امید سهرابی و امیررضا طلاچیان در گفتوگو با «شرق»:
«مهرآباد» دیوانگی دارد
عكسها: ناصر سجادی حسینی
آرزو مهرانگیز : سریال «مهرآباد» به روزهای پایانی پخش نزدیک میشود و آنچه بیشتر از همه طی مدتزمان پخش موردتوجه قرار گرفته فیلمنامه سریال است که رویکرد روایی متفاوتی را نسبت به سریالهای متداول تلویزیونی در پیش گرفته است. فارغ از موفق یا ناموفق بودن این تجربه، جسارت نویسندگان در تجربه فرمی از روایت که ممکن است برای مخاطب تلویزیونی باعث پسزدن آن شود نشان از ریسکپذیری نویسنده، تهیهکننده و البته مدیران شبکه داشته است. هر چند این سریال در عنوان خود کمدی را یدک میکشد و همین موضوع تا حدی جذب مخاطب را بههمراه دارد اما ژانر اصلی این سریال به اذعان نویسندگان ژانر کمدی درام است که همین باعث میشود مهرآباد از کمدی صرف فاصله بگیرد. در عین حال این سریال با پیشبردن داستان 22 بازیگر اصلی در 30 قسمت که داستانشان با یک تصادف به هم گره میخورد، بر ریسکپذیرترشدن آن افزوده چرا که همین مساله باعث شده ریتم سریال آنقدر تند باشد که اگر بیننده یک یا دو قسمت سریال را از دست دهد عملا از مسیر اتفاقات دور بماند. این سریال را امید سهرابی با همراهی امیررضا طلاچیان نگاشته است. به بهانه نقد این سریال به
سراغ «امید سهرابی» و «امیررضا طلاچیان» رفتیم. از اول که این سریال به پخش رسید و در اطلاعرسانیها، برچسب کمدی درام به این سریال زده شد. در حالیکه مخاطب تلویزیون در نهایت با عناوینی مثل طنز یا خانوادگی یا پلیسی با سریالها روبهرو میشود. داستان ژانرها در دنیا جا افتاده است اما در کشور ما و حتی میان بسیاری از فیلمنامهنویسان بحث تئوریک چندان اهمیتی ندارد. حالا برای شروع بحث بگذارید بپرسم آنچه در کمدی درام مدنظر شما بود چه بود؟ چهچیز این ژانر را از کمدی یا درام جدا میکند؟ امید سهرابی: بحث کمدی درام یک بحث تئوریک ریشهدار است. اصولا در تاریخ درام، به خود ژانر کمدی خردهانگاری شده است. وقتی درباره تراژدی صحبت میکنید تکلیفتان روشن است و قرابتش به قبل از میلاد مسیح باز میگردد. یعنی درام اساسا با تراژدی شکل گرفت. اما نسبت به کمدی در فرهنگ جهانی یک خرده انگاری صورت گرفت. حتی در قرون 16 و 17 که کمدیهایی به صورت جدی نگاشته شد هم چندان مورد قبول واقع نشد. یعنی شما همین الان هم شکسپیر را با تراژدیهایش به یاد میآورید. انگار که کمدی خویشاوند غریبی برای تراژدی بوده
است. در ادبیات نمایشی مدرن هم که نگاه کنیم ریشه این نوع کمدی درام شاید به چخوف باز گردد که گرچه خودش مثلا اول نمایشنامههایش مینوشته کمدی در چهار پرده اما همان روزها هم «استانیسلاوسکی» آن را تراژدی اجرا میکرده. اولین کسی که کمدی تراژدی به این صورت نگاشت را شاید بتوان بکت دانست با در «انتظار گودو» که همان موقع برای خیلیها فضای آن گنگ بود و خیلیها را سر در گم کرد. الان اما کمدی درام که ریشه در تراژدی کمدی دارد، خیلی در دنیا متداول است. علت پیدایشش هم این است که از دورهای به بعد این فومیل دور بودنشان لاجرم به هم نزدیک شد چون موقعیتهایی که خلق میشد را خیلی نمیتوانستی تشخیص دهی که کمدی است یا تراژدی. کمدی کلاسیک بر مبنای هجو موقعیت بود ولی در زمان معاصرتر این موقعیت خودش هجو شده بود. میخواهم بگویم یک دورهای شد که تراژدی مطلق و کمدی مطلق به بنبست رسید. یعنی با تغییر شرایط زندگی انسان معاصر شرایط درام هم تغییر بنیادین کرد. بله، از این منظر این دو شیوه در شکل مطلقش زیر سوال رفت. در دورهای اساسا تراژدی متعلق به طبقه اشراف بود. از وقتی انسان خرد و طبقه پایین جامعه، حق داشت که وارد
درام شود تراژدی از شکل مطلقش خارج شد و مثلا مرگ فروشنده «آرتور میلر» شکل گرفت که درآن مصیبت از حدی بیشتر شد و به کمدی نزدیک شد. این به معنای این نیست که دوره هجو و هزل و کمدی صرف به پایان رسیده اما پیوند تراژدی و کمدی به این دلیل بود که هردو اینها از قلابیبودن شکل تقدیری نجات پیدا کنند. چون همانقدر تراژدی مطلق میتواند تقلبی باشد که کمدی مطلق. وضعیت انسانها اینقدر مصیبتبار یا خندهدار نیست. این چیزی بود که از دورهای دیگر درامنویسها به آن فکر کردند. وقتی داشتید شخصیتها و بعد داستان آنها و اتفاق اصلی را پیدا میکردید چقدر به وضعیت جامعه مراجعه کردید؟ امیر رضا طلاچیان: همین الان که داشتم سایتها را چک میکردم دیدم بالای صد درام خوب در آمریکا در ژانر کمدی درام وجود دارد. ببینید شاید اولش بشود گفت این شکل از وضعیت با چخوف شروع شد و متاخرتر بگوییم با «برنارد شاو» یا «ایبسن». به نظرم آدمها هرچقدر از زندگی واقعی دورتر شدند، بیشتر دنبال واقعیت و بازنمایی آن در درام گشتند. یعنی از وقتی در زندگی مصنوعی و تکنولوژی گرفتار شدند بیشتر دنبال زندگی به صورت واقعیترش در درام
گشتند. پیدایش کمدی درام هم پاسخ به این نیاز است. چون زندگی ترکیبی از کمدی و تراژدی است. سهرابی: شما ببینید یک مثال آشنا هست که میگوید پولی که یک خوشبختی پیدا کرده یک بدبختی گم کرده است. شما میتوانید وسط بایستید و هر دو طرف را ببینید. کمدی درام این امکان را به تو میدهد که درکت از واقعیت را به شکل ملموستری بیان کنی. حالا ممکن است ارایههایی به واقعیت بیفزایی که به عنوان درامنویس باید این کار را بکنی. اما امکانش را داری که زندگی را آنگونه که هست نشان دهی. طبیعی است در این صورت دستت باز است که اشکها و لبخندها بیافرینی. در این شکل بیشتر شخصیتها یا کمی مصیبت زدهاند یا خنثی که تکرار هردوی اینها به کمدی میانجامد. در مهرآباد شما انتخاب کردید وسط بایستید و داستان آدمها را بگویید اما بعضی وقتها به طرف طاهر یا نعیم یا تارا و... میروید. این تعادل وسط ایستادن را چطور حفظ کردید؟ طلاچیان: خب طبیعی است در روند درام وقتی میبینید طرفی شلوغ شده میروید آن سمت. ما در بخشهایی دیدهایم نعیم خودش را جلو ماشینها میاندازد تا از آنها پول بگیرد. حالا بخشهایی به او
نزدیک میشویم تا بخش دیگری از گرفتاریهای شخصی او را ببینیم. این اتفاقا یعنی وسط ایستادن. در واقع هدف اصلی شما عدم قضاوت است؟ سهرابی: دقیقا. نویسنده خوب مثل پشه است. روی دیوار جایی باید بنشیند که هم همهجا را ببیند و هم شکار نشود. وسط ایستادن معنایش این نیست که بخشهایی را از دست بدهی بلکه معنایش عدم قضاوت است. در نویسندگی مدرن که باز هم باید ایبسن را پدر آن بدانیم، قضاوت در آثار کم و کمتر میشود. قطعا این قضاوت به صفر نمیرسد چون نویسنده صاحب دیدگاه و زیباییشناسی خودش است اما تلاش میکند. مهرآباد خیلی سعی میکند که قضاوت نکند. اما تا الان این را دیدهایم که آدمها در این سریال یا در حال دروغ گفتن هستند یا پنهانکاری یا ریا و تقلب. این یک نوع قضاوت درباره آدمهای جامعه نیست؟ طلاچیان: نه. چون ما اگر ریاکاری نعیم را نشان میدهیم در کلانتر نشان میدهیم او چه گرفتاریهایی هم دارد. این قضاوت نیست. وقتی آن طرف حرکتی از او را نشان میدهی که در خلاف ریاکاری است یعنی از قضاوت دورش کردی. اما این مساله اصلی سریال هست که آدمهای این سریال به واسطه دروغهایشان
گرفتار شدهاند. اما ذاتا آدمهای دروغگویی نیستند. سهرابی: از طرف دیگر هدف سریال این بود که اصالت فرد را در مقابل اصالت اجتماع و تاثیر اینها بر یکدیگر را نشان دهد. قضیه این است که چقدر اصالت اجتماع میتواند فرد را از اصالت تهی کند یا به اصالتش برگرداند. اصالت اجتماع با همه قوانین و محدودیتها. سریال مهرآباد یک تفاوت نگاه عمده روی شخصیتهای زن و مرد دارد به گونهای که زنهای سریال کمتر آلوده به تزویر و دروغ هستند. این عمدی بوده؟ سهرابی: این را که ما فکر میکنیم زنها در این سریال کمتر اشتباه میکنند یا دروغ میگویند هم بر اساس نگاه عرفی ماست. مثلا وقتی «تارا» تصادف «کیا» را گردن میگیرد ما به حساب لوطیگری و مرامش میگذاریم در صورتیکه از نظر قانون او تخلف میکند. یا در هر حال مینو با همه عاریبودن شخصیتش از دوز و کلک و با همه سادگی قبول میکند به خاطر شوهرش پولی را که دوست ندارد به واسطه بدهد تا آنها را به خارج ببرد. البته این را بگویم که در تاریخ درام، از زنها کمتر انتظار کمدی میرود و شاید از این منظر تفاوت میان شخصیتهای زن و مرد سریال وجود دارد. حالا
به خاطر خصیصه مادرانه یا فداکارانهشان یا هر چیز دیگری. این است که درام نویسها کمتر زنان را در موقعیت کمدی میگذارند چون جامعه وجود زن در این موقعیت را کمتر انتظار دارد. اما در مهرآباد به نظرم زنها و مردها در وضعیتهای مشابه تقریبا همه به یک اندازه خطا و راستی میکنند. در ابتدا که هیچکدام از این نقد و نظرها نبود از مهرآباد چه تصوری در ذهن داشتید؟ سهرابی: در طرح اولیه هیچ چیز نبود. ما رفتیم سراغ طراحی یکسری شخصیت که فیالنفسه جذاب باشند. قرار بود شخصیتهایی با ساختار محکم طراحی کنیم. شخصیتهایی که یک وضعیت تعادلی دارند و با یک حالت بر هم زننده به وضعیت انتقال میروند و بعد گرهگشایی. یعنی از نظر فرم این شخصیتها اول طراحی شدند و بعد رفتیم سراغ محتوا. ما تعدادی شخصیت داشتیم که فیالنفسه ربطی به هم نداشتند و حالا نیاز به حادثهای داشتیم که آنها را به هم مرتبط کنیم و اینگونه تصادف پیش آمد. در تصادف به هر حال یکی به یکی میزند. یکی دیگری را به بیمارستان میرساند و... . این را هم بگویم که معتقدم آنچه تعادل را بر هم میزند در یک درام هرچقدر تصادفیتر باشد ساختار درام محکمتر
است، اما تنها یکبار در طول درام میتوانید از آن استفاده کنید. برای همین است که فیلمهای هندی فاقد ساختار است چون همه جای درامشان تصادف پیشبرنده است حتی تا گرهگشایی. ببینید شما تعدادی شخصیت دارید که برای هرکدامشان به تنهایی میشود درامی نوشت. یعنی هرکدام خودشان داستانی دارند که با پروبالدادن به آنها میشود درامی نوشت. به نظرتان گنجاندن اینهمه داستان و شخصیت در یک سریال زیادهروی نبود؟ سهرابی: باید ببینیم زیادهروی را در منظر طولی میبینید یا عرضی. اگر در بستر 30 قسمت میگویید زیادهروی است و مثلا اگر صد قسمت بود زیادهروی نبود حالا میشود به آن نگاه نقادانه داشت. به هر حال تجربه اول بود. اینکه اینهمه داستان در یک ساختار قرار بگیرد. در سریالسازی خودمان میگویم. ساختار هم منظورم پردهبندی دراماتیک اثر نمایشی است. چون میتوانیم این کار را در ساختار کلاسیک انجام دهیم یا در درامی نو. فرق درامهای نو و کلاسیک هم در ساختارشان نیست بلکه در تکثر است. در درامهای مدرن تکثر وجود دارد. مثلا «فلوبر» اثر «تربیت احساس» را مینویسد که قهرمانش متکثر میشود و میشود اثری مدرن و بعد
در مادام بواری با یک قهرمان پیش میرود و اثری کلاسیک خلق میکند. در واقع تفاوت درام کلاسیک و مدرن در تعریف قهرمانش است. طلاچیان: درامنویس وقتی متنی را مینویسد یا باید مجرد به اثر نگاه کند یا درگیر تولید هم باشد. اگر این اثر به زعم بعضیها زیادهروی است باید دقت کرد که اگر این سریال هفتگی پخش میشد یا در شبکه نمایش خانگی پخش میشد و... ممکن بود زیادهروی به نظر نرسد. میخواهم بگویم خیلی چیزها دخیل است تا همه چیز آنجور که روی کاغذ به نظر میرسد نباشد. این به هدفگذاری جامعه مخاطب هم حتی بر میگردد. سهرابی: به نظرم برای کسی که سریال را مدام دنبال کند زیادهروی نیست باید دید آیا در این شکل چیزی عقیم مانده یا زیاد گفته شده است؟ ولی یادمان باشد اینها قدمهای نویی است در این راستا. معمولا کمتر پیش میآید در سیستم سریالسازی ما کسی پیشنهادی بدهد و کسان دیگر آن را دنبال کنند. چقدر فکر میکنید پیشنهادی که مهرآباد در سریالسازی خصوصا در فرم روایت میدهد، پیگیری شود؟ چون فرم روایت سریال هم متفاوت است و روایت از شخصیتی به شخصیت دیگر تغییر میکند.
طلاچیان : به نظرم این اتفاق در تلویزیون طی سالهایی که مخاطب زیادی داشته افتاده است. مثلا کاردان یا مدیری شکلی را پیشنهاد دادند که پیگیری شد. سهرابی: اما به نظرم چون در فرم روایت یک دیوانگی در کار هست کمتر استقبال شود. ما در این کار دانای کل را حذف کردیم. در اغلب اوقات، چه درام قهرمان محور باشد چه متکثر، معمولا راوی دانای کل است و از بالا به محدوده درام نگاه میکند اما ما با یک شخصیت روایت را پیش میبریم و به شخصیت دیگر که میرسیم دنبال او را میگیریم و از زاویه او روایت میکنیم. در واقع شما هیچوقت در این سریال کات موازی نمیبینید و این ریسک بالایی دارد. از این شیوه به نظرم نمیرسد خیلی استقبال شود چون واقعا کار سختی است و خود ما هم شاید چندان دنبالش نرویم. چون در 120 دقیقه میشود این فرم را حفظ کرد ولی حفظ این فرم در هزارو400دقیقه خیلی دشوار است. در این مدلی که شما پیشنهاد دادید شخصیتهای زیادی هستند. نگران نبودید با ورود هر بازیگر ممکن است دافعه یا جاذبهای ایجاد شود که در نهایت مخاطب سر درگم شود؟ سهرابی: تهیهکننده از ابتدا روی
بازیگران حساس بود. ما برای هر نقش سه بازیگر پیشنهادی به تهیهکننده دادیم و او هم جاهایی درباره نقشها سوال میکرد و انتخابها. ببینید در این کار واقعا همه بازیگران در نقشی متفاوت ظاهر شدند اما شخصا فکر میکنم اتفاقا مخاطب تلویزیون بر خلاف سینما دوست ندارد بازیگر را با نقشهای متفاوت ببیند اما چون ما قرار گذاشته بودیم در فرم و روایت متفاوت باشیم این را میطلبید که نقشهای متفاوت را به بازیگرها دهیم. در نهایت از این تجربه راضی هستید؟ این کار یک تجربه نفسگیر و متفاوت برایم بود. پس فکر میکنم. بله، راضی هستیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.