به ایران«بله» بگوییم
رابرت آینهورن . فرنگیس بیات
ضربالمثلی انگلیسی وجود دارد که میگوید: «اگر شما کلاههای متعددی به سر بگذارید، برای جانشینکردن شما به سرهای زیادی نیاز است.» جایگاه «رابرت آینهورن» در وزارت خارجه آمریکا، رسیدگی به مسائل مختلف تخصصی در حوزه خلع سلاح و منع گسترش سلاحهای کشتار جمعی است. بحثهای تکنیکی را او جلو میبرده است و بنابر اظهارات همکارانش، جای او باید با چهار دیپلمات ورزیده و با دانش پر شود. رابرت اینهورن مذاکرهکننده پیشین هستهای آمریکا در گروه 1+5، مشاور مخصوص منع گسترش تسلیحات کشتار جمعی و خلع سلاح وزارت خارجه آمریکا در دوره هیلاری کلینتون بود. او مبتکر طرحهای مختلف تحریم علیه ایران بوده است و بعد از رفتن از وزارت خارجه در می2013، به عنوان کارشناسارشد خلع سلاح در موسسه بروکینگز مشغول به کار است.
ما نمیدانیم آیا انتخاب حسن روحانی به عنوان رییسجمهوری جدید ایران چشمانداز مذاکرات هستهای را بهتر خواهد کرد یا نه؟ چشماندازی که تا حدود زیادی به واسطه بنبست هستهای در نیمه اول سال 2013 چندان روشن نبوده است. اما اگر ایالات متحده آمریکا و همپیمانان بینالمللیاش به دنبال استفاده از فرصتی هستند که پس از انتخابات احتمالا وجود دارد، نیاز دارند تا به سرعت رویکرد خود را تعدیل کنند. دلایلی وجود دارد که به ما میگوید اوضاع به سمت بهترشدن میرود. خود انتخابات، امیدوارکنندهترین اتفاقی است که افتاد؛ از سویی پیروزی شخص روحانی که بدون شک بسیارشگفتانگیز بود. در میان نامزدها چند نفر رویکرد«بدون مصالحه» مذاکرهکننده ارشد «سعید جلیلی» را درگفتوگوها مورد انتقاد قراردادند. تندترین این انتقادها از سوی «علیاکبر ولایتی» وزیر سابق امور خارجه و مشاور سیاست خارجی رهبری مطرح شد. ولایتی گفت :«زمانی که شما سه گام برمیدارید و میخواهید که طرف مقابل صد گام بردارد، روشن است که شما نمیخواهید پیشرفتی به دست آید.» او نتیجهگیری کرد که:«مذاکرات فعلی هستهای ما قطعا مشکلاتی دارد؛ ما نمیتوانیم در وضعیت کنونی بمانیم.» این
انتقاد به دو دلیل بسیار مهم است: اول اینکه ولایتی و دیگر منتقدان در حال ترسیم رابطه مستقیمی میان موضع سخت ایران و مشکلاتی هستند که مردم ایران به واسطه تحریمها به آن دچار شدهاند. افرادی پیش از این میگفتند:«تحریمها هرچند سخت بوده است، اما مشکلات اقتصادی در نتیجه سوءمدیریت «محمود احمدینژاد» اتفاق افتاده است و با یک رییسجمهوری جدید میتوان آنها را رفع و رجوع کرد. حتی از این هم فراتر بر این ساز مینواختند که تحریمها یک توفیق اجباری است چراکه بهدنبال کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی باعث تقویت خوداتکایی ایرانیان شده است. هدف عالی مذاکرات جمهوری اسلامی تا اکنون، تضعیف حمایت بینالمللی از تحریمها و خرید زمان برای توسعه برنامه هستهای بوده است. فکر میکردیم پیش از آنکه کمر اقتصاد ایران بشکند، ایران امید دارد تا جامعه بینالمللی، دیگر علاقهای به وضع تحریمهای جدید نشان ندهد و تهران را از اجبار اعطای امتیاز و مصالحه در مقابل برنامه هستهایاش برهاند. اما شکافهای مهمی در جریان انتخابات خود را نشان داد و به ما گفت [نسبت به پرونده هستهای] در داخل ایران رویکردهای مختلفی وجود دارد. باور فزایندهای است که
میگوید تنها راه خروج از چالش رسیدن به نوعی توافق بر سر موضوع هستهای است. تحریمها محاسبات ایران را تغییر دادهاند. روحانی سیاستمداری است که بازیگریاش در پرونده هستهای بیش از احمدینژاد خواهد بود. به محض اینکه ایران بازنگری در رویکرد خود را آغاز کند، دولت اوباما نیاز دارد تا رویه مشابهی را در پیش گیرد؛ بهویژه با توجه به نتیجه انتخابات و البته پیشرفتهای برنامه اتمی ایران. گرایش طبیعی در کاخ سفید وجود دارد که صبر کند و ببیند که آیا دولت ایران رویکرد خود را با ازسرگیری مذاکرات تغییر خواهد داد یا نه. بعضی از مقامات مسوول بر این باورند که«ما نباید با خودمان بر سر تعدیل موضع دولت خود به چانهزنی بپردازیم»خصوصا زمانی که هنوز اطمینان نداریم، ایران تصمیم به در پیش گرفتن یک رویکرد جدیتر کرده است یا نه. اما رویکرد «اول آنها باید شروع کنند» مشکلات داخلی روحانی را مدنظر ندارد. روحانی باید با موضعگیری تازهای از جانب غرب روبهرو شود؛ احتمالا برای تیم جدید مذاکرهکننده ایرانی راحتتر این خواهد بود که در مقابل پیشنهادهای آمریکا و همپیمانان بینالمللیاش واکنش نشان دهد تا اینکه ابتکاری از خودش ارایه دهد. این
واقعیت را هم نباید فراموش کرد که زمان و برنامه هستهای ایران هنوز متوقف نشده است. اما در هر رویکرد تاکتیکی که ایالات متحده و متحدانش آن را در پیش گیرند، دستکم، طرف گفتوگوکننده غربی باید بداند که چه تغییراتی احتمالا برای وسیعتر کردن چشمانداز از سرگیری مذاکرات درنهایت ضروری خواهد بود. برای سالها گروه 1+5 اولویت را بر حصول توافق بر سر بسته نسبتا پیشپاافتاده «اعتمادسازی» قرار داده بود. بعضی از کارشناسان خبره غربی نتیجه گرفتهاند که اکنون زمان پیشنهاد یک طرح جامع است. یکی از استدلالهایی که بهنفع این چرخش مطرح میشود این است که نمیتوان از ایران انتظار داشت که یک بسته اولیه را بدون اینکه بداند «مرحله نهایی توافق» چیست بپذیرد. استدلال دیگر این است که تمرکز بر غنیسازی 20درصد و سایت فردو همزمان با استقرار سانتریفیوژهای کارآمدتر در سایت نطنز بیمعنی است. این احتمال وجود دارد که بتوان«اندازهگیریهای مبنی بر برنامه» (CBM) و رویکردهای جامع را با هم ترکیب کرد. دو طرف میتوانند روی یک «نقشه راه» شامل عناصر کلی یک توافق جامع و مرحلهای کار کنند. نقشه راه میتواند با یک یا چند مرحله اعتمادسازی آغاز شود و
شامل مرحلهای شود که در آن همه طرفها ملزم به اجرای قطعنامههای شورای امنیت سازمان ملل و آژانس بینالمللی انرژی هستهای شوند. بهمحض حصول توافق بر اساس چارچوبهای وسیع نقشه راه، طرفهای گفتوگو میتوانند برای توافق دیگری برای اجرای جزییتر بسته«اندازهگیریهای مبتنی بر برنامه» پیش بروند؛ بستهای که میتواند نسخه بهروزتر و حتی شاید جاهطلبانهتراز پیشنهاد 1+5 در آلماتی قزاقستان در فوریه 2013 باشد. با محدودیت ادامه«اندازهگیریهای مبتنی بر برنامه» موجود، دو طرف میتوانند درباره پیششرطهای باقیمانده جزیی نقشه راه شامل«مرحله نهایی مذاکرات» گفتوگو کنند. چنین رویکردی میتواند به اعتمادسازی دوجانبه منتهی شود.حساسترین موضوع همان غنیسازی است. ایران از گروه 1+5 خواسته است تا حق غنیسازی اورانیوم این کشور را آشکارا بپذیرد و بر این مبنا عمل کند. فرض میگیریم ایرانیها امیدوارند که با بهدستآوردن توافق اولیه بر سر چیزی که آنها آن را«حق مسلم» میخوانند، بعدها خود را در موقعیت قویتری برای رد پیشنهادهایی که حیطه برنامه غنیسازی آنها را محدود و مشمول نظارتهای خاص کند، قرار دهند.
ایالات متحده آمریکا در رد «حق غنیسازی نامحدود» مصمم است. معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای از حق کشورها برای دستیابی به انرژی هستهای با مقاصد صلحآمیز حمایت میکند اما در مورد اینکه این حق شامل غنیسازی هم هست یا نه (یا فناوری دو منظورهای که آن هم میتواند به تولید مواد موشکیهای تسلیحات هستهای منجر شود) سکوت میکند. حقوقدانان میتوانند بر سر اینکه حق غنیسازی نیز از جمله حقوق مندرج در معاهده هست یا نه بحث کنند؛ اما درحال حاضر، هرحقی که ایران نسبت به این فناوری دارد، بهواسطه مجموعهای از قطعنامههای شورای امنیت به حال تعلیق درآمده است؛ قطعنامههایی که به لحاظ حقوقی برای همه اعضای سازمان ملل از جمله ایران وجه الزامآور دارند. در مذاکرات ایران و گروه 1+5 نباید به مفهوم انتزاعی«حقوق» آویخت. به جای آن، هر دو طرف باید در نظر داشته باشند که راههای عملی برای اطمینانبخشی به جامعه بینالمللی وجود دارد که برنامه غنیسازی ایران میتواند کاملا متعهد به اهداف صلحآمیز باشد. بهطور خاص اینکه، هر رویکرد قابل قبولی که اجازه غنیسازی را بپذیرد باید اعتماد را فراهم کند. پرسش از اینکه آیا «توافق نهایی مذاکرات» در
گفتوگوها باید شامل برنامه غنیسازی داخلی باشد، نمیتواند تا زمانی که ما ترتیبات عملی را با ایرانیها بررسی نکردیم، پاسخی بگیرد. چنین تعهدی برای هیچ طرفی آسان نیست. این نیازمند درخواست از آمریکا و متحدانش برای انجام آن چیزی است که دیرزمانی است آنها از انجامش طفره رفتهاند: یعنی گفتوگو درباره قابل پذیرش و قابلقبولبودن برنامه غنیسازی ایران؛ و این نیازمند این است که ایرانیها بپذیرند که آمریکا و جامعه بینالمللی برنامه غنیسازی بدون محدودیت را نخواهند پذیرفت و اینکه چنین بحثهایی دشوار خواهد بود. ممکن است منافع اعلامشده ایران در پیگیری غنیسازی برای مقاصد صلحآمیز (در آینده نزدیک) با منافع جامعه بینالمللی در پیگیری تضمین سریع عدمتخطی ایران از پیگیری برنامه نظامی با هم پیوند بخورد. در مسیر آمادهسازی مجدد برای درگیرکردن ایران، دولت اوباما هم نیاز دارد تا از نزدیک با کنگره همکاری کند. تیم رییسجمهوری باید به دنبال تفاهم با ساکنان محله «کپیتول هیل» (کنگره) بر سر این باشد که چه نوع تحریمهای جدیدی نیاز است، اینکه باید مانع چه اقداماتی برای امروز شد و اینکه چه علایمی باید برای ایرانیها فرستاده شود که
نشان دهد اگر پیشرفت عینی حاصل شود، تحریمها برگشتپذیر است. این موضوع نکته مهمی است که شاخههای اجرایی و قانونگذاری (دولت و کنگره) یک پیام منسجم و متحد به دولت جدید ایران بفرستند. بخشی از این ارسال پیام این است که دولت آشکارا بگوید که زمینه رفع تحریمها و قطعنامههای شورای امنیت یک جانبه فراهم است. در عین حال باید تاکید کند که رفع تحریمها نمیتواند در ابتدای فرآیند باشد همانطورکه معمولا ایران اینگونه میخواهد. در عوض تحریمها به شیوهای گام به گام و به تناسب اقدامهای ایران میتواند رفع شود. مدیریت سیاسی در ایران نیز باید به این مساله آگاه باشد. اگر ایران بر موضع خود در مذاکرات پافشاری کند، درحالیکه به پیشرفتهایی هم در این برنامه دست پیدا میکند تنها تحریمهاست که تشدید خواهد شد. دولت اوباما به طورکلی باید به دغدغه جدی ایران که دغدغه آمریکا هم هست بپردازد؛ تهران معتقد است مساله هستهای تنها بهانهای برای پیگیری تغییر رژیم در ایران است. دولت اوباما باید روشن کند درحالی که دغدغههای جدی درباره جنبههای مختلف سیاستهای تهران دارد، آماده است که بر سر پرونده هستهای به طور مستقل با این کشور به توافق
برسد، درحالی که درگیر نگرانیهای دیگری هم به طور جداگانه خواهد بود. مهم است که سران ایران از این مساله آگاه شوند که اگر آنها نگرانیهایی در باب مساله هستهای دارند، ایالات متحده نیز دروازه را جابهجا میکند و خواستار امتیازهای اضافی در دیگر حوزههاست.
یکی دیگر از اهداف مهم ارسال پیام عمومی در آیندهای نزدیک، خنثیکردن تاثیر ماشین تبلیغات تهران است که میخواهد نشان دهد که ایران طرف مذاکرهکنندهای است که بسیار به نتیجه مذاکرات علاقهمند است و اینکه ایران مبتکر طرحهای متوازن و اجرایی بوده است و ایالات متحده آمریکا و متحدانش پای خود را از توافق بیرون کشیدهاند و چندان به توافقی متعهد نیستند. به ویژه، 1+5 باید توضیح دهد که چرا اقدامات اعتمادساز پیشنهادی آنها درآلماتی متوازن و حتی متواضعانه و راهی برای ایجاد کشش درگفتوگوها بوده است. آنها باید پیشنهاد خود را درمقابل پیشنهاد آوریل ایران قرار دهند که اگر اجرایی شود، تاثیرجدی بر فعالیتهای هستهای کنونی کشور ندارد و نیازمند رفع عمده تحریمها خواهد بود. درواقع پیشنهاد مقابل حتی دربردارنده عنصری نیست که به نظر میرسد مقامهای رسمی ایران که آن را پذیرفتهاند: «تعلیق غنیسازی 20درصد.» اقدامهای زیادی برای زمینهسازی ازسرگیری مذاکرات احتمالا در پاییز پیشرو نیاز است. در این فاصله، برنامه هستهای ایران جلو خواهد رفت و هشدارهای تکراری دولت اوباما را مبنی بر اینکه پنجره دیپلماسی نمیتواند برای همیشه بازبماند،
تحلیل میبرد. ما نمیدانیم که انتخابات اخیر در ایران نهایتا به گشایشی به توافقی با غرب ختم خواهد شد یا خیر. اما حتی اگر چشماندازهای رسیدن به توافقی قابل پذیرش چندان گسترده نباشد، ایالات متحده آمریکا نیاز دارد تا خود را برای فرصتهای امیدبخش هفتهها و ماههای پیشرو برای از سرگیری گفتوگوها آماده کند. شاید فرصتهای بیشتری دیگر دست ندهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.