‌کنند. گو اینکه از وجهی دیگر این کالسکه زندگی است و به گورستان ختم می‌شود. دلالت دوم اینکوبیسم، از مصادیق طنز جویس است. زیرا کلمه اینکوبیسم به معنای «در مکعب بودن (in+cube+ism) » هم هست. با خواندن «هادس» این دلالت از اینکوبیسم آشکار می‌شود. همه از مرگ می‌ترسند و می‌کوشند تا با احترام به پاتریک دیگنام بر وحشت خود غلبه کنند. اما در مونولوگ‌های درونی لئوپولد معلوم می‌شود که ترس واقعی ترس از تنهایی است. تنهایی دم مرگ. ترس از بدل شدن به موجودی که نمی‌تواند خود را با ضمیر «من » در زبان ادا کند. مکعب (=تابوت) متضمن هراس از زنده‌به‌گور شدن است. جویس با طنز فوق‌العاده‌ای که برای بازگویی مکنونات ذهنی لئوپولد به کار برده، راه غلبه بر این نگرانی را تعبیه تلفنی در تابوت می‌داند. تا مگر میت از طریق تلفن با نزدیکان و آشنایان خود تماس برقرار کند و دیگر تنها نماند. وجه دیگر طنز جویس، لحظه‌ای است که لئوپولد به یاد پدربزرگ خود می‌افتد. او پس از مرگ به گرامافونی کهنه دگردیسی یافته است. جویس این تحول را با جملاتی که شبیه به اصوات پخش شده از گرامافون کهنه است، به خوبی القا کرده است. وجه سوم اینکوبیسم، کلمه «اینکوبای» است که جویس آن را از «شهر خدا» اثر سنت آگوستین اخذ کرده است. اینکوبای موجوداتی شبح‌گون هستند که با بدن‌های زندگان سازگار شده‌اند و می‌توانند در تمایلات و تماس‌های جسمانی شریک زندگان باشند. این بخش به زعم جویس، به اینکوبای اختصاص دارد. اما منظور جویس از این تعبیر همه اتفاقات و ذهنیت‌هایی است که در هوشیاری سرکوب می‌شوند. در یک کلمه، برای جویس اینکوبای مترادف با کابوس است. بچه‌های مرده، نگرانی‌های زندگی خصوصی، بدهی تمام نشدنی به رباخواران، تحقیر و اسارت سیاسی ایرلند شمه‌ای از این کابوس‌ها هستند. این بخش از «اولیس» با تصویری از کلاه شروع می‌شود و با تصویری از کلاه هنری جان منتون خاتمه می‌یابد. با هنری جان منتون در مراسم تشییع جنازه پاتریک دیگنام آشنا می‌شویم. یکی از دلایلی که این بخش، «هادس» نامگذاری شده است، تناظرمیان کالسکه لئوپولد و رفقایش با سفر اولیس به جهان مردگان در روایت هومر به نظر می‌رسد. اگر اولیس هومر از چهار رودخانه استیکس، آکرون، سیسوتوس و پایریفلگتون عبور می‌کند. لئوپولد وهمراهانش هم از چهار کرانه دوبلین، «گراند ریور»، «رویال کانال»، «دادر» و «لیفی» رد می‌شوند. ولی این کجا و آن کجا. انگار که مرگ را به هیچ ترفندی نمی‌توان طبیعی دانست. یک طرف معادله درد و ناکامی و ظلم است. درلایه بیرونی همه اتفاقات تحقیر‌آمیز و مبتذل، این مردم ایرلند هستند که شکست را تحمل می‌کنند و دم بر نمی‌آورند. بیرون غسالخانه‌ای که پاتریک دیگنام بخت‌برگشته را برای دفن آماده می‌کنند، قبر پارنل رهبر سیاسی و استقلال‌طلب ایرلند قرار دارد. ماجرای پارنل، که شکستش در تلاقی سیاست و اخلاق، تقریبا در همه آثار جویس پررنگ است، در این بخش به این شکل مجال بروز پیدا می‌کند. حتی در لابه‌لای گفت‌وگوهای در و بی‌در و شناسایی گور مشاهیر به رابرت امت اشاره می‌شود. جویس با پرسش «کی در اینجا زندگی می‌کند؟ » خاطره رابرت امت را زنده می‌کند. اولیس‌خوانان جهان، مجبورند رابرت امت را بشناسند. امت یکی از رهبران استقلال‌طلب ایرلند بود که در پی اتحاد با ناپلئون درصدد رهایی ایرلند برآمد. با دسیسه‌ای او را دستگیر می‌کنند. شکنجه می‌دهند و سر از تنش جدا می‌کنند. اما در بین مردم ایرلند افسانه‌ای دهان به دهان می‌چرخد که امت چنین وصیت کرده است که متن گور-نبشته او تنها پس از رهایی ایرلند بر گورش نقر خواهد شد. انگار که در دوبلین کسی نمی‌میرد. همه در ناکجایی از خاطره‌های حسرت‌زده منجمد می‌شوند. این وجه از نگرش جویس به هیچ روی قهرمان‌پروری نیست. وقتی در کالسکه مسافران به بحث درباره نحوه مرگ پاتریک دیگنام می‌پردازند، لئوپولد از اینکه مرگ پاتریک ناگهانی و بدون درد بوده، راضی به نظر می‌رسد؛ ولی نظر دیگران چیزی جز این است. باور ایشان آن است که آدمی در لحظه مرگ باید درد بکشد، جان بکند، تا فرصتی برای توبه و کفاره و آخرین اعتراف فراهم باشد. آنها نمی‌دانند که در دوبلین کسی نمی‌میرد. لئوپولد با تماشای موشی که از جرز قبری بیرون می‌آید، از زیارت اهل قبور خود صرف نظر می‌کند. او دلش می‌خواهد مردگان را عمودی دفن کنند. او دلش می‌خواهد برای مردگان خط تراموای ویژه تاسیس شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.