سه دهه از عملیشدن رویای روحانیت مبارز و بازار در زندان برای تاسیس دانشگاه اسلامی گذشته است
دانشگاه امام صادق (ع) تربيتكننده مديران «مياني»
سعید ارکانزادهیزدی
جوان 18سالهای بود در سال 80. یکی از دانشجویان دو سال بالاتر که معتمد دانشگاه امامصادق محسوب میشد، برای مصاحبه و گزینش به اتاقش در منزلشان آمده بود. مصاحبهکننده در اتاق داوطلب نشست و نیمساعتی درباره همهچیز با او صحبت کرد، با همان آرام حرفزدن آدمهایی که ظاهرشان مذهبی است؛ اینکه چرا به دانشگاه امامصادق میخواهد برود و از دانشگاه چه شنیده، اینکه چه کتابی میخواند و چه موسیقیای گوش میدهد. حالا که 12سال از آن روزها گذشته، میگوید: «من به دانشگاه تهران نرفتم و دانشگاه امامصادق(ع) را انتخاب کردم. شاید به دلیل تعریفهایی که از دانشگاه کردند و اینکه مدرک فوقلیسانس پیوسته میگرفتم.» اما هفتسال بعد، دانشگاه را نیمهکاره رها کرد و گرفتن مدرک کارشناسی به بهای گذراندن 210 واحد برایش تمام شد. دانشگاه امامصادق(ع) دانشگاهی است که با ایده کلی «وحدت حوزه و دانشگاه» تاسیس شده و برنامهریزان دورههای تحصیلی آن، تلاش کردهاند که در کنار دروس دانشگاهی، بخشی از دروس حوزوی را هم در آن بگنجانند؛ زبان عربی، بسیاری از دروس فقهی، عقاید اسلامی - کل آثار شهید مرتضی مطهری در 20 واحد - و البته چند واحد درس زبان انگلیسی،
واحدهای اضافهای هستند که این دانشجویان باید پشت سر بگذارند. در این دانشگاه مدارک کارشناسیارشد پیوسته ارایه میشود. مجموع واحدهای دوره کارشناسی در دانشگاههای زیر نظر وزارت علوم 140واحد و برای کارشناسیارشد 32 واحد است اما در دانشگاه امامصادق، دانشجویان برای گرفتن مدرک کارشناسیارشد پیوسته 250 واحد درس میگذرانند. کمترین واحدی که آنها معمولا در هر ترم میگیرند، 20واحد و بیشترین آن 27 واحد است. در دیگر دانشگاهها، دانشجویان در شرایط خیلی استثنایی میتوانند بیش از 20 واحد بگیرند. البته این اجبار با دیگر دانشگاهها هماهنگ نیست و برخی از دانشجویان دانشگاه میگویند که اگر فردی خیلی تلاش کند، میتواند با شکایت به وزارت علوم و نهادهای قضایی، حکم کافی بودن 140واحد برای گرفتن کارشناسی را بگیرد و بدون گذراندن واحدهای اضافی، برایش مدرک صادر شود. حدود 75واحد اضافی برای گرفتن مدرک کارشناسیارشد و تعداد واحدهای زیاد در یک ترم، وقت دانشجویان را بسیار میگیرد و خیلی از آنها اصلا فرصت نمیکنند که به کارهای دیگر برسند و با مسایلی غیر از درس آشنا شوند. یکی از دانشجویانی که برای گذراندن دوره دکترا، دانشگاه امامصادق(ع) را
برخلاف کارشناسی و کارشناسیارشد انتخاب نکرده، میگوید: «میخواستم کمی خارج از سیستم فقهی دانشگاه هم درسخواندن را تجربه کنم.» او در جملات معمولیاش هم بیش از اندازه کلمات پیچیده عربی به کار میبرد که نشان از آموزش حوزوی در زندگی تحصیلیاش دارد. یکی از نقاط متمایز دانشگاه امامصادق نسبت به دیگر دانشگاهها، استفاده از شیوه «مباحثه» برای تعدادی از واحدهاست. مباحثه از روشهای تدریس در حوزههای علمیه است و دانشجویان در واحدهای عقاید اسلامی، با آن آشنا میشوند. انجام مباحثه، اجباری و جزو تکالیف درسی است. هر گروه از دانشجویان به وسیله یک سرگروه از سال بالاییها، گروههای بحث را تشکیل میدهند و این بحثها در خوابگاهها هم ادامه دارد. گاهی لازم است که دانشجویانی هم که ساکن تهران هستند، در خوابگاه بمانند تا در جلسات مباحثه شرکت کنند. صافیهایی بیش از کنکور در سالهای دور، اغلب دانشجویان دانشگاه امامصادق خوابگاهی بودند. خوابگاه در داخل محوطه دانشگاه بود و هنوز هم هست و دانشجویانی که سرشان به درس مشغول است، حتی میتوانند روزها از دانشگاه خارج نشوند. به گفته تعدادی از دانشجویان دانشگاه امامصادق(ع)،
تا اوایل دهه 80، دانشجویان خوابگاهی این دانشگاه بسیار بیشتر از دانشجویان تهرانی بودند اما از همان سالها، تعداد دانشجویانی که در خوابگاه نمیماندند، بیشتر شد. دانشجویان قدیمی دانشگاه میگویند که تا سالهای میانی دهه 70، حتی خروج از دانشگاه ممنوع بوده اما در سالهای ابتدایی دهه 80، چند سالی از برداشتن این ممنوعیت میگذشته و فضای دانشگاه بازتر شده بوده است. داوطلبان خوابگاهی و غیرخوابگاهی دانشگاه امامصادق، برای ورود به دانشگاه باید در کنکور سراسری شرکت کنند. اما این کنکور، تنها تعیینکننده نیست؛ آنها باید از دو جلسه مصاحبه هم سربلند بیرون بیایند؛ یک مصاحبه با هسته اصلی گزینش داخل دانشگاه انجام میشود و مصاحبه دوم، با اطلاع قبلی، در منزل دانشجو صورت میگیرد. این صافیها بههمراه تحقیق از معرفان دانشجو و تحقیقات محلی، باعث میشود که فضای یکدست مذهبی دانشگاه امامصادق حفظ شود و هر دانشجویی با هر گرایشی وارد دانشگاه نشود. با این حال، بررسی فارغالتحصیلان دانشگاه امامصادق، نشان میدهد که طی 31 سال فعالیت این دانشگاه، دانشجویانی با گرایش کاملا مخالف این دانشگاه نیز در آن درس میخواندهاند؛ عبدالله رمضانزاده،
استاندار کردستان در دهه 60 و سخنگوی دولت اصلاحات، یکی از دانشجویان دوره اول دانشگاه امامصادق است. او در مهرماه سال 87، برای مجله چلچراغ نوشت: «حداقل در چهار، پنج دوره اول (بهخصوص سه دوره اول) دانشگاه امامصادق، فضای تضارب آرا و اندیشه در این دانشگاه فضای غالب بود[...] باید وجه برتری دانشگاه امامصادق را بهنسبت سایر دانشگاهها، نظم و انضباط ویژه این دانشگاه بدانم. بسیاری از سختگیریهایی که در دانشگاه امامصادق اعمال میشود، در دانشگاههای دیگر نیست؛ که اگر بود، دانشگاههای ما هم وضع بهتری پیدا میکردند؛ برنامهریزی درسی بسیار منسجم و دقیق، استادان خوب، نظم در برگزاری کلاسهای درس و سختگیری در حضور و غیاب و نظم در برگزاری امتحانات. دانشجویان و فارغالتحصیلان دانشگاه امامصادق (ع) خوب میدانند که در برنامههای درسی و علمی این دانشگاه، به هیچوجه جایی برای مسامحه وجود ندارد.» دانشگاه امامصادق اولین دانشجویان خود را پس از انقلاب فرهنگی در سال 61 پذیرفت. این دانشگاه تا سال 72، با کنکور ویژه خود دانشجو میگرفت اما از آن سال، امتحان ورودیاش همان کنکور سراسری شد و البته مصاحبههای پس از کنکور. از همان ابتدای
کار، هدف اصلی دانشگاه، تربیت مدیر برای آینده جمهوریاسلامی بود. این ایده بههمراه ایده وحدت حوزه و دانشگاه، ثمره تفکر در سالهای زندان پیش از انقلاب بود. پدر معنوی و رییس دانشگاه امامصادق، آیتالله محمدرضا مهدویکنی، رییس جامعه روحانیت مبارز و رییس مجلس خبرگان رهبری، است. آیتالله مهدویکنی در سالهای زندان پیش از انقلاب، با روحانیان مبارزی چون آیتالله منتظری و آیتالله مشکینی، ایده راهاندازی یک دانشگاه اسلامی را در سر داشتند که پس از انقلاب فرهنگی، توانستند آن را در قالب دانشگاه امامصادق عملی کنند. رییس دانشگاه آیتالله مهدویکنی بود و رییس هیات امنا، آیتالله منتظری که به نوشته سایت رسمی دانشگاه، پس از برکناری از قائممقامی رهبری، از این منصب هم کنار نهاده شد. پشتیبانهای مالی در ابتدای انقلاب، بازاریان برای افتتاح یک دانشگاه اسلامی تلاش بسیاری کردند. علاءالدین میرمحمد صادقی، از فعالان بازار و مدیران اتاق بازرگانی ایران پس از انقلاب، در کتاب خاطرات خود، «پنجرهای به گذشته»، میگوید که تعدادی از بازاریان با همکاری برخی از علمای قم «جامعهالصادق» و سپس دانشگاه امامصادق را تاسیس
کردند و تلاشها برای کمک مالی به این دانشگاه شروع شد. به گفته میرمحمد صادقی، اولین جلسه برای کمک به دانشگاه امامصادق در اتاق بازرگانی ایران تشکیل شد. او گفته است: «آقایان سعید امانی، علی حاجطرخانی، یوسف زمردیان، رضا اصفهانیها، عزیزالله علاءالدینی، حسن تهرانی، خلیل طباطبایی، حاجحسین کاشانیفرید، علینقیخاموشی، محمود لولاچیان، احمد کاشانی، برادران خانیان و من، بهعنوان گروه اقتصادی موسسه جامعهالصادق انتخاب شدیم.» به گفته میرمحمد صادقی، این گروه با پیشنهاد علینقیخاموشی تلاش میکند که یک کارخانه نساجی برای تامین مالی دانشگاه امامصادق تاسیس کند: «هدف تاسیس این کارخانه، انجام فعالیت اقتصادی در بخش تولید برای تامین هزینههای دانشگاه امامصادق بود و همچنان هم در همین راه گام برمیدارد.» به این ترتیب، «شرکت کارخانجات ریسندگی، بافندگی و پوشاک جامعه» در سال 64 تاسیس شد که به گزارش سایت رسمی این شرکت، «ظرفیت تولید واحد پارچه آن، 12هزارمتر در هر روز و ظرفیت تولید واحد پوشاکش روزی 700 ثوب کت و هزارو400ثوب شلوار است و هزاروصدنفر در آن مشغول بهکارند.» علاءالدین میرمحمد صادقی که اکنون هم عضو هیاترییسه اتاق
بازرگانی ایران است، در خاطرات خود میگوید: «آقای خانیان از چهرههای بسیار نیکوکار بازار بودند. ایشان حتی زمینی در حوالی میدان ولیعصر تهران داشتند که با آقایان مهدیان و محمدعلی نوید در آن شریک بودند. این زمین را دوستان بهصورت رایگان به دانشگاه امامصادق واگذار کردند که در حال حاضر، یک مجتمع تجاری عظیم در آن راهاندازی شده است.» مجتمع اداری- تجاری «نور تهران» که در تقاطع خیابانهای ولیعصر و آیتالله طالقانی قرار گرفته است. موسسان دانشگاه امامصادق در ابتدای کار، تلاش کردند که با ایجاد بنگاههای اقتصادی، نهتنها از دانشجویان شهریه نگیرند که حتی به دانشجویان شهریه نیز بپردازدند؛ این پرداخت شهریه، مانند حوزههای علمیه، تا حدی نیز بهصورت ودیعه به دانشجویان عملی شد. بهعلاوه، دانشگاه هنگام ثبتنام از دانشجویان یک تعهد محضری میگیرد که پس از فراغت از تحصیل باید به کشور خدمت کنند و در معدود مواردی، این تعهد منجر به بازپس گرفتن هزینه تحصیل میشود. یکی از دانشجویان فارغالتحصیل این دانشگاه میگوید: «من در مقطع بالاتر قبول شده بودم و برای گرفتن مدرک تحصیلی به دانشگاه رفتم اما گفتند که باید برای هر ترم تحصیل
300هزارتومان بپردازم؛ یعنی 14 تا 300هزارتومان.» دانشگاه امامصادق وقتی شروع به کار کرد که فقط ساختمانهای متعلق به «مرکز مطالعات مدیریت ایران» وابسته به دانشگاه هاروارد را در اختیار داشت. این مرکز از درآمدهای شرکت نفت در سال 51 تاسیس شده بود و با وجود رفتن استادان آمریکایی آن پس از انقلاب، تا یک سال بهوسیله استادان ایرانی اداره میشد اما عاقبت تعطیل شد. شهید محمدجواد تندگویان، وزیر نفت کابینه شهید رجایی، یکی از فارغالتحصیلان مرکز مطالعات مدیریت هاروارد بود. مالکان ساختمانهای این مرکز پس از انقلاب هم، با سختگیری و وسواس در تدریس به دانشجویان، وظیفه تربیت مدیران را برعهده گرفتند اما مدیرانی که با نظام تازهمستقرشده، هماهنگ باشند. خروجیهایی در رده میانی مدیریت در دانشگاه امامصادق، آموزش دو زبان عربی و انگلیسی (یا فرانسه برای دانشجویان معارف اسلامی و حقوق) اجباری است اما واحدهای این دروس، بسیار گستردهتر از واحدهای معمول زبان عمومی و زبان تخصصی در دیگر دانشگاههاست. دانشجویان باید 15واحد قواعد عربی و پنجتا هشتواحد مکالمه عربی بگذرانند. 18واحد درس انگلیسی نیز اجباری است. شعبه دانشگاه
هاروارد در پیش از انقلاب کمتر از صد دانشجو داشت و در اوایل نیز، دانشگاه امامصادق دانشجوی خیلی کمی میپذیرفت؛ بنابراین فقط به تدریس زبان و درسهای حوزوی و معارف اسلامی مشغول شد. اما بهتدریج، رشتههای «معارف اسلامی و تبلیغ»، «معارف اسلامی و علوم سیاسی»، «معارف اسلامی و اقتصاد»، «معارف اسلامی و فرهنگ و ارتباطات»، «معارف اسلامی و مدیریت» و «معارف اسلامی و حقوق» تاسیس شدند. تعداد دانشکدهها افزایش یافت و نام هر دانشکده، پیشوند «معارف اسلامی» را در بر داشت. در همین سالها بود که واحد خواهران دانشگاه امامصادق به مدیریت خانم مهدویکنی و دورههای دکترای برخی از رشتهها ایجاد شد. در طول 31 سال فعالیت دانشگاه امامصادق، استادان بسیاری در آن تدریس میکردهاند که شاید زاویهای با گرایشهای رسمی دانشگاه نیز داشتهاند اما معمولا سیاست دانشگاه این بوده که برای مدیران آینده نظام جمهوریاسلامی، باید سلایق مختلف در دانشگاه حضور داشته باشند؛ کسانی مانند حسین بشیریه یا عبدالکریم سروش، سابقه تدریس در دانشگاه امامصادق داشتهاند اما با این حال، در سالهای اخیر، استادان دانشگاه نیز مانند دانشجویان آن یکدست شدهاند. همانطور
که بسیاری از دانشجویان دانشگاه صنعتی شریف وقتی که وارد دانشگاه میشوند و بعدتر که در صحن دانشگاه و راهروهای دانشکدهها راه میروند، رویای رفتن به دانشگاهها و پژوهشگاههای علمی غربی را در سر دارند، خیلی از دانشجویان امامصادق هم وقتی پا به دانشگاه میگذراند، در خیال، نشستن پشت میزهای مدیریتی را میپرورانند. در این سه دهه، بسیاری از دانشجویان امامصادق به وزارتخانهها و سازمانهای دولتی راه یافتهاند و بدنه «محکمی» از کارشناسان دولتی را تشکیل دادهاند. وزارت خارجه مقصد بسیاری از فارغالتحصیلان دانشگاه امامصادق در سالهای پیش از دوم خرداد بوده است. سعید جلیلی، میتواند مشهورترین نمونه آن باشد؛ او پس از فارغالتحصیلی در سال 68 به وزارت امور خارجه رفت و پس از دو سال، ریاست اداره بازرسی وزارت خارجه را بر عهده گرفت و در دولت اصلاحات معاون اداره آمریکای وزارت خارجه و در دولت احمدینژاد هم معاون اروپا و آمریکای این وزارتخانه شد. معاون جلیلی در شورایعالی امنیت ملی، علی باقریکنی است که او نیز فارغالتحصیل دانشگاه امامصادق و برادرزاده آیتالله مهدویکنی است. وحید، برادر جلیلی، هم در دانشگاه امامصادق درس خوانده
و سردبیری روزنامه ابرار و ماهنامه سوره را در کارنامه خود دارد. غضنفر رکنآبادی، رییس اداره خاورمیانه وزارت خارجه و سفیر ایران در لبنان نیز دانشآموخته دانشگاه امامصادق بوده است. صمدعلی لکیزاده، معاون اداره خلع سلاح شیمیایی وزارت خارجه و بعدتر، سفیر ایران در لهستان هم در امامصادق درس خوانده است. تعدادی از رایزنهای فرهنگی ایران نیز فارغالتحصیل امامصادق بودهاند؛ از جمله حجتالله ایوبی و سیدمحمد طباطبایی رایزن فرهنگی در پاریس، ابوالحسن خلجمنفرد رایزن در ترکیه و علیرضا اسماعیلی رایزن در ایتالیا. محمدرضا مجیدی، نماینده ایران در یونسکو، نیز فارغالتحصیل دانشگاه امامصادق است. در سالهای پس از دوم خرداد، دولت کمتر از گذشته از دانشآموختگان امامصادق استفاده میکرد و صداوسیما بسیاری از فارغالتحصیلان این دانشگاه را استخدام کرد و هنوز هم میتوان بسیاری از «امامصادقیها را در این سازمان دید. سیدحسن حسینی، رییس سابق دانشکده صداوسیما، جهانگیر بیابانی، رییس سابق شبکه آموزش سیما، علی جعفری، رییس دفتر دین و رسانه صداوسیما و نیز برخی از مجریان این سازمان مثل علی درستکار و وحید یامینپور از فارغالتحصیلان دانشگاه
امامصادق هستند. وقتی که محمود احمدینژاد به ریاستجمهوری رسید، دولت برای پذیرفتن نیرو از دانشآموختگان امامصادق آغوش خود را باز کرد. وقتی که مسوولان استخدام از فردی میپرسیدند کجا درس خوانده و او میگفت «امامصادق»، انگار که درها به سوی آن فرد باز میشد و دیگر کمتر شکی برای استخدام باقی میماند. در هشتسال اخیر، به خصوص در سه وزارتخانه اقتصاد، علوم و ارشاد، مدیران بسیاری فارغالتحصیل دانشگاه امامصادق بودند. در وزارت علوم میتوان به محمدباقر خرمشاد، معاون فرهنگی وزیر، غلامرضاخواجهسروی، معاون فرهنگی بعدی وزارتخانه، محسن اسلامی، مدیرکل فرهنگی وزارتخانه و علیاکبر علیخانی، رییس پژوهشگاه مطالعات فرهنگی و اجتماعی، اشاره کرد که دانشآموخته دانشگاه امامصادقاند. در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی هم میتوان از محمدحسین خوشوقت، معاون مطبوعات خارجی البته در دولت اصلاحات، محمدمهدی انصاری، رییس مرکز مطالعات و توسعه رسانهها، محمدهادی همایون، رییس پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، محمد اللهیاری، مدیرکل کتاب وزارت ارشاد و یاسر مرادی، مدیرکل اخبار داخلی ایرنا، یاد کرد که در دانشگاه امامصادق درس خواندهاند. در وزارت
اقتصاد هم میتوان ردی از مدیران «امامصادقی» را یافت؛ محمدهادی زاهدیوفا و اصغر ابوالحسنیهیستانی، معاونان وزیر اقتصاد، محمدرضا دهشیری، رییس سازمان سرمایهگذاری و کمکهای اقتصادی و فنی ایران و علی صالحآبادی، رییس سازمان بورس اوراق بهادار. گذشته از این افراد، نامهای آشنایی چون محسن اسماعیلی، عضو حقوقدان شورای نگهبان، کاظم جلالی، رییس مرکز پژوهشهای مجلس، مصطفی کواکبیان، نماینده سابق مجلس، حسامالدین آشنا، استاد ارتباطات و مشاور رسانهای حسن روحانی در انتخابات ریاستجمهوری، فریدالدین حدادعادل، روحالله احمدزادهکرمانی، جوانترین استاندار دولت احمدینژاد و مازیار بیژنی، کاریکاتوریست روزنامه کیهان، از دانشآموختگان دانشگاه امامصادق هستند. آیتالله احمد علمالهدی، امام جمعه مشهد، روزگاری معاون آموزشی این دانشگاه بوده و غلامرضا مصباحی مقدم، رییس کمیسیون اقتصادی مجلس، معاون پژوهشی آن. دانشگاه امامصادق برای تربیت مدیران جمهوری اسلامی ساخته شده بود اما برخلاف دانشگاه تربیتمدرس که آن هم در سالهای پس از انقلاب تاسیس شد، عملا مدیران عالی تربیت نکرد و فارغالتحصیلان نهایتا به بدنه کارشناسی و ردههای میانی
مدیریت پیوستند. تنها مدیر عالی دانشآموخته این دانشگاه که تا کنون به وزارت رسیده، سیدمحمد حسینی بوده است. او مدیر انتشارات سروش و معاون سازمان صداوسیما در دوره ریاست علی لاریجانی و در مجلس پنجم نماینده رفسنجان بود. حسینی مهمترین نطقش را در جلسه استیضاح عطاءالله مهاجرانی، وزیر ارشاد وقت دولت اصلاحات، در نقش موافق استیضاح ایراد کرد. او در دولت احمدینژاد ابتدا رییس دانشگاه پیامنور و سپس قائممقام وزیر علوم و بعدتر، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی شد. 10سال پیش از اینکه حسینی در مجلس برای گرفتن رای اعتماد خودش سخنرانی کند، در جلسه استیضاح مهاجرانی سخنانش را چنین تمام کرده بود: «جناب وزیر! ما وسیلتساز و سیاستباز نیستیم که در هر دوره و دولتی، وجاهت خاص آن مقطع را کسب کنیم، الحق که بعضی کارشان با فیلم و سینما سنخیت بسیار دارد؛ با چرخشی متناسب و نقشی جدید از ابتدای انقلاب تاکنون در همه دولتها حضور داشتهاند. آفرین بر این موقعیتشناسی و اغتنام فرصت.» شاید حسینی از جهتی راست میگفت؛ فارغالتحصیلان دانشگاه امامصادق، طوری تربیت میشوند که فقط با فضاها و موضوعها و نیروها و سیاستهای
خاصی میتوانند کار کنند و آنقدر انعطاف نشان نمیدهند که در دولتها بتوانند باقی بمانند و در ساختار آن رشد کنند و به وزارت برسند؛ دستکم، تاریخ 31 ساله این دانشگاه - با یک استثنا- چنین نشان داده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.