ما دنبال علم نافع هستیم
گروه علم: دکتر «عباسعلی زالی» خدمت خود را پس از گذراندن دانشسرای مقدماتی در سال 1336 در سمت معلم وزارت آموزشوپرورش، در روستای «قهی» از بخش کوهپایه اصفهان آغاز کرد و بعد از سه سال وارد دانشکده کشاورزی دانشگاه تهران شد و توانست با کسب رتبه اول در رشته اصلاح نباتات، پس از استخدام در دانشگاه تهران برای ادامه تحصیل به کشور آمریکا برود. او کارشناسیارشد رشته اصلاح نباتات (سال ۱۳۴۷) و دکترای ژنتیک خود را (سال ۱۳۴۹) از دانشگاه کالیفرنیا دریافت کرد و سالها سمتهای علمی و اجرایی گوناگون داشت از جمله ریاست پردیس کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران، ریاست مرکز آمار ایران (۱۳75-۱۳83)، ریاست کمیسیون برنامه و بودجه مجلس شورای اسلامی (۱۳۷3-۱۳۷4)، نماینده کرج در دورههای سوم و چهارم مجلس شورای اسلامی (۱۳68-۱۳74)، وزیر کشاورزی کابینه دوم «میرحسین موسوی»، قائممقام وزیر کشاورزی در دولت «محمدعلی رجایی» (۱۳58-۱۳62)، رییس اولین شورای شهر کرج (۱۳۵۸) و عضو جهاد سازندگی در کرج و تهران (۱۳۵۸). وی هماکنون ضمن ادامه فعالیتهای علمی در دانشگاه، با حوزه معاونت علمی و فناوری و نیز مرکز تدوین الگوی اسلامی - ایرانی پیشرفت
نیز همکاری میکند. او با تکیه بر سابقه سالها فعالیت اجرایی، بر این باور است که اگر بخواهیم بر مشکلات اقتصادی و اجتماعی امروز ایران فایق آییم، پیش از همه باید رویکردی علمی برای مواجهه با مشکلات اتخاذ کنیم و باید به این باور برسیم که تصمیمگیریهای بدون پشتوانه علمی، ابتر و ناقص خواهد بود. وی نگران است که آیا ما میتوانیم در مدت باقی از مهلت سند چشمانداز به اهداف آن برسیم یا خیر؟ گفتوگوی «شرق» با او را درباره راهکارهای دستیابی به اهداف سند چشمانداز و بهویژه چگونگی احراز جایگاه اول اقتصادی-علمی در منطقه با هم میخوانیم. جناب آقای دکتر، به نظر شما جایگاه علم و فناوری در دولت آینده باید به چه شکل باشد؟ برای پاسخدادن به این پرسش، ابتدا باید دید در برنامه چشمانداز چه جایگاهی برای علم و فناوری پیشبینی شده است. در برنامه چشمانداز (که برای یک دوره 20ساله و تا سال 1404 تدوین شده) آمده است که ایران در آن زمان باید کشوری توسعهیافته با جایگاه اول در حوزههای علمی، فناوری و اقتصادی در منطقه، الهامبخش در جهان اسلام و دارای تعامل سازنده در روابط بینالمللی باشد. توجه کنید که
در این برنامه، صرفا بر جایگاه علمی کشور تاکید نشده بلکه به موضوع جایگاه اقتصادی- علمی نظر دارد که نشاندهنده آن است که ما باید به دنبال علمی باشیم که از نظر اقتصادی- اجتماعی هم موثر و نقشآفرین باشد. سابق بر این، کشورهایی که به لحاظ سیاسی و نظامی پیشرفتهتر بودند، از امکانات و منابع و مواد خام کشورهای ضعیفتر استفاده و به بیان دیگر آنها را استثمار میکردند، اما اکنون شکل و حالت این استثمار تغییر کرده و کشورهایی که به لحاظ علمی پیشرفتهتر باشند، با خرید ارزان مواد اولیه و نیروی انسانی و فروش محصولات علمی و فنی به قیمت زیاد، دیگران را استثمار میکنند، پس میتوان نتیجه گرفت کشوری میتواند گوی سبقت را از دیگران ببرد که از لحاظ علمی جایگاه بهتری داشته باشد. کشور ما هم برای آنکه استقلالش را در زمینههای اقتصادی، فرهنگی، سیاسی حفظ کند، الزاما باید با جدیت کامل در این سمت حرکت کند و از این جهت در سالهای پیشرو و بهخصوص در دوران مدیریت رییسجمهور منتخب، حرکت علمی، باید اولین و مهمترین مساله کشور محسوب شود. به نظر شما توجه به علم و دانش چه آثاری میتواند بر موضوعات اجتماعی و اقتصادی، همانند کسب
درآمد یا کاهش بیکاری داشته باشد؟ از منظر اقتصادی، سالهاست که کشورهای پیشرفته، اساس اقتصاد و حتی سلطه خود را بر ایجاد فناوری و خلق ثروت از آن متمرکز کردهاند و با بهرهگیری همهجانبه از علم و گسترش و تقویت هدفمند آن در کلیه برنامهها (از جمله ایجاد شرکتهای دانشبنیان و برندسازی بینالمللی) بر اقتدار ملی خود افزودند و در سایه آن، اشتغال پویا و پایدار را پدید آوردند؛ برای مثال کشور آمریکا توانسته است با ایجاد شرکتهای بسیار بزرگ دانشبنیان مانند شرکتهای مایکروسافت، اینتل و سیسکو در حوزه ICT، شرکتهای لیلی، فایزر و مرک در حوزه علوم زیستی، شرکتهای بویینگ، UTC و GE در حوزه هوایی و دفاع، شرکتهای اگزون و شورون در حوزه انرژی، شرکتهای دوپونت، داو و 3M در حوزه علوم مواد، زمینه تفوق علمی خود بر سایر کشورها را فراهم آورد. علاوه بر این، شرکتها با تخصیص میلیاردهادلار در سال به تحقیق و توسعه، به اختراعات جدید دست یافته و با ثبت بینالمللی و انحصاریکردن آنها، به کسب قدرت برای کشور، کسب ثروت برای خود و کارآفرینی برای توده مردم و فارغالتحصیلان دانشگاهی همت گماشتهاند. طبق برآورد سال 2013 میلادی نزدیک به
9میلیوننفر در آمریکا در این شرکتهای بزرگ بهطور مستقیم و غیرمستقیم مشغول به کارند. یکی دیگر از مزیتهای گسترش آموزش عالی و توسعه شرکتهای دانشبنیان، کاهش بیکاری، بهویژه در میان اقشار تحصیلکرده است. برای مثال زمانی که بیکاری کل در آلمان 8/9درصد بود، میزان بیکاری فارغالتحصیلان دانشگاهی 8/4درصد بود. در کل در جوامع پیشرفته، بیکاری تحصیلکردهها کمتر از بیکاری کل است. در کشور ما نیز با داشتن بسیاری از منابع خدادادی، بهویژه برخورداری از جامعهای معتقد، باهوش، مبتکر و خلاق و فعال و بهخصوص بالابودن سهم جوانان تحصیلکرده و فراهمبودن بسیاری از زیرساختها، در صورت جامعنگری در حرکتهای علمی و داشتن عزم و برنامه جدی برای تبدیل تهدیدها به فرصت، خواهیم توانست با بهرهگیری از اقتصاد علمی و افزایش بهرهوری از عوامل تولید، زمینههای تقویت استقلال اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی و به تبع آن، برقراری تعامل سازنده با بسیاری از کشورهای پیشرفته را فراهم آوریم. آیا فکر نمیکنید که با توجه به نقش علم در حل مشکلات اساسی جامعه مانند کاهش بیکاری، متاسفانه مسوولان کشور به موضوع اهمیت علم و نقش آن در تعالی و تکامل
کشور کمتوجه بودند؟ بله، بهرغم موفقیتهای غیرقابل مقایسه با قبل از پیروزی انقلاب، به دلیل وابستگی به نفت و برخی از مشکلات ساختاری دیگر، آنچنان که باید و شاید در برخی از زمینهها، به موضوع علم و دانش و تاثیر آن در حل مشکلات جامعه کمتوجه بودهایم و از اینرو نتوانستهایم از مجموعه امکانات کشورمان بهرهوری مطلوب داشته باشیم. مقام معظم رهبری در همه جلسههایی که با دانشجویان، استادان، نخبگان و اندیشمندان داشتهاند، به صورت خاص و ویژهای درباره ضرورت توجه جدی به علم و لزوم علمیشدن کشور صحبت کردهاند، به ویژه علمی که مفید به حال جامعه باشد، یعنی همان «علم نافع». امروزه برای ارزیابی وضعیت علمی کشور نباید صرفا به آمار تعداد مقالههای علمی یا تعداد دانشجویان و مراکز دانشگاهی و علمی بسنده کرد بلکه باید به دنبال علمی باشیم که بتواند جامعه و اقتصاد ما را متحول کند. مقاممعظمرهبری به مناسبتهای مختلف رهنمودهای بسیاری برای پیشرفت داشتند از جمله فرمودند اینگونه نیست که فقط یک وزارتخانه متولی علم باشد بلکه وزارتخانههای دیگر مرتبط با تولید و خدمات هم باید به سمت علمیشدن حرکت کنند یعنی صنعت و کشاورزی و
تجارت ما هم باید علمی باشد. بارها در جاهای مختلف هم فرمودند که موضوع علم، موضوع اول ماست و ما باید در تولید علم و فناوری توانا باشیم. در جایی دیگر نیز فرمودند که علم، ثروت بیپایان است و به همین دلیل میتوان مشکلات اجتماع را با اتکا به همین ثروت بیپایان حل کرد. پس میبینیم تاکیدات ایشان در این زمینه بسیار زیاد است و امیدواریم مجموعه مسوولان این توصیهها را سرلوحه فعالیتهای خود قرار دهند. دستیابی به چنین جایگاهی البته آرزوی همه ماست، اما نکته مهم این است که با چه نقشهراهی میتوان به چنین آرمانهایی دست یافت؟ یکی از نکات بسیار مهم این است وقتی که داریم درباره علم صحبت میکنیم، باید جامعنگر باشیم، به این معنا که با توجه به فعالیت سازمانها و نهادها و وزارتخانههای مختلف در حوزه پژوهش و تحقیقات علمی (اعم از آموزش عالی و بهداشت و درمان و صنعت و کشاورزی و...) در وهله اول باید کاری کنیم که همه فعالیتها هماهنگ و همسو باشد. البته لازم به تذکر است که هماکنون عوامل بسیاری مانند تعداد بسیار زیاد دانشجویان، بهویژه تعداد زیاد دانشجویان مقاطع تحصیلات تکمیلی و همچنین تعداد مطلوب مقالههای علمی،
بهویژه در مقایسه همین شاخصها در ابتدای انقلاب اسلامی، درمییابیم که زمینه برای پژوهشهای علمی بسیار مساعد است، برای مثال در ابتدای انقلاب، تعداد کل دانشجویان ما کمی بیشتر از 157600نفر بود که اکنون به حدود چهارونیممیلیوننفر و تعداد مراکز دانشگاهی و آموزش عالی از 223 در سال 1357 به دوهزارو234 مرکز در سال 1391 رسیده و تعداد و وسعت مراکز تحقیقاتی نیز به همین نسبت افزایش داشته است. پس میتوان نتیجه گرفت که علاوه بر نیروی انسانی باهوش و مستعد، وضعیت زیرساختهای علمی در کشور ما خوب است، اما آیا از این آمار و ارقام میتوان نتیجه گرفت که وضعیت علم ما به همین نسبت پیشرفت کرد یا اقتصاد کشور متناسب با آن متحول شده است. باید گفت تنها توجه به شاخصهایی مانند تعداد دانشجو یا هیاتعلمی یا تعداد مقالههای علمی، نمیتواند موجب شکوفایی اقتصاد شود. پس این پرسش پیش میآید که چگونه میتوان از رشد علمی بهعنوان پلی برای رسیدن به رشد و شکوفایی اقتصادی استفاده کرد؟ بحمدالله امکانات بسیار خوبی در کشور داریم که همه آنها مشغول فعالیت هستند، ولی آیا متناسب با نقشه جامع علمی کشور، نقشه علمی برای حرکت و عملکرد
دستگاههای مختلف علمی، اجرایی و تحقیقاتی کشور به صورت هماهنگ و همسو تهیه شده است، آیا فعالیت دستگاههای مختلف از همسویی و هماهنگی لازم برخوردار بوده است، آیا فعالیتهای دانشگاهی، اعم از آموزش و پژوهش برای جوابگویی به نیازهای کشور شکل گرفته است و آیا دستگاههای نظارت و حمایتکننده و هدایتکننده وجود دارد؟ یا در صورت وجود، آیا توانسته است در انجام چنین امر مهم و گستردهای موفق باشد؟ آیا برای بررسی میزان پیشرفت جامع کشور در زمینههای اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی توانستهایم از شاخصهای گویاتری که میزان تاثیرگذاری علمی کشور بر سایر فعالیتها را مورد ارزیابی قرار دهد، استفاده کنیم؟ فکر نمیکنم برای این نوع سوالها، جوابهای جامع و قانعکنندهای داشته باشیم. البته در رابطه با بخشهایی که همسویی و هماهنگی وجود داشته، مانند صنایع نظامی یا انرژی هستهای یا حتی بهداشت و درمان که از همسویی و هماهنگی نسبی برخوردار بودهاند، بحمدالله پیشرفت کشور رضایتبخش است ولی در دیگر صنایع یا بخشهای تولید یا فعالیتهای اجتماعی و اقتصادی نیز باید مشکلات موجود برطرف شود و در چنین صورتی است که با پیوستهشدن حلقه یا چرخهای
جدا از هم، میتوانیم از مجموعه فعالیتها نتایج قابل قبول و خوبی را انتظار داشته باشیم. به همین دلیل لازم است نهادی فراستادی در کشور تشکیل شود و مسوولی که بتواند از نظر علمی مورد قبول مجموعه دانشمندان و مسوولان اجرایی کشور باشد و با بهرهگیری از مجموعه اختیارات رییسجمهور مسوولیت برنامهریزی، ساماندهی، اعمال هماهنگی و همسویی و نظارت و حمایت و هدایت کلیه فعالیتهای وزارتخانههای علمی و تولیدی و خدماتی کشور را در رابطه با نحوه پرداختن به مسایل علم و فناوری بر عهده داشته باشد و بتواند حتی با بهرهگیری برای تجدیدنظر در ساختار دولت و تقویت بخش غیردولتی زمینه علمیشدن کشور در امور مختلف را فراهم آورد. فقط در چنین صورتی است که میتوانیم با در پیشگرفتن اقتصاد مقاومتی و نهادینهکردن ارتباط بین دستگاهها بهخصوص ارتباط دانشگاه و جامعه امکان تبدیل تهدیدها به فرصتها و نیز امکان کاهش وابستگی به نفت و به تبع آن بهرهگیری بهتر از توانهای فکری، تخصصی و مالی مردم زمینه تاثیرگذاری جدی آنان را در جهت شکوفاشدن اقتصاد کشور فراهم آوریم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.