|

فرهنگ؛ مساله امروز یا فردا

حسین پایا

نشاط برآمده از تغییر ناشی از انتخابات سال 92 حامل انتظاراتی است. اگر این انتظارات به درستی برآورده نشوند، امید پدید آمده باز به حرمان و افسردگی - چون چند سال گذشته - بدل می‌شود. بر همه مشفقان و علاقه‌مندان به سرفرازی این مُلک است که راه را بر ناامیدی و بی‌عملی ببندند و این‌بار با تدارک و جبران خطاهای گذشته تا جایی که ممکن است شادمانی و امیدواری در افق سیاسی ایران را دوام و عمق بخشند. درست است که مهم‌ترین و فوری‌ترین مسایلی که دولت یازدهم با آن باید دست و پنجه نرم کند به دو حوزه اقتصاد و سیاست خارجی اختصاص دارد، در حوزه اقتصاد انتظار فوری آن است که معیشت عمومی بهبود یابد و منزلت شایسته شهروندان با بهره‌گیری از برنامه‌های سنجیده اقتصادی به آنان بازگردد. افکار عمومی از سیاست خارجی توقع دارد نگرانی‌هایش را نسبت به جنگ رفع کند و دولت با ابتکار عمل و مشارکت و همکاری با جامعه جهانی، امنیت ناشی از صلح و ثبات را برای کشور به ارمغان آورد. دو حوزه اقتصاد و سیاست خارجی بدون شک در صدر برنامه‌های دولت آتی خواهد بود و چشم همگان نیز به تدبیر و کارآمدی دولت برآمده از امید ملی دوخته است، تا چگونه نگرانی‌های ناشی از این دو حوزه را برطرف یا حداقل کاهش دهد. ظاهرا براساس اولویت‌های حادی که همواره پیش‌روی کشور و جامعه قرار داشته و دارد، مساله فرهنگ به‌عنوان مساله‌ای برای فردا محسوب می‌شود. فردایی که مشکلات حاد کمی از شدتش کاسته شود و فراغتی برای برنامه‌ریزان به وجود آید تا بتوانند نیم‌نگاهی نیز به مساله فرهنگ بیندازند. تازه، چنین نگاهی به فرهنگ، مساله دولت‌های متعهد به میثاق ملی بوده است. رویکرد دولت نهم و دهم به مساله فرهنگ، راه‌حل سرراستی داشت. فرهنگ از منظر این دولت، اصلا مساله نبود تا بخواهد بر خاطر عاطرش بگذرد و خود را به آن مشغول سازد. البته راه‌حل‌های ناشی از نادیده انگاری، نتایج سخت و دشواری برجای می‌گذارند. از ورشکستگی اقتصادی نهادهای فرهنگی تا بی‌انگیزگی اهالی فرهنگ و حتی مرگ نابهنگام آنان (که به معنای از دست رفتن سرمایه‌های گرانبهایی است که با صرف هزینه‌های گزاف پدیدار شده‌اند) تا نابودی و ضعیف‌شدن نهادهایی که مجموعه‌ای از تجارب را با زحمت در طول زمان اندوخته‌اند و تا به حاشیه راندن فرهنگ به‌عنوان ابزاری قدرتمند در ایجاد گشایش و بازکردن مسیر برای حل مشکلات دیگر قلمرو‌ها مانند اقتصاد، سیاست و اجتماع، همگی مولود چنین رویکرد هیچ‌انگارانه به فرهنگ هستند. فقر زیست بوم فرهنگی بر اقتصاد و سیاست که باید مشکلات حاد و ضروری کشور را حل کنند یا از شدتشان بکاهند، به نحو مستقیم تاثیر می‌گذارد و مهم‌تر، جامعه را به سوی چندپارگی و جدایی و بی‌اعتمادی سوق می‌دهد. خواننده حق دارد بپرسد آیا تاثیر فرهنگ بر حیطه‌هایی که ضرورتشان برای هیچ‌کس تردیدی باقی نمی‌گذارند، سخنی شعارگونه و خالی از واقعیت نیست. حق دارد اعتراض کند شعرهای بسیاری در مدح فرهنگ شنیده است، اما واقعا در کجا تاثیر واقعی آن بر زندگی را می‌توان درک کرد؟ خاصه در رفتار مجریان و تصمیم‌گیران در قوای دولتی. البته در گفتار، همه در منقبت و اهمیت فرهنگ سخن گفته‌اند اما در عمل این مدایح و مناقب تاثیری در زندگی افراد نگذاشته است و موجب تغییر در رفتارها و واقعیت‌ها نشده‌اند. حتی کسانی که مسوولان مستقیم فرهنگ بوده‌اند نیز به نحوی عمل کرده‌اند که خود گویی هیچ باوری به اثر بخشی حوزه فرهنگ ندارند. البته جایی که فرهنگ به‌طور جدی در گفتار و عمل مسوولان، بازتاب و تحقق می‌یابد، هنگامی است که مساله جلوگیری، حذف و شدت عمل نسبت به نگاه‌ها و سلیقه‌های مختلف فرهنگی، مطرح است. گویی موقعیتی که حساسیت فرهنگی میان مسوولان اجرایی کشور از شعار و سخنان احساسی فاصله می‌گیرد و به عمل مشترک و واکنشی مشابه تبدیل می‌شود، حوزه امنیتی‌کردن فرهنگ است. آنجا که فرهنگ را به مساله‌ای امنیتی تقلیل می‌دهند یا بزرگ می‌کنند، شاخک‌های حسی بسیار فعال می‌شوند و گفتارها و رفتارها از احساس‌های شاعرانه نسبت به فرهنگ فاصله‌ای بعید پیدا می‌کند و به معارضه‌جویی با خصمی واقعی تبدیل می‌شود. در سطح واژگانی نیز این تغییر کاملا مشهود است. در بیانیه مهم هنرمندان به ریاست‌جمهوری منتخب مردم، از ایشان خواسته شده است که کسی را به‌عنوان وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی انتخاب کند که با زبان فرهنگ و نه زبان امنیت با اهل هنر سخن بگوید. خواسته‌ای شایان توجه، متاثر از وضعیتی که فرهنگ فقط به‌عنوان یک معضل امنیتی از اهمیت برخوردار می‌شود. خواسته هنرمندان واکنشی است به نگره‌ای مسلط بر فرهنگ در دیدگاه مسوولان که از چشم امنیت مقوله فرهنگ را در حد یک خطر عمومی بر می‌کشند یا تنزل می‌دهند. از این رو خواننده حق دارد بپرسد که فرهنگ به غیر از مقوله‌ای برای نظارت و کنترل از سوی نهادهای نظارتی دیگر چه نقش ایجابی و مثبت می‌تواند ایفا کند. پاسخ مقدر این خواهد بود که در برخورد با نگاه محدودیت‌ساز به فرهنگ و به‌عنوان واکنشی در برابر آن، این تلقی برجستگی پیدا می‌کرده است که فرهنگ باید به حوزه‌ای از نافرمانی و اعتراض منتقل شود. در کشاکش میان ملت و حاکمیت، تلقی اعتراضی از فرهنگ بیشترین کاربرد را داشته است. به این ترتیب در عرصه فرهنگ در کشور طی چند سال اخیر، فرهنگ، که حاوی و واجد ظرفیت‌های بسیار برای انسان‌سازی و جامعه‌سازی است، در عمل سوگمندانه عمدتا به دو جنبه محدود تنزل و تقلیل پیدا کرد. این دو جنبه، همان تلقی دوگانه از فرهنگ است که به آن اشاره شد؛ فرهنگ به منزله مقوله‌ای امنیتی و فرهنگ به منزله مقوله‌ای برای اعتراض و نافرمانی. البته این سخن به معنای آن نیست که در طول سال‌هایی که گذشت مطلقا هیچ تفسیر دیگری از فرهنگ مورد توجه نبوده یا در مقام کالا، تولید نشده است. این جنبه‌های متنوع‌تر، اگر شانس و موقعیتی برای ظهور و بروز پیدا کرده باشند، اولا در محدوده‌ای بسیار تنگ و مضیق و در میان شماری معدود از فرهنگ‌دوستان مطرح شده‌اند و ثانیا، دولتشان عمدتا مستعجل بوده است و عمری طولانی نداشته‌اند و لاجرم تاثیرشان نیز چنان که باید برجسته و دیرپا نبوده است. آنچه در عمل شاهد بودیم، عبارت بوده از آنکه در حوزه‌های رسمی بیشترین بسامد معنای فرهنگ محدود شده است به دو تلقی امنیتی و اعتراضی. دیگر وجوه فرهنگ کمتر محل تامل و بحث در سطح رسمی قرار گرفته است. نگرانی اهالی هنر در نامه به رییس‌جمهور نیز در دامنه این دو تلقی بازتاب و معنا می‌یابد. بازگردیم و ببینیم آیا می‌توان فرهنگ را در قالبی فراخ‌تر از محدوده تنگ دوگانه امنیتی و اعتراضی جست‌وجو کرد. در معنایی گشوده‌تر و باز نسبت به فرهنگ، آیا می‌توان تاثیر مستقیم آن را بر حوزه‌های مهم اقتصاد، سیاست و اجتماع به رای‌العین مشاهده کرد و از گفتارهای شعاری و بی‌محتوا فاصله گرفت؟ ابتدا با تذکری بدیهی آغاز کنیم. فرهنگ در معنایی باز و فرا رونده از دوگانه محدودیت‌سازی که به آن اشاره شد، نیازمند به سیاست معطوف به دموکراسی و اقتصاد معطوف به رفاه عمومی است. مساله بغرنج در همین موقعیت شکل می‌گیرد. اگر قرار باشد فرهنگ باز باشد و مساله امروز، باید شرایط ظهور و بقای آن فراهم باشد. دو شرط از این شروط اساسی که فرهنگ به‌شدت نیازمند آن است، عبارت است از دموکراسی و رفاه عمومی. بر این اساس آیا نباید در واقعیت فرهنگ را مساله فردا بنامیم و نه امروز. این نکته نیازمند بسط و تفصیل دقیق‌تری است تا راه را بر سوءبرداشت سد کند. اشاره شد که فرهنگ برای رشد و بالندگی نیازمند مقدماتی است و تا آن مقدمات فراهم نباشد نتیجه ظاهر نخواهد شد. این سخن، در کلیت خود درست است. اما متاسفانه غالبا از آن تفسیر خاصی ارایه می‌شود که ناشی از تعریفی نخبه‌گرایانه از فرهنگ است. درست است که هرچه مردم از رفاه بیشتری برخوردار باشند و هرچه اهل فرهنگ از حقوق و آزادی برای ارایه خلاقیت خود و ابزار مکنونات خویش بهره‌مند شوند، توجه به بهترین محصولات فرهنگ و فرهنگ به معنای بخش‌های فاخر زندگی برجسته می‌شود. اما مساله فرهنگ را با کشاندن آن به روش تعریف نمی‌توان روشن و حل کرد. اشکال دیدگاه بالا توجه به فرهنگ از رهگذر بحث‌های ناظر به «تعریف» است. می‌دانیم که هر وقت بحث فرهنگ به میان می‌آید، بیشتر بحث‌ها به وادی تعریف منتهی می‌شود. وادی تعریف تونلی بی‌پایان است که فارغ از بی‌انتهابودن از تاریکی بی‌ثمری برخوردار است. ارایه تعریف از فرهنگ به جای حل مشکلات، پیچیدگی عالم واقع را نادیده می‌گیرد و راه‌حل‌ها را به سلایق تعریف‌کنندگان وا می‌گذارد. تعاریف، علایق و سلیقه ذهن تعریف‌کننده از موضوع را منعکس می‌کند؛ بدون آنکه کمکی به پرده برداشتن از واقعیت کند. یک نمونه مثال زدنی در این خصوص عبارت است از تلقی عامه نسبت به واژه فرهنگ. عامه مردم معمولا فقدان و نبود رفتار مناسب در اجتماع، اعم از رفتارهای اخلاقی و قانون‌مدار، را به بی‌فرهنگی تعبیر می‌کنند. یعنی تعریفی که از فرهنگ در اذهان وجود دارد عبارت است از پای‌بندی به رفتارهای اخلاقی و قانون‌مدار. اما این تعریف قادر نیست توضیح دهد که فرهنگ چگونه می‌تواند به چنین رفتارهای مطلوبی منتهی شود. چون اگر این رفتارها وجود داشته باشند، مطلوب فراهم است و دیگر به هیچ چیز از جمله فرهنگ نیازی نداریم. در این نحوه از رویکرد، موضوع صرفا نام‌گذاری است و نه حل یک مساله و مشکل. فرهنگ چنانچه منحصرا به تعریف ختم شود، خاصیت حل مساله را از دست می‌دهد. حال آنکه مهم‌ترین قابلیت فرهنگ، توانایی آن در حل مسایل است. اگر به این نکته توجه کنیم که جهانی که اکنون در آن می‌زی‌ایم، در قیاس با اجداد غارنشینمان، صبغه‌ای (تقریبا بتمامه) فرهنگی به خود گرفته است، در می‌یابیم که فرهنگ از چه «توانایی علی» بالایی (یعنی توانایی برای تغییر و تحول) برخوردار است. از طریق فرهنگ و نگاه فرهنگی باید قادر شویم که بسیاری از خواسته‌های مبهم و متنوع خود را در قالب یک مساله و نه تعریف صورت‌بندی کنیم و به مدد ارایه راه‌حل‌های عقلانی، که آنها نیز در پرتو درک و فهم فرهنگی رشد یافته، اهمیت پیدا می‌کنند، در حل آن بکوشیم. رویکرد عقلانی و مساله‌محور به فرهنگ، در برخورد با مشکلاتی که افراد و جوامع با آن دست به‌گریبانند، نه آنها را فرافکنی می‌کند و به گردن این و آن می‌اندازد، نه با نوعی رویکرد نوستالژیک نوحه سر می‌دهد که اگر زمانه، زمانه کنونی نبود و قادر بودیم به گذشته دلخواه برویم، دیگر چنین مشکلاتی رخ نمی‌نمود و نه دست بی‌عملی روی دست می‌گذارد و آرزو می‌کند ‌ای کاش معجزه‌ای طالع می‌شد و مشکلات را به یک‌باره حل می‌کرد و نه تقدیر‌گرایانه فلسفه یأس می‌بافد که اسفا، تقدیرمان گونه‌ای رقم خورده است که «به آب زمزم و کوثر سپید نتوان کرد» و...،. رویکرد عقلانی و مساله‌محور در قابل فرهنگ، به عوض همه این به اصطلاح «راه‌حل»‌ها که ما را از برخورد عقلانی با مسایل مبتلا به دور می‌سازد، با ارزیابی عقلانی و نقادانه از شرایط و با تکیه بر ظرفیت‌های فراخی که در بر ساخته‌ای که «فرهنگ» نام دارد مندرج است، می‌کوشد مناسب‌ترین راه‌حل‌ها را پیشنهاد کند. در این رویکرد، البته به راه‌حل‌های پیشنهادی به منزله شیوه‌های جزمی و لایتغیری که الا و لابد باید تحقق یابند، نظر نمی‌شود، بلکه به آنها به منزله راه‌حل‌هایی که با توجه به «منطق موقعیت» مسایل مورد نظر تدبیر شده‌اند، نظر می‌کند. راه‌حل‌هایی که ‌باید در هر گام به مدد ارزیابی‌های نقادانه در تصحیح نقایصشان و بهینه‌سازی کارکرد‌هایشان کوشش به عمل‌ آید. به عبارت دیگر رویکرد مساله‌محور به فرهنگ، تعامل با مسایل را به منزله فرآیندی استمرار یابنده که ‌باید دایما در معرض نقد و ارزیابی و تصحیح واقع شود، در نظر می‌گیرد. چنین رویکردی البته خود نیازمند فرهنگ است. منظور چیست؟ وقتی از فرهنگ سخن می‌گوییم انتظاراتی در ما به وجود می‌آید یا گمانه‌هایی از فرهنگ در ذهنمان پدیدار می‌شود. منطق انتظارات و حدس‌ها در بازه فرهنگ ما را از تعریف که بحث‌ناپذیر و نقد‌ناپذیر است؛ و شیوه‌ای است که هرکس می‌تواند تعریف خود را در برابر دیگری بگذارد و به جدلی بی‌فایده و نامتناهی ختم شود، برحذر می‌دارد. در عوض با عرضه انتظارات و حدس‌ها از مقوله فرهنگ به حیطه عمومی، آنها را با بهره‌گیری از ظرفیت‌های خرد جمعی مورد ارزیابی انتقادی قرار می‌دهد. هرکدام ما در برابر واقعیتی که از وجوه فراوانی برخوردار است، از انتظار و حدسی برخورداریم. این حدس و انتظار از واقعیت بدون آنکه مانند شیوه تعریف، مدعی دستیابی به ذات و گوهر واقعیت باشد، منتظر است در برابر نقد و انتظارات دیگران، حدس خود را تصحیح یا تعویض کند. برخلاف شیوه تعریف‌کردن که افراد آرزو، سلیقه یا باور و علایق خود را با ذات و گوهر فرهنگ اشتباه می‌گیرند و مدعیانه معتقدند که از طریق تعریف خود از ذات و حقیقت موضوع فرهنگ پرده‌برداری کرده‌اند؛ شیوه گمانه‌زنی و بیان انتظارات، ادعای دست‌یافتن بالفعل به حقیقت را ندارد و فقط امید دارد با کمک نقد دیگران بتواند کمی به حقیقت موضوع نزدیک‌تر شود. به همین دلیل شیوه حدسی و انتظاری مانند شیوه تعریف‌گرایان به تعصب و بی‌نیازی از نقد دچار نمی‌شود. در عین اینکه باور، سلیقه و آرزو برخلاف حدس و انتظار از خصوصیت ذهنی و شخصی برخوردارند و اساسا معرفت محسوب نمی‌شوند. هرکس در روش حدسی و گمانه‌زنانه، مساله یا مسایل خودش را از موضوع، که در اینجا فرهنگ است، صورت‌بندی و برای ارزیابی و نقد در حیطه عمومی عرضه می‌کند. در این مقاله انتظار از موضوع فرهنگ به صورت واقعیتی با سه چهره پیشنهاد می‌شود. فرهنگ [1] در سه وجه خود عبارت است 1- فرهنگ در چهره میراث. در این چهره فرهنگ با ظاهر سنت‌ها و ارزش‌های نهفته در سنت‌ها و نهادهایی که از گذشته حاملان این سنت‌ها هستند خود را به ما عرضه می‌کند. همچنین تجسم عینی ارزش‌ها به صورت ابنیه و اشیای تاریخی که مناسب با آن ارزش‌ها خلق شده‌اند و گویای فرهنگ در چهره میراث، تجسیم یافته‌اند. 2- فرهنگ در چهره سبک زندگی. ما متاثر از سنت‌ها و ارزش‌های پیش نهاده شده در جامعه و تربیت، با خلاقیت و نوآوری به انتخاب و گزینش از میراث متنوع دست می‌زنیم یا به تقلید گزینشی از آنها می‌پردازیم. افراد از ترکیب نوآوری و تقلید و تاثیرگرفتن از میراث‌های متنوع سنتی، به خلق سبک‌های تازه زندگی اهتمام می‌ورزند یا از سبک‌های زندگی برساخته دیگران تقلید می‌کنند. سبک‌های زندگی به مجموعه‌ای متنوع و متکثر از انتخاب‌های فرهنگی در هرجامعه‌ای شکل می‌دهد. 3- فرهنگ در چهره مدنیت. براساس تنوع سنت‌ها و ارزش‌های موروثی و نهادهای حامل این ارزش‌ها و سنت‌ها و همچنین سبک‌های زندگی برگرفته از خلاقیت فردی و تقلید از مواریث سنتی، مجموعه‌ای از تکثر و تنوع در هرجامعه‌ای به وجود می‌آید. آنچه که بیشترین اهمیت را دارد و در چهره سوم فرهنگ تجلی دارد نوعی همزیستی فرهنگی است. همزیستی نه به معنای تحمل یا نادیده گرفتن ارزش‌ها و سنت‌ها و سبک‌های زندگی متفاوت، بلکه برقراری ارتباطی سازنده و خلاق و البته نقادانه (در معنایی که عقلگرایان نقاد از آن ارایه می‌دهند) میان تنوع‌ها و تفاوت‌ها برای یادگیری از یکدیگر بدون خشونت و خصومت. یعنی مجموعه‌ای از رفتارها برای همزیستی مسالمت‌آمیز در تفاوت فرهنگی. چنین کوششی را خصلت مدنی فرهنگ می‌شماریم. آنچه که اکنون این مقاله برآن متمرکز است همین معنای سوم از فرهنگ یعنی فرهنگ به منزله مدنیت است. مدعای مقاله آن است که فرهنگ در معنای مدنیت مساله امروز ماست. این جنبه خاص از فرهنگ، در عین نیاز به سیاست و اقتصاد می‌تواند به یاری این دو قلمرو بیاید و هم‌هنگام جامعه را به همکاری و ارتباط ثمربخش دعوت کند. مقصود از فرهنگ به منزله مدنیت آن نیست که فرهنگ یعنی مدنیت و آن نوع رفتار مدنی که همانا مطلوب ما محسوب می‌شود، بلکه در اینجا مقصود از فرهنگ، عبارت است از نوعی درک و معرفت و توجه مرتبه دوم به موضوعاتی که از سوی دو جلوه دیگر فرهنگ، یعنی فرهنگ به‌عنوان میراث و سبک زندگی و فرهنگ به منزله ارزش‌ها و سلیقه‌ها و ایده‌های مختلف، پدیدار شده است. در ظرف و زمینه فرهنگ به منزله مدنیت، به این پدیدارها با فاصله و با نگاهی مساله‌محور، به‌عنوان موضوع و مساله نظر می‌شود. مساله‌ای که در این چهره از فرهنگ طرح می‌شود عبارت است از اینکه چگونه می‌توان موضوع تکثر و تنوع را زمینه همزیستی فرهنگی قرارداد. پیش‌تر گفتیم غرض از همزیستی فرهنگی آن نیست که ما، دیگرانی متفاوت از خود را صرفا تحمل کنیم یا حداکثر آنان را نادیده بگیریم بلکه مقصود آن است که چگونه تفاوت فرهنگی از افتراق صرف بیرون بیاید و به موضوعی برای فهمیدن و یادگیری و در عین حال همکاری و مشارکت یا رقابت تبدیل شود. مدنیت در همزیستی فرهنگی، اصلی تنظیم‌کننده به شمار می‌آید و کوششی برای رسیدن به مدنیت بیشتر است. یعنی رفتاری فاقد خشونت و تمسخر با دیگری‌ای که از لحاظ فرهنگی با من تفاوت‌ها و فرق‌هایی دارد. فرهنگ در چهره مدنیت یا همزیستی فرهنگی به دنبال سیاستگذاری‌هایی است در سطح قلمروهای اقتصادی، سیاسی و اجتماعی، تا چنین هدفی تامین شود. جست‌وجو و پیداکردن راه‌حل‌هایی به این منظور در اقتصاد و سیاست و اجتماع متکثر شده و تنوع یافته امروز ایران، که از رویکردها و سلیقه‌ها و سبک‌های زندگی مختلفی برخوردار است، مساله‌ای برای فردا نیست، بلکه مساله امروز و اکنون و اینجاست. مساله امروز ما آشتی و همکاری در سطح ملی و یافتن راهی برای گفت‌وشنود میان گروه‌های اقتصادی، سیاسی و اجتماعی است. پیگیری آمال وفاق و آشتی ملی، مهم‌ترین پیام رای مردم آگاه و بیدار در انتخابات اخیر بود. این خواست ملی مهم‌ترین خصوصیتش فرهنگی است و عمدتا در چهره همزیستی فرهنگی قابلیت طرح و پیگیری را دارد. فرهنگ مقوله‌ای است عام و به همه گروه‌های اجتماعی، سیاسی و اقتصادی نیازمند است تا برای تحقق همزیستی فرهنگی کوششی در سطح ملی صورت گیرد. کلید حل مساله همزیستی فرهنگی در دست کسی یا دولتی به تنهایی نیست بلکه در گرو خواست و عزمی ملی است تا چنین کلیدی ساخته شود. مساله همزیستی فرهنگی و زدودن چهره خشونت از اقتصاد، سیاست و جامعه تا حدی به تعبیری که انسنس برگر ادیب آلمانی در مقاله خود با عنوان نگاهی به جنگ‌های داخلی از افسانه سیزیف به دست داده است، شباهت دارد. او می‌نویسد: خواسته‌اند از سیزیف قهرمانی اگزیستانسیالیست بسازند، حاشیه‌نشین و شورشی‌ای که تراژدی زندگی‌اش عظیم است و غرق در هاله فروغی شیطانی. شاید این تعبیر غلط باشد، و شاید باید او را نماد چیزی بدانیم بسیار مهم‌تر: نماد زندگی روزمره. یونانی‌ها نام او را صیغه مبالغه Sophos پنداشته‌اند، به معنی زیرک. هومر او را زیرک‌ترین همه انسان‌ها می‌داند. او فیلسوف نبود، ولی تا بخواهی ترفند در چنته داشت. می‌گویند موفق شد مرگ را به بند کشد. با این کارش به قتل کردن نیز پایان داد، تا آنکه سرانجام آرس، خدای جنگ، مرگ را از بند رهانید و سیزیف را به دست او سپرد. ولی سیزیف یک‌بار دیگر مرگ را فریفت و توانست دوباره به زمین بیاید. می‌گویند که عمری دراز کرد. بعدها، به کیفر عقل انسانی خود، مجبور شد سنگی را تا قله کوه بغلتاند - هرباره و پیوسته از نو. این سنگ صلح است. یا به عبارتی این سنگ، همزیستی فرهنگی است. اما گفتیم این تمثیل تا حدی از معنای همزیستی فرهنگی پرده برمی‌دارد آن هم از همزیستی به‌عنوان جست‌وجویی ناتمام. با این تفاوت که در هر کوشش و جست‌وجوی جمعی، سنت و میراثی بنا می‌شود که ما را از جایی که هستیم، گامی جلوتر می‌برد. یک نمونه برجسته از این توانایی فرهنگ‌سازی در حیطه عمومی که ناشی از رویکرد ناظر به فرهنگ به مثابه مدنیت است در جریان انتخابات آشکار شد. مردم، به‌رغم شرایط هشت‌سال گذشته، با تکیه به میراث‌هایی که از پیش در خود درونی کرده بودند، واکنشی مدنی با رای دادن به صندوق انتخابات از خود بروز دادند. همزیستی فرهنگی، شناختن چنین میراث‌ها و پیش‌بردن و ارتقای آنها با آگاهی و سیاستگذاری‌های تازه است. با هر زخمی که در تلاش برای مدنیت برمی‌دارد، این چهره از فرهنگ باز می‌کوشد خود را ترمیم کند و قوی‌تر از پیش، پروژه مدنیت را به فراموشی نسپارد. همزیستی فرهنگی پروژه‌ای است که نمی‌گذارد فرهنگ در چهره میراث و سبک زندگی به پناهگاه و قلعه‌ای برای افراد تبدیل شود که در آن با توهم امنیت و انس از ارتباط با دیگران بپرهیزند یا ترس به دل خود راه دهند. آن نوع نگاه به فرهنگ که به‌آن به منزله پناهگاه یا قلعه‌ای بسته برای دورماندن از دیگران و نیز دور نگاه داشتن آنان نظر می‌کند، تنها منطقی که برای ارتباط با افراد متفاوت و متمایز از خود می‌شناسد خشونت و حذف است. در برابر چنین برداشتی، همزیستی فرهنگی سیاستی است برای احترام و تواضع و جدی‌گرفتن دیگری؛ برای بهتر شناختن فرهنگی که همگی، کم و بیش، با آن مانوس هستیم و دیدن نقاط قوت و ضعف آن به گونه‌ای است که اگر دیگری نبود از مشاهده و یادگیری محروم می‌شدیم. تکاپوی همگانی در چارچوب تلقی همزیستی فرهنگی و تلقی از فرهنگ به منزله مدنیت موجب می‌شود مستمرا افق‌های تازه‌ای از فرهنگ را با کمک دیگری کشف کنیم و به این ترتیب با شناخت ظرفیت‌ها و توانایی‌های علی تازه‌ای که در این پدیدار فراخ (فرهنگ) مندرج است، به امکانات تازه‌ای برای ایجاد تحولات سازنده و مثبت دست یابیم. همزیستی فرهنگی معادل شبکه‌های اجتماعی و شبکه‌های اطلاعاتی نیست. شبکه‌های اطلاعاتی و اجتماعی، مخاطبانش را گروه‌های همبسته در منافع و علایق تشکیل می‌دهند. فرهنگ در وجه مدنی خود از شبکه‌ها فراتر می‌رود و افراد غیرهمبسته را هویتی ارتباطی و دیالوگی می‌بخشد، هویتی که از منافع تنگ و محدود شبکه‌ها که همتایان خود را می‌جویند و غیرهمتایان را نادیده یا خصم می‌شمارند عبور می‌کند و ارتباطی بر اساس گفت‌وگو با دیگری به‌عنوان فرهنگی متفاوت برای مشارکتی صلح‌آمیز برقرار می‌کند. همزیستی فرهنگی و چهره مدنی فرهنگ نیاز به سیاستگذاری از سوی دولت دارد. چنین رویکردی بازسازی و دگر‌سازی اساسی در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی را ضـروری می‌سازد و نیازمند نهادهای مولد اندیشه در ارتباط ارگانیک با این وزارتخانه است. برای ایجاد فضایی به منظور بارش فکری و خلق ایده‌ها و جست‌وجوی راه‌حل‌ها برای نیل به همزیستی فرهنگی. نهادهایی که صرفا در چنبره نخبگانی معدود، محدود نماند و با گشودگی به جامعه و تعاطی با آن، قادر باشد ایده‌های صاحبنظران و مردمی امیدوار به دولت خود را، جذب و هضم کند. نهادهایی که با حساسیت و دلسوزی قابلیت شناسایی چهره‌های مستور و نواندیش در حوزه فرهنگ را داشته باشند. بازسازی و دگر‌سازی مسیری کمابیش هموار نیست و طی کردن راهی است که به زمانی طولانی و همکاری بسیاری نیازمند است. اما می‌توان زمان را کوتاه ساخت و سریع‌تر همکاری‌ها را جلب کرد و از ناهمواری‌ها کاست. طریقی که با کمک آن می‌توان بر سرعت افزود و همواری را بیشتر ساخت، بهره‌گیری از چهره‌ای است که در میان مسوولان فرهنگی پس از انقلاب، سابقه و تجربه لازم را داشته باشد. اهالی فرهنگ به احمد مسجد جامعی اعتماد دارند. سرمایه‌ای که نه برآمده از تعارف و مداهنه بلکه از رویکرد سالیان دور و طولانی او در تعاطی و مفاوضه با اهالی فرهنگ فراهم آمده است. حضور چنین چهره‌ای در وزارتخانه‌ای مهم زمینه‌ساز آن خواهد شد تا نهادهای مولد اندیشه به صورتی خودجوش بر دوگانه فرهنگ فایق آیند و با ظهور ایده‌های بدیع، نوید فرهنگی باز و گشوده به تجربه‌های جدید در عین احترام و بهره‌گیری از سنت‌ها و ارزش‌های گذشته را بدهند. مهم‌تر از همه، نشانگر آن خـواهد بود که دولت آتی فرهـنگ را مساله امروز می‌شمارد و نه فردا. 6 تیرماه 1392 پی‌نوشت: 1- این برداشت از فرهنگ از کتاب دومنیک ولتون با نام جهان‌سازی دیگر با ترجمه عبدالحسین نیک‌گهر برگرفته شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.