|

رسانه و توسعه

اجلال قوامی

1- بر کسی پوشیده نیست که در جوامع در حال توسعه امکان دسترسی عموم مردم به رسانه‌های نوشتاری کمتر از کشورهای توسعه‌یافته است و عامه مردم چندان رغبتی به مطالعه نشان نمی‌دهند و فرهنگ کتابخوانی و خرید روزنامه و نشریه نیز هنوز همه‌گیر و جزو عادات روزانه مردم نشده است. از این‌رو پرداختن به جایگاه و کارکرد رسانه‌های گروهی و به‌خصوص بررسی نقش و مسوولیت رسانه‌های فراگیری چون رادیو و تلویزیون که اغلب در این جوامع دولتی یا در اختیار نهادهای وابسته به دولتند، از اهمیت بسیاری برخوردار است. در هر حال، نمی‌توان از تاثیر گسترده و نفوذی که رسانه‌های صوتی و تصویری برای افکار عمومی چنین جوامعی به‌جا می‌گذارند، غافل شد تا جایی که منبع کسب خبر و داوری در مورد رویدادهای جاری و مسایل اجتماعی و سیاسی و چگونگی وضعیت اقتصادی کشور، کم‌وبیش از مجرای این رسانه‌ها و از راه شنیدن رادیو و تماشای تلویزیون صورت می‌گیرد. بنابراین رسانه‌های گروهی گوناگونی به نسبت درجه اهمیت و فراگیربودنشان، نقش مفید یا مخرب در فرآیند شکل‌گیری جامعه‌مدنی می‌توانند داشته باشند. این امر به‌ویژه در مورد ایران در وضعیت کنونی که جامعه در حال ‌گذار است، به مساله‌ای حیاتی و سرنوشت‌ساز تبدیل شده است. درواقع اینک دگرگونی‌های امیدوارکننده‌ای که در یک دهه گذشته در عرصه‌های فرهنگی پدید آمده بود، دچار کندی و رکود شده و گاه به بن‌بست رسیده است. از این‌رو گشایش دوباره این فضا و به‌ویژه توسعه حوزه اطلاع‌رسانی و گسترش مطبوعات حوزه نشر کتاب و دیگر رسانه‌های گروهی مستلزم تعامل و تنش‌زدایی در این عرصه‌هاست. افزون بر اینها و به‌ویژه با گسترش و همه‌گیر شدن برنامه‌های ماهواره‌ای، مهم‌ترین چالشی که در آینده‌ای بسیار نزدیک جامعه با آن روبه‌رو خواهد شد، نیاز و ضرورت امکان دسترسی آسان و آزاد مردم به رسانه‌های صوتی و تصویری غیردولتی داخلی و قانونی است. در حال حاضر ضروری می‌نماید که رسانه‌هایی مانند رادیو و تلویزیون از انحصار دولت بیرون آیند تا احزاب و سازمان‌های غیردولتی و بخش خصوصی نیز بتوانند در کنار ارایه برنامه‌های متنوع و مناسب، دیدگاه‌ها، پیشنهادها و راهکارهای خود را برای اصلاح امور در زمینه‌های مختلف از مجرای این رسانه‌های فراگیر با مردم و دولتمردان در میان بگذارند. خاصه که قانونی و قانونمندساختن امکان راه‌اندازی کانال‌های رسانه‌ای غیرانحصاری در داخل، سبب گوناگونی اخبار، اطلاعات و گزارش‌ها خواهد شد و امکان تبادل افکار و طرح مسایل مختلف چنان گسترده می‌شود که به‌تدریج نیاز مردم در این زمینه برطرف خواهد شد.
2- توسعه و تکامل و تبدیل مطبوعات به منتقدان معتدل موجب می‌شود تا قبل از انتقادهای سازنده آنها، نه‌تنها رفتار و عملکرد دولت شفافیت بیشتری یابد، بلکه مطالبات مردم نیز به صورتی معتدل و منطقی مطرح شود. در مقابل، محدودیت فعالیت رسانه‌ها، نه‌تنها باعث کند‌شدن جریان اطلاع‌رسانی در حوزه‌های گوناگون می‌شود، بلکه مشارکت غیرمستقیم مردم و نخبگان را نیز در فرآیند تصمیم‌گیری‌ها مختل می‌کند. از پیامدهای ناگزیر آن دولت بی‌اعتمادی و بی‌اعتنایی جامعه نسبت به نظام خواهد بود. بی‌گمان نیازی به تکرار و تاکید این اصل بدیهی و اساسی نیست که هیچ نوع اصلاح و دگرگونی و هیچ‌گونه عدالت‌خواهی و عدل‌گستری و جان کلام آنکه هیچ بهبود و پیشرفتی در جامعه به وقوع نخواهد پیوست، مگر آنکه پیش‌تر گفت‌وگویی گسترده و همه‌جانبه میان صاحبان اندیشه و نظر در عرصه‌های گوناگون صورت گیرد و کیست که هوشیاری و بیداری مردم و جایگاه اندیشمندان، روشنفکران و منتقدان و نیز فعالیت آزادانه رسانه‌های مستقل و امکان نشر و پخش افکار و ایده‌های گوناگون را در این فرآیند بتواند ‌کتمان کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.