بررسی تاثیر مطالعه کم بر سلامت مغزی ایرانیان
از فقر فرهنگ به فقر سلامت
عبدالرضا ناصرمقدسی . متخصص مغز و اعصاب
بحران عدم مطالعه به گمان من مرزهای فرهنگی ما را پشت سر گذاشته و اندکاندک میرود تا بنیادهای بیولوژیک انسان ایرانی را تهدید کند. اگر تا امروز بحران عدم مطالعه و اهمیتنداشتن کتاب در نزد خانوادهها، یک خطر بزرگ فرهنگی محسوب میشد، شاید تا چند سال دیگر این مشکل به نوعی سلامت مغزی ایرانیان را نیز تحتتاثیر قرار دهد. البته این تاثیر با کمال تاسف در سایه ماهیت بیماریها گم میشود. به سخن دیگر، بیماری همه چیز را تحتالشعاع خود قرار داده و همه چیز را به خود منسوب میکند، بنابراین کسی متوجه این مساله نمیشود که بخشی از تهدیدات یک بیماری به واسطه ضعف فرهنگی و عدم مطالعه افراد در طول زندگانی به وجود آمده است، نه به واسطه خود بیماری. یکی از مشکلات عمده مبتلایان به آلزایمر، ناشی از بیسوادی و کمسوادی آنان است. از آنجا که بیماری آلزایمر بهطور عمده افراد بالاتر از 65سال را درگیر میکند، بیشتر این مبتلایان به زمانهای تعلق دارند که تحصیلات در ایران اجباری نشده بود، بنابراین بسیاری از این مبتلایان یا بیسواد هستند یا سطح تحصیلاتشان پایین است. این بیسوادی به شکلی واضح بر عملکرد و میزان درگیری شناختی این بیماران موثر
است. ما میدانیم که میزان درگیری شناختی با سطح تحصیلات رابطه عکس دارد و امکان ابتلا به بیماری آلزایمر در افرادی که سطح تحصیلات پایینی دارند، به مراتب بیشتر است. پس بیسوادی اکنون دارد از مردم ما به شکل بیماری پیشرونده آلزایمر، قربانی میگیرد. اما در بیماری مولتیپل اسکلروزیس یا اماس داستان بهشکل دیگری است. این بیماری افراد جوان را درگیر میکند. متاسفانه میزان و بروز این بیماری در جامعه ما در حال افزایش است و افرادی را درگیر میکند که میتوانند برای خود و جامعه، فردی خلاق و کارآمد باشند. بیماری اماس به دلیل ماهیت خود میتواند مناطق مختلف اعصاب مرکزی را درگیر کند و به علایم عصبی گوناگونی منجر شود. این علایم شامل علایم بینایی، تعادلی، حرکتی و حسی است. یکی از درگیریها و اختلالات ناشی از بیماری اماس که میتواند بسیار آزاردهنده باشد و سبب از کارافتادگی فرد شود، اختلالهای ذهنی و شناختی است. فرد مبتلا بیان میکند که دیگر آن حدت ذهنی قبل را ندارد و مغزش نمیتواند همانند قبل مفاهیم را پردازش کند. باید دانست که بهرغم تحقیقات گسترده درباره بیماری اماس، هیچ دارویی که بتواند موجب بهبود وضعیت شناختی این بیماران
شود، کشف و تولید نشده است. باید توجه داشت که اختلال شناختی صرفا یک ضعف خفیف حافظه نیست بلکه میتواند به شکلی جدی حیات مفید فرد را تحتالشعاع خود قرار داده و باعث از کارافتادگی فرد شود و بیمار به واسطه این اختلال دیگر نتواند حضوری موثر در زندگی و اجتماع داشته باشد. در حال حاضر پژوهشهای زیادی برای ارایه راهحلی جهت بهبود شرایط این بیماران و حل معضلات شناختی آنان در حال انجام است. شاید یکی از دلایلی که دانشمندان تاکنون نتوانستهاند دارویی برای رفع اختلالات ذهنی و شناختی مبتلایان به اماس پیدا کنند، ماهیت پیچیده درگیری قوای شناختی در این بیماران است. البته داستان به این بدی نیست و جنبههایی از فرآیندهای مغزی وجود دارد که میتواند تا اندازهای این نقصهای شناختی را برطرف کند. مشخص شده که الگوی درگیری شناختی در مبتلایان به اماس، صرفا ناشی از تخریب میلین و آکسونها نیست (دو جزو سیستم عصبی که در بیماری اماس درگیر میشود)، بلکه نوعی واکنش سازگاری در مغز به نام نوروپلاستیسیتی که سعی در جبران نقصان بهعملآمده دارد، عملا سبب بهبود وضعیت بیماران و بهبودی نسبی آن نقص بهوجود آمده میشود. نوروپلاستیسیته به وضعیتی
اطلاق میشود که هم در حالت طبیعی و هم در پاسخ به یک حالت آسیبزا در مغز اتفاق میافتد. این مکانیسم، یک مکانیسم جبرانی است که طی آن سایر مناطق مغزی که سالم هستند ولی در عمل کارکرد متفاوتی نسبت به منطقه آسیبدیده دارند، کارکرد آن منطقه آسیبدیده را بر عهده میگیرند و جبران میکنند. نوروپلاستیسیتی دید ما را نسبت به مغز تغییر داده است. ما میدانیم که به غیر از سلولهای واقع در منطقه هیپوکامپ، سایر مناطق مغزی توانایی تولید و تولد مجدد نورونها را ندارند و با مرگ یک نورون، عملا هیچگونه جایگزینیای برای آن اتفاق نمیافتد. نوروپلاستیسیتی اما راهی را در اختیار مغز قرار میدهد که تا حدی بتواند آن نقصان بهوجودآمده را جبران کند. البته باید توجه داشت هرچه بیماری در مراحل اولیه خود باشد و آسیب وارد آمده به مغز کمتر باشد، احتمال توفیق مغز در جبران نقص بهوجودآمده بیشتر است. پس تقویت این فرآیند نوروپلاستیسیته بخصوص در مراحل اولیه بیماری، میتواند یکی از استراتژیهای مهم درمانی در مبتلایان به اماس باشد و یکی از مهمترین روشها برای تقویت مورد مذکور، مطالعه و یادگیری است. خواندن کتاب به مثابه نوعی تمرین مداوم برای مغز
است. با خواندن مستمر کتاب نوعی تقویت مکرر راههای عصبی اتفاق میافتد و اینگونه، علاوه بر حفظ مسیرهای قدیمی، امکان بهوجودآمدن راههای جدید نورونی نیز مهیا میشود. «ریچارد دیویدسون» همسو با این ایده، در مقالهای نشان داده است که چگونه انجام مداوم تمرینهای ذهنی همچون مدیتیشن میتوانند فیزیولوژی مغز ما را تغییر دهند؛ مقالهای که بنا بر قولی، امید را در انسان زنده میکند، امید به اینکه انسان میتواند در هر دورهای از زندگیاش تغییر کند. مطالعه و خواندن کتاب نیز اثری همانند مدیتیشن دارد. حال با مطالعهنکردن، فرصت بازسازی از مغز گرفته میشود. متاسفانه در جامعه ما، به موضوع مطالعه اهمیت نمیدهند. همانطور که ذکر شد بخش عمدهای از مبتلایان به اماس افراد جوان هستند، بیمارانی که به دلیل ماهیت بیماری اماس در معرض نقص شناختی هستند. حال اگر آنطور که در جامعهمان میبینیم، این بیماران تمرینات ذهنیای همچون مطالعه نداشته باشند، در دهههای آینده باید منتظر مشاهده موجی از بیماران مبتلا به اماس باشیم که با نقص شدید شناختی مراجعه میکنند، بیمارانی که در گذشته شاید نسبت به تجویز دارو در مورد آنها توجه شده باشد اما به
دلیل عدم مطالعه و عدم ترویج کتابخوانی، اینبار در سنی بالاتر با ضعف ذهنی شدید مراجعه میکنند. در آن صورت به گمان من مقصران اصلی نهتنها کارگزاران فرهنگی هستند بلکه ما پزشکان نیز مقصر خواهیم بود که چرا در مواجهه با این بیماران، دیدی همهجانبه نداشتیم و آنها را به درستی راهنمایی نکردیم. البته تا زمانی که ذهن و شناخت، اهمیتی همتراز و صد البته بالاتر از سایر امکانات بیولوژیک انسان در جامعه ما نداشته باشد، وضع به همین منوال است. پدیده عجیب و آزاردهنده مطالعهنکردن در جامعه ما، از تخریب آهسته فرهنگمان گذشته و میرود تا با دخالت مستقیم در شکل و سیر بیماریها، حیات بیولوژیک فرد ایرانی را تحتتاثیر قرار دهد. اگر تاکنون کسی به فریاد وااسفا برای کاهش سواد جمعی ما گوش نداده و چون ناظری بیطرف، فقط شاهد ضعف فرهنگی ما بوده، شاید این خطر که به شکلی جدی میرود تا حیات زیستی ما را به خطر بیندازد افراد مسوول و ذیربط را به تکاپو وا دارد. شخصا نمیدانم در جامعهای که کتابخوانی را یک تفریح بیفایده میداند، چگونه میتوان این مشکل بنیادی را حل کرد؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.