|

سیاستمدار فرهنگ‌پیشه یا فرهنگی سیاست‌پیشه

شهربانو تقوی . معلم در فارس

بی‌تردید، تعلیم و تربیت به یک معنی خمیرمایه، شاکله و استخوان‌بندی رشد و تعالی ملل محسوب می‌شود. در اهمیت مقوله تربیت همین بس که آن را ابزاری جهت پاسداری از تمدن و فرهنگ قلمداد و تاریخ آن را با تاریخ تمدن معنوی بشر و فرهنگ بشری مصادف می‌دانند. به قطع یقین هیچ مقوله‌ای همسنگ و هم‌طراز با جایگاه رفیع نظام تربیتی در جوامع مختلف از ساده‌ترین اشکال آن یعنی طوایف بدوی تا جوامع مدرن امروزی یافت نمی‌شود. ناگفته پیداست نظام تربیتی در گستره فرهنگی ایران‌زمین با عنایت به حوزه وسیع جغرافیایی،‌ اقوام و نژادهای مختلف، اقالیم متعدد، عقاید و مذاهب گوناگون، آداب و رسوم متنوع، تاریخ پرفرازونشیب، مناسبات اجتماعی و از این دست، نقشی انکارناپذیر و پررنگ داشته است. نقشی که همواره از سوی نهادهایی چون خانواده، دیر، مسجد، مکتب‌خانه، خانقاه، مدرسه و با هدف تعلیم و تربیت و غنای فرهنگی به‌ویژه در سطوح کودکان ایفا می‌شد. انعکاس این نقش به‌خوبی در نگاره‌ها، متون‌های مذهبی، فرهنگ‌ها و خرده‌فرهنگ‌ها، قراردادهای اجتماعی، قوانین و دستورالعمل پرفرازوفرود روابط اجتماعی از عهد باستان تا عصر حاضر هویداست. نقشی که ارتباط معنادار و مستقیمی نیز با اعمال سیاست از سوی حکومت‌ها داشته و به‌نوعی از قدرت‌گیری، انسجام و اراده دولت‌ها متاثر بوده است. در مقیاسی کلان‌تر، امروزه بخشی قابل‌توجهی از فرآیند توسعه نظام‌های مدیریتی- تربیتی در جوامع مختلف در بخش‌هایی همچون سیاستگذاری، تعیین خط‌مشی، بودجه‌ریزی و مانند آن برعهده دولت‌هاست. در ایران و صراحتا در قانون اساسی (ماده30) ارایه تعلیم و تربیت رایگان و فراهم کردن تسهیلات مورد نیاز شهروندان جهت برخورداری از آموزش رایگان تا پایان دوره آموزش متوسطه (به‌منظور دستیابی به توسعه و خودکفایی) برعهده دولت نهاده شده است. حال اگر دولت مترادف با سیاست تعریف شود (چنانکه غالبا می‌شود)، این سوال مطرح می‌شود که آیا صرفا دسترسی دولت به منابع عمومی، توانایی در تمرکز منابع، سیاستگذاری توام با پشتوانه اجرایی و از این دست دلایل کافی‌است تا سکان کشتی تعلیم و تربیت و فرهنگ - آموزش‌وپرورش- به‌دست یک سیاستمدار هدایت شود؟ و به‌راستی دولت یازدهم چه کسی را برای احراز پست وزارتخانه مهمی همچون وزارت آموزش‌وپرورش معرفی خواهد کرد؟ یک سیاستمدار فرهنگ‌پیشه یا یک فرهنگی سیاست‌پیشه؟ تدبیر چیست؟ تاریخ نظام تربیتی نشان می‌دهد که نظام کهن آموزشی در ایران هیچ‌گاه از طرف شیوه‌ها و متدهای مدیریت آموزشی غرب که از اواسط دهه‌های میانی قرن 19میلادی میهمان مدارس ما شده بود، تهدید نشده و تغییر درخور نیافت. گذشته از تحولات حصیر به نیمکت، مکتب‌خانه به مدرسه، پوشش متحدالشکل، خواندن سرود دسته‌جمعی، اهتزاز پرچم، جذب معلمان جدید، ساعات حضور و غیاب و سایر تغییرات سطحی دیگر، «منورالفکرها» فاقد برنامه لازم جهت ایجاد تحول عمیق و کارا در تشکیلات و تحقق آرزوی والدین ایرانی شدند. سرپرستان تشکیلات تربیتی که بین مدرنیزاسیون و سنت معلق بودند عمدتا سیاستمدارانی ناآشنا با فرهنگ محسوب می‌شدند که قرابت و تخصص لازم در این زمینه را نداشتند، عرصه‌ای که اهمیت آن به اندازه نیازهایی چون خوراک و مسکن و بلکه بیشتر از آنها بود. از همین رو غالب عرصه آموزش‌وپرورش جولانگاه یکه‌تازی‌های سیاستمداران درد ناآشنا با مقوله فرهنگ شد و حجم غبار عقب‌ماندگی تاریخی کشور فزونی یافت. با پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی در 22بهمن 1357، تلاش‌های موثری جهت رفع مشکلات آموزش‌وپرورش از جمله استفاده بهینه و مطلوب از متدها و شیوه‌های موثر غربی منطبق با نیازهای روز جامعه و زدودن آثار نامطلوب قبلی صورت پذیرفت. انتخاب وزیری دلسوز (شهید رجایی) که نور چراغ دفتر کارش تا نیمه‌های شب سوسو می‌زد، می‌رفت تا بارقه‌ای از امید را در دل اهالی تعلیم و تربیت این مرزوبوم روشن سازد. بنابراین مشکلات گریبانگیر انقلاب نوپا و بعدها شهادت اسوه خدمت بسیاری از برنامه‌ها را عقیم گذاشت، البته تلاش‌ها و تدبیرهای ستودنی‌‌ آقای محمدعلی نجفی را نباید در این بین از قلم انداخت. به هر رو مدیریت سنتی سیاستمداران بر عرصه تعلیم و تربیت بر کسی پوشیده نیست. این معضل همواره با روی کار آمدن دولت‌های جدید و طبعا برنامه‌های جدید، جلوه غیرعلمی، بیهوده، مصرف‌گرا، هزینه‌بر و ناکارآمد خود را نشان می‌دهد. در حالی که توسعه نظام آموزشی نباید به یک فرد یا دولت (هرچند با وجهه مقبول سیاسی) قائم باشد بلکه باید بر مدار توسعه منطقی و مبتنی بر برنامه‌ریزی سیستمی با هدف ارتقای نظام آموزش‌وپرورش بچرخد و در این گذار دولت با ایفای نقش حمایتی و واگذاری امور به فرهنگیان نخبه به تقویت زیرساخت‌ها و اجرای امورات محوله در این زمینه بپردازد. تعامل دولت با مدیران فرهنگی گره‌گشای مشکل آموزش‌وپرورش در حوزه مدیریت کلان خواهد بود تا این عرصه پراهمیت اندک‌اندک به ثبات نزدیک شود. باید منتظر ماند و دید که شاهین وزارت آموزش‌وپرورش بر دوش چه کسی خواهد نشست؟ سیاستمدار فرهنگ‌پیشه یا فرهنگی سیاست‌پیشه؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.