|

«ناصر تقوايي» ۷۲ ساله شد

فیلمسازی که «فیلم» بازی نمی‌کند

سیف‌الله صمدیان
اخیرا در مصاحبه‌ای با یکی از مجله‌های وطنی، جمله‌ای را گفتم که شاید مناسب‌ترین ورودیه به یادداشت کوتاهم برای هفتادودوسالگی «ناصر تقوایی» باشد:
«در جامعه‌ای که «خود»بودن، هنر است، طبیعتا خیلی‌ها بی‌هنرند! »
این مثال، وقتی به نزدیکی‌های جامعه هنری ایران و به ویژه سینما که می‌رسد، رنگ و بوی دیگری می‌گیرد و نتیجه، هولناک‌تر هم می‌شود! از قدیم‌الایام شنیده بودیم که «هنر» تزکیه‌کننده نفس و به آرامش‌رساننده روح و روان هنرمند است، ولی در فضای به‌هم‌ریخته هنر و سینمای کشورمان - به هر دلیلی- از کوتاهی‌های فرهنگی و نبود خلوص هنری درهنرمند گرفته تا سیاست‌زدگی‌های فرهنگ‌سوز برخي متولیان فرهنگی، اوضاع آنچنان است که گاه و بیگاه در کابوس‌های شبانه و حتی روزانه‌ام - که امیدوارم هیچ‌گاه به واقعیت نپیوندند- می‌بینم که، دیگر امیدی هم به امید نیست! ... و درست در این آشفته‌بازار هویت انسانی است که هنرمندانی همچون «تقوایی» قد علم می‌کنند بی‌آنکه حتی قصدی بر علم‌کردن قدشان داشته باشند. و در این میان «ناصر تقوایی» از قدبلندترین علم‌داران هویت انسانی و هنری در این دیار است. فیلمسازی که باد و طوفان‌های برخاسته از مناسبت‌ها و بهانه‌های حضور و کارکردن به هرقیمت - چه در داخل و چه در خارج - فرمان عقیده و شخصیت هنری‌اش را به جهت‌های مخالف ‌شأن انسان نچرخانده است. «ناصر تقوایی» در آستانه 72سالگی که بیش از نیم قرن آن را به آفرینش دستاوردهای فاخر هنری در سینما، نویسندگی و عکاسی سپری کرده است، هم‌اکنون و در این سال‌های بی‌عنایتی به تجربه و جایگاه هنری او و امثال او، تنها به تدریس فیلمنامه‌نویسی برای جمعی محدود در یکی از فضاهای محدود غیردولتی مشغول است و شاید «عکاسی» تنها گریزگاه ناگزیر برای حفظ ارتباط او با هزاران تصویر ثابت و متحرک نشسته بر ذهن و جان اوست. هدیه تصویری‌ام به خوانندگان «روزنامه شرق»، عکس 24ساله من است از پشت صحنه فیلم «ای ایران» در روستای ماسوله، با ذکر خاطره‌ای که شاید نمایان‌گر گوشه‌هایی از دقت، حساسیت و جان‌سپردگی خاص و عمیق او به هنر و سینما باشد:
----------------------------------------------------------- «اکبر عبدی» رییس پاسگاه با لباس نظامی روبه‌روی او و دوربین «محمود کلاری» نشسته است و «غلامحسین نقشینه» هم در سمت راست عکس دیده می‌شود. این سکانس از فیلم «ای ایران» مربوط به زندانی‌شدن «نقشینه» در یکی از اتاق‌های پاسگاه است و «ناصر تقوایی» با دقت و ظرافتی غیرمعمول در سینمای ایران، مشغول بررسی جزییات صحنه است: از چند میلیمتر اختلاف سطح قرارگرفتن ویولن «حسین سرشار» روی میز پاسگاه گرفته تا لحن «اکبر عبدی» در دیالوگ‌هایش! ... در این اوضاع حساس، از پایین پاسگاه که در یکی از ارتفاعات روستای ماسوله ساخته شده است، خبر می‌آورند که «احمد شاملو» و «آیدا» به دیدن «ناصر تقوایی» آمده‌اند و پایین پاسگاه منتظرند و من که شاهد تکرار چند باره این پیام بودم، می‌دانستم چه رابطه دوستانه‌ای بین «شاملو» و «تقوایی» است و او چه علاقه خاصی به «شاملو» دارد. ... «تقوایی» آنقدر غرق در تنظیم جزییات ذهنی و اجرای دقیق آنها در کارگردانی صحنه بود که به کلی پیام‌ها و آن انتظار خاص پایین پاسگاه از توجه و تمرکزش دور ماند و درنهایت، «شاملو» و «آیدا» که در سر راه خود به آنجا رسیده بودند، برگشتند. ... و ما ماندیم و حیرت تلخ و شیرینی که می‌دانم نه برای «شاملو» و «آیدا» تلخ بود و نه برای «تقوایی» شیرین! ------------------------------------------------------------
هر سکانس او کلاس درس است
کیومرث پوراحمد
«ناصر تقوایی» بی‌تردید یکی از سرمایه‌های ارزشمند و ماندگار تاریخ سینمای ایران است. با تماشای فیلم تکرارناپذیر «آرامش در حضور دیگران» او را شناختم. این فیلم در زمان اکرانش پنج یا شش‌بار مرا به سینما کشاند و بعد هم فیلم‌های دیگرش (از نفرین تا کاغذ بی‌خط) نسل ما را به سینمای ایران خوش‌بین و امیدوار کرد. شاهکار یکه و یگانه‌اش که اثری‌ است برای تمام فصول، «دایی‌جان ناپلئون» را ده‌ها بار از اول تا آخر دیده‌ام و هربار که می‌بینیم و تمام می‌شود، غم بزرگی بر روح‌وروانم سنگینی می‌کند، فکر می‌کنم با عزیزترین کسانم برای همیشه وداع کرده‌ام. هر سکانس و هر اپیزود این سریال، یک کلاس درس است. ای‌کاش شایستگی آموختنش را داشته باشیم. چندی پیش که یک سریال به اصطلاح فاخر که خیلی پرسروصدا و پرهزینه بود و بخش‌هایی از آن هم در پاریس فیلمبرداری شده بود، پخش شد. قسمت اولش را دیدم. همه قسمت اول در یک مهمانی می‌گذشت. یادم افتاد که اپیزودی از «دایی‌جان ناپلئون» هم در یک مهمانی می‌گذرد. «دایی‌جان ناپلئون» چهل سال قبل ساخته شده و این یکی اواخر دهه 80 یا اوایل 90. آه از نهادم برآمد که بعد از چهل سال، چه سقوطی کرده‌ایم -دست‌کم- در تلویزیون... و چه کنیم با این درد که «ناصر تقوایی» خانه‌نشین است و چه کسانی میلیاردی، خرج چه خزعبلاتی می‌کنند. ای‌کاش «ناصر تقوایی» در خلوت خانه‌اش دست‌کم دل و دماغش را داشته باشد بنویسد. او نویسنده خوب و شایسته‌ای هم هست. «ناصر تقوایی» گنجینه ارزشمند سینمای ماست که‌ ای‌کاش باز هم فیلم بسازد. مشکلات بر سر راه هر فیلمسازی (به خصوص برای آدم فرهیخته مستقلی مثل ناصرتقوایی) فراوان است، کما اینکه «کوروساوا» هم یک زمانی نتوانست در کشورش فیلم بسازد و به دعوت شوروی رفت و «درسواوزالا» را ساخت و بعدتر هم «اسپیلبرگ» و «جورج لوکاس» امکانات ساخت «آشوب» را برایش فراهم کردند. چه کنیم که «ناصر تقوایی» ما خیلی تنهاست و غریب‌تر از «کوروساوا». همه دوستداران سینمای ملی ایران آرزو دارند که «تقوایی» باز هم فیلم بسازد و تهیه‌کننده‌ای پیدا کند که با او و همه خصوصیاتش کنار بیاید.
‌ انسانی شریف،فيلمسازي بزرگ
نگار اسکندرفر
از بالکن مشرف به محوطه «کارنامه» نگاهی به پایین می‌اندازم: ازدحام غیرمعمول...
می‌پرسم چه خبر است؟ همکارم می‌گوید امروز تولد «ناصر تقوایی» است. عده‌ای از هنرجویان قبلی او آمده‌اند تا برایش جشن کوچکی ترتیب بدهند. به اتاقم برمی‌گردم. راس ساعت 5:30 زمان آنتراکت کلاس، «تقوایی» به اتاقم می‌آید. حالا هنرجویان فعلی هم اضافه می‌شوند. در طول 8-7 سالی که او همکار ماست هرساله شاهد این مراسم هستم. «تقوایی» در میان دانشجویان چند دقیقه‌ای صحبت می‌کند. می‌گوید که هرگز فکر نمی‌کرده روزی به شغل معلمی روی بیاورد. می‌گوید با اینکه اصولا حرفه او معلمی نیست، اما حالا که امکان ساختن فیلم برایش مهیا نیست ترجیح می‌دهد که تجربه‌های خود را به نسل جوان منتقل کند. من نیز تصور نمی‌کردم سال‌های متمادی «تقوایی» با این همه انرژی، دو الی سه روز در هفته، روزی 5 ساعت به تدریس ادامه دهد. در بین حرف‌هایش اشاره می‌کند که با اینکه هیچ‌یک از شخصیت‌های فیلم‌ها و قصه‌هایش انسان تقدیری نبوده‌اند، خود سرنوشت تقدیری داشته و اجازه داده امواج زندگی قایق تقدیری را که بر آن نشسته، به هر جا که می‌خواهد ببرد. من به خنده می‌گویم «ناصر» جان فعلا این قایق در ساحل «کارنامه» لنگر انداخته است. کیکی با طراحی بسیار زیبا از یک حلقه فیلم بسته و چند فریم رهاشده روی میز است. «تقوایی» با شاگردانش از هنر و فردیت هنرمند حرف می‌زند. با خود فکر می‌کنم در ادبیات و سینمای معاصر حضور او عنصری انکارناپذیر است. و من خرسند از اینکه «تقوایی» نسل جدیدی از فیلمنامه‌نویسان را آماده ورود به عرصه حرفه‌ای می‌کند، خطاب به او و هنرجویانش می‌گویم: «یکی از بزرگ‌ترین آرزوهای حرفه من این است که فیلمی را روی پرده نقره‌ای ببینم که در تیتراژش آمده باشد: فیلمی از ناصر تقوایی...» وقتی از پله‌ها بالا می‌آیم تا به اتاق کارم برگردم به خود می‌گویم این مرد چه عکاس باشد، چه نویسنده و چه فیلمساز، من بر این باورم که او یکی از شریف‌ترین انسان‌هایی است که می‌شناسم. همین!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.