|

نگاهی به پیامدهای بررسی‌نشده «نورولوژی کازماتیک»

جنگ با آسیاب بادی یا تسلیم در برابر تکنولوژی

بابک زمانی . متخصص مغز و اعصاب

آقای جوانی است که‌ به‌تازگی در یکی از رشته‌های مهندسی دانشگاه صنعتی فارغ‌التحصیل شده، در حال حاضر در تکاپوی فوق‌ليسانس است. از آن نوابغ شاگرد اولی که یک عمر حرص و لج نصیب ما هم‌کلاسی‌های نه‌چندان باهوش خود (نظیر بنده) کرده‌اند. از آنها که از 24ساعت، 25ساعت پشت کامپیوتر مشغول ترسیم خطوط و محاسباتی هستند که مغز آدم سوت می‌کشد. حالا وقت گرفته، ویزیت پرداخته، مدتی در سالن انتظار نشسته و حالا دارد از پشت آن عینک قطور با آن چشم‌های نافذ به من می‌نگرد: «آقای دکتر احساس می‌کنم قوای عقلی‌ام تکاپوی احتیاجاتم رو نمیکنه. شما دکتر مغز و اعصاب هستید، نمیشه یه جوری این سیستم را ارتقا داد؟» «چرا اتفاقا یک رَم‌های جدیدی آمده، نسخه می‌کنم اینستال بفرمایید. فقط مواظب باشید ویروس نداشته باشه! » و می‌خندم. دارم با سرعت از بیمارستان خارج می‌شوم که سه تا از دستیاران گروه داخلی، خود را به من می‌رسانند. بعد از مدتی مِن و مِن به مطلب اصلی می‌رسیم؛ «آقای دکتر نمیشه موقع امتحان از این قرص‌های «ر...» که آدمو فعال می‌کنه، استفاده کنیم؟» توضیح می‌دهم که استفاده از این قرص‌ها صحیح نیست چراکه هم برای قلب و عروق مضر است و هم اعتیادآور است. تازه معلوم نیست چقدر اثر داشته باشند. می‌گویند: «به‌به! پس بیایید سطل آشغال کتابخانه بیمارستان را نگاه کنید. پر است از جلد این قرص‌ها. باشه پس اونها قبول بشن و ما رد شیم. فقط شما مطمئنین که اونا مریض میشن؟» تلفن را که برمی‌دارم صدای دخترم را از راه دور تشخیص می‌دهم. او هم که در شهری دور دانشجوست، همین سوال را دارد «بابا میشه من هم از این قرص‌های «ر...» بخورم؟» که به جد و با عصبانیت می‌گویم: «نه»، اما پاسخ همان است «ولی اینجا همه دارن می‌خورن!»
********
«کازماتیک» اصطلاحی است که در ابتدا و در رشته جراحی به زیبایی ترجمه شد، یعنی «جراحی زیبایی». اما معنای کازماتیک فراتر از زیبایی است و در فارسی متاسفانه کلمه‌ای که به‌طور دقیق معادل آن باشد، وجود ندارد. به‌طور خلاصه کازماتیک یعنی استفاده از روش‌های طبی نه برای درمان یک بیماری یا نقیصه، بلکه برای افزایش یا ارتقای کارکردهای انسان سالم! از آنجا که ارتقای توانایی‌های انسان به‌طور عمده در زمینه خلق، قوای عقلی و نیروی جسمانی یا عضلانی مطرح می‌شود و به عنوان مثال افزایش کارکرد کلیه، کبد یا ریه در یک فرد سالم اساسا معنایی ندارد، «طب کازماتیک غیرجراحی»، اساسا چیزی نخواهد بود جز «نورولوژی کازماتیک»! چراکه بدیهی است قوای عقلانی و جسمانی انسان عمدتا به رشته نورولوژی مربوط است و همین‌جا باید افزود که اگر روش‌های جراحی کازماتیک بیشتر جنبه‌های زیبایی را شامل می‌شوند، طب داخلی و نورولوژی، جنبه‌های غیرزیبایی کازماتیک را شامل می‌شوند و اگر جراحی صرفا با ظاهر سروکار دارد، نورولوژی کازماتیک، سروکارش با مسایل عمیق‌تر انسانی است و از این رو درگیر مشکلات اخلاقی بیشتری است. واقعیت این است که نورولوژیست‌ها روزبه‌روز درگیری بیشتری با مسایل و مشکلات کازماتیک پیدا می‌کنند و همان‌طور که هیات تحریریه نشریه رسمی انجمن نورولوژی آمریکا، به‌تازگی پیش‌بینی کرده است، به نظر می‌رسد در دهه‌های آینده کازماتیک نورولوژی، مسایل پیچیده‌تری را برای جوامع نورولوژی و نورولوژیست‌ها ایجاد می‌کند، سوالات عدیده‌ای که به راحتی و مثل سابق نمی‌توان آنها را نفی یا انکار کرد. بنده در این یادداشت، به هیچ‌وجه ادعای ارایه راه‌حلی ندارم. فقط می‌خواهم به مساله‌ای اشاره کنم که به زودی بیش از آنچه که هست، فراروی جامعه قرار می‌گیرد و جز با نظر جامعه نورولوژیست‌ها و زعمای فرهنگی و اخلاقی، به سرمنزل مقصود نخواهد رسید. می‌توان علایم و نشانه‌های بروز زودرس مسایل مختلف کازماتیک را به ترتیب زیر، مثال آورد. واقعیت این است که اگرچه جامعه متخصصان مغز و اعصاب، در حال حاضر به تمام کسانی که به دنبال داروهایی برای تقویت حافظه هستند، جواب رد می‌دهند یا داروهایی می‌دهند که «تقویتی» است و اثر چندانی ندارند، اما به نظر می‌رسد تا تولید داروهایی برای افزایش هوش فاصله چندانی نداشته باشیم. در حال حاضر به نظر می‌رسد داروهای جدیدی که برای بیماری آلزایمر ساخته شده‌اند، در بسیاری از اختلالات دیگر که با کاهش قوای عقلی همراه هستند نیز تاثیرات مختصری دارند. از این بالاتر، بررسی کوچکی انجام شده که تاثیر این دارو بر قوای عقلی خلبانان فعال یکی از شرکت‌های هوایی را نشان می‌دهد. یعنی یک گروه از خلبانان شاغل یکی از شرکت‌های هوایی، این دارو را مصرف کرده‌اند و یک گروه دیگر از خلبانان همان شرکت، داروی کاذب شبیه همان دارو را مصرف کرده‌اند و سپس از هر دو گروه یک تست هوش بسیار دشوار گرفتند که کسانی که دارو را مصرف کرده بودند، نمره بیشتری گرفتند. البته این تاثیرات نیاز به اثبات علمی براساس طب بر مبنای شاهد دارند. اما نکته مهم اینجاست که در حال حاضر، با توجه به مکانیسم کاهش حافظه در آلزایمر، پیدایش دارویی با اثر افزایش هوش کاملا محتمل است و اگرچه داروهای موجود عوارض مختصری دارند، اما کاملا محتمل است که داروهایی بدون عوارض نیز ساخته شوند. در این صورت مسایل اخلاقی و اجتماعی متعددی فراروی ما خواهد بود. اگر خلبانان یک شرکت هوایی با مصرف یک دارو، هوش و تمرکز بالاتری پیدا می‌کنند، تکلیف سایر خطوط هوایی چیست؟ آیا می‌توان خلبان بدون قرص را هم پذیرفت؟! آیا پروازهای خطوط هوایی «قرصی» ایمن‌تر نخواهند بود؟ تکلیف امتحانات و کنکور چیست؟ آیا مسوولان برگزاری کنکور باید امتحان با قرص را بپذیرند یا نه؟ عوارض داروها تا چه حد پذیرفته و تا چه حد غیرقابل قبول خواهد بود؟ آیا قیمت قرص‌های فرضی (که احتمالا بسیار گران هستند) نوعی بی‌عدالتی ایجاد نخواهد کرد؟ تعریف دوپینگ در علم چه خواهد بود؟ داروهایی که در حال حاضر در درمان پرخوابی استفاده می‌شوند در افزایش بیداری و تمرکز بی‌تاثیر نیستند، اما بسیاری از این داروها خود باعث عوارضی می‌شوند و در عین حال اعتیادآور هستند. اما نسل جدیدتر این داروها، عوارض کمتر و اثرات بیشتری دارند و به‌نظر می‌رسد در برخی بیماری‌های دیگر نظیر ام‌اس در رفع خستگی و افزایش توانایی‌های بیماران موثر باشد. پیدایش نسل‌های جدیدتری از این داروها، با اثرات باز هم بیشتر، عدم‌اعتیاد و عوارض کمتر، کاملا محتمل است. در حال حاضر یکی از درمان‌های نوظهور در بیماری پارکینسون، کاشت تحریک‌کننده‌هایی در داخل مغز است که از راه دور و با استفاده از نوعی «ریموت»، تاثیر این تحریک‌کننده‌ها را می‌توان کنترل کرد. کاملا و به روشنی قابل پیش‌بینی است که در دهه‌های آینده ممکن است چنین محرک‌هایی برای دیگر قسمت‌های مغز نیز ساخته شود. در این صورت ممکن است بتوان با فشاردادن یک دگمه، خُلق کسی را بالا و پایین برد! این امکانات جدید ممکن است تبدیل به ابزاری حیرت‌انگیز در ارتقای قابلیت‌های عقلی و روانی شوند. در این صورت آیا باید این استفاده‌ها را به ترتیبی منع کرد و چنین پیشرفت‌های خارق‌العاده‌ای را منکر شد یا باید طبق شرایط و ضوابطی از این پیشرفت‌ها استفاده کرد؟ بزرگ‌ترین مشکل، تبیین همین ضوابط و شرایط است و اگر از پیش، ‌بسترهای فرهنگی و معنوی چنین پیشرفت‌هایی فراهم نشده باشند، بی‌تردید همه در برابر هجوم بی‌امان این تکنولوژی پس خواهند نشست، گروهی به انکار مطلق و جنگ با آسیاب بادی، آن هم با شمشیرهای چوبی رو خواهند آورد و گروهی به تسلیم مطلق و بیگاری برای تکنولوژی مشغول خواهند شد. شاید اگر دو، سه دهه پیش در ابتدای ظهور جراحی کازماتیک، مسایل اخلاقی و فرهنگی این پیشرفت‌ها پیش‌بینی و در مورد آنها اندیشه می‌شد، اکنون با این لجام‌گسیختگی، شاهد این همه اعمال جراحی زیبایی با این همه عوارض و این همه وقت و هزینه‌ای که از امکانات پزشکی کشور به خود اختصاص می‌دهد (آن هم کشوری با این همه مشکلات بهداشتی و درمانی) نبودیم. اکنون همان زمانی است که باید پزشکان و علمای اخلاق، حلال و حرام و مباح این پدیده نوظهور را تعیین کنند یا به بیان بهتر اکنون بهترین زمانی است که می‌توانند اندیشیدن درباره این موضوعات را شروع کنند. ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ذهني زيبا و آماده در سال ۲۰۰۹، نتایج یک تحقیق هفت‌ساله منتشر شد که نشان می‌داد، انسان‌ها بیشترین چالاکی ذهنی را در ۲۲سالگی دارند و از ۲۷سالگی فرآیندهای مغزی مثل استدلال، سرعت تفکر یا تجسم فضایی شروع به کاهش می‌کنند. بسیاری از تحصیلکرده‌های ما هم خودشان را بی‌نیاز از مطالعه می‌دانند، بعد از یک روز کاری، البته نگاه‌کردن یک فیلم یا سریال، خستگی را از آدم دور می‌کند، اما نه فعالیت‌های ذهنی عادتی و نه سریال‌ها، به اندازه مطالعه یا نوشتن، نمی‌توانند مغز ما را به خود مشغول کنند. همان‌طور که شما برای ورزش می‌توانید بدون رفتن به باشگاه، تمریناتی را در خانه انجام دهید، در مورد ورزش‌های ذهنی هم نیازی به هزینه‌کردن یا تمرین‌های خاص نیست، چراکه می‌توان به سادگی با انتخاب یک کتاب و مطالعه‌ آن، ذهن را آماده نگه داشت! اکنون خوب است بررسی کنیم موقع خواندن یک رمان یا نوشتن یک مطلب، چه فرآیندهایی در مغز ما رخ می‌دهد: ما باید به صورت فعال، کاراکترهای نوشته‌شده را در ذهن ترجمه کنیم، یک بازسازی ذهنی از شخصیت‌ها و فضای رمان داشته باشیم، سیر داستان و رابطه و نسبت شخصیت‌های داستان را به حافظه بسپاریم، موقع نوشتن هم باید اطلاعاتی را جمع‌آوری کنیم، آنها را به حافظه ببریم، روی آنها کار و پردازششان کنیم و بعد مشغول جمله‌سازی و نوشتن شویم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.