|

بازخواني دوباره کودتاي نوژه از منظري ديگر

کودتاچيان مغموم

مريم قرباني‌فر

18 تير 1359 از آن روزهايي است که به راحتي فراموش نمي‌شود. شب 18 تير، چندصد نفر از نيروهاي مشغول به خدمت و بازنشسته ارتش به سمت پايگاه هوايي نوژه در «کبودرآهنگ» همدان حرکت کردند. اين افراد در کنار هم جمع شده بودند تا دست به کودتايي بر عليه جمهوري تازه تاسيس اسلامي بزنند. اما حادثه‌اي در همان شب همه‌چيز را دگرگون کرد. تنها چند ساعت مانده به آغاز عمليات، دولت ايران به نقشه کودتا پي برد و چندصد نفر از اين نيروها را بازداشت کرد. در نتيجه دستگيري‌ها، در نهايت 284نفر بازداشت شدند اما تعدادي بسيار بيشتر از اين رقم که بين 700 تا 750 نفر بودند هرگز بازداشت نشدند. ساختار پيچيده و به شدت محافظه‌کارانه نقشه اين عمليات راهي براي بازداشت باقي اين اعضا نگذاشت. پايگاه هوايي شاهرخي در حالي مرکز عمليات بود که کيلومترها دورتر قرار تجمع اصلي خلبانان دخيل در اين کودتا گذاشته شده بود. فرماندهي کل کودتا به‌دست سپهبد سعيد مهديون (فرمانده سابق نيروي هوايي ايران) و رهبري قسمت نيروي هوايي اين کودتا برعهده سرتيپ «آيت محققي» بود. هدف اول کودتا حمله هوايي به منزل امام خميني (ره) در تهران و سپس حمله به برج مراقبت فرودگاه مهرآباد بود. همچنين قرار بود پايگاه‌هاي سپاه و کميته نيز بمباران شود. بخشي از طرح هم انهدام باندهاي پرواز نيروگاه‌هاي هوایي بود. سپس شکسته‌شدن ديوار صوتي شهر تهران توسط هواپيماهاي در دست کودتاگران که برتري نظامي آنها را به رخ مردم بکشد. اما روايت اين کودتا را بايد بسيار پيچيده‌تر از اين دانست. بارقه‌هاي کودتا اولين‌بار در پاريس و توسط «شاپور بختيار» آخرين نخست‌وزير شاه مخلوع زده شد، زماني که سرهنگ بازنشسته «محمدباقر بني‌عامري» کمي بعد از شکل‌گيري جمهوري اسلامي به توطئه‌چيني پرداخت. در شهريور 1358، بني‌عامري که در سال 1355 از ژاندارمري بازنشسته شده بود، براي ديدار با بختيار عازم پاريس شد. او در پاريس پس از ديدار با بختيار، طرح اوليه کودتا را با او در ميان گذاشت و قرار شد که بختيار، منابع مالي را براي او تهيه کند و او در تهران شاخه نظامي کودتا را فعال کند. شاخه داخل کشور، خود شامل دو بخش مجزاي نظامي و غيرنظامي بودکه وظيفه شاخه غيرنظامي اين بود که به فعاليت‌هاي اجتماعي رو بياورد و فضاي جامعه را براي اين کودتا آماده کند. از سويي شاخه نظامي با حمايت بني‌عامري موفق شد تا فروردين 1359 حدود 300نفر را جذب کند. از سويي ديگر بختيار نيز در همين مدت با دولت‌هاي خارجي در ارتباط تنگاتنگ قرار گرفت و اصلي‌ترين ارتباط او با دولت عراق بود که بيشتر هزينه‌هاي اين کودتا را تامين مي‌کرد. بختيار در همين زمان ارتباط خود را با دولت‌هاي فرانسه و اسراييل و انگلستان نيز حفظ مي‌کرد. در حالي که کودتاگران امکان موفقيت اين طرح را بسيار بالا مي‌دانستند، شب 18تير گروه کوچکي از اعضاي سپاه همدان ده‌ها چترباز را که به سمت پايگاه هوايي نوژه در حرکت بودند به راحتي بازداشت کردند. در روزهاي بعد از شکست اين کودتا، دولت ايران اطلاعاتي از اين کودتا و چگونگي دستگيري متهمان آن را در اختيار مردم قرار داد اما بسياري همچنان معتقدند که بسياري از حقايق و از جمله نحوه دستگيري و شناسايي کودتا‌گران همچنان مبهم باقي مانده است. آقاي ري‌شهري که مسوول اصلي رسيدگي به پرونده اين کودتا بوده، در خاطرات خود نوشته است: «نخستين نقطه روشن کشف کودتا، اطلاعاتي بود که توسط يک خلبان نيروي هوايي به توصيه مادرش در اختيار آيت‌الله خامنه‌اي قرار گرفت. سال‌ها پس از آن ماجرا، اينجانب به وسيله يکي از دوستان، از خلبان مورد اشاره خواستم که ماجراي افشاي اين توطئه را بازگو نمايد.»از سويي «مارک گازيورسکي» تاريخ‌نگار و محقق، نگاهي ديگر به نحوه افشاي جزييات کودتا دارد، او مي‌گويدکه اگر در صبح روز 18تير اين کودتا افشا شده است پس نيروهاي امنيتي ايران زماني 12ساعته براي مقابله با اين کودتا داشته‌اند. وي در جايي بيان مي‌کند دو نفر از خلبانان بدون هماهنگي با بني‌عامري، با پاريس تماس گرفته‌اند و تنها سه ساعت پس از اين تماس با پاريس بوده است که نيروهاي امنيتي تصميم به اعزام نيروهاي سپاه به جاده منتهي به قرارگاه نوژه گرفته‌اند هرچند گازيورسکي هيچ‌کدام از گزينه‌هاي امکان افشای کودتا را رد نمي‌کند. او مي‌گويد اگر هم يک افسر اطلاعاتي خارجي اين اطلاعات را به دولت ايران داده باشد باز هم اين اطلاعات بايد از دو فيلتر ديگر عبور مي‌کرده‌اند. گازيورسکي در مقاله‌اي که در همين مورد نوشته است تاکيد مي‌کند هيچ‌کدام از فرضياتش براي چگونگي افشاي اين کودتا قطعي نيست.
حقيقت اين است که کودتاي نوژه همان‌قدر که پر از راز و ابهام بوده است، نحوه کشف و خنثاي آن نيز پرابهام است. اما آنچه روشن است، استفاده دو سر برد دولت وقت عراق از اين کودتا ست. چه در صورت پيروزي اين کودتا ارتش عراق در مقابل خود، کشوري را مي‌ديد با انقلابي نوپا و وضعيت متشنج و از سويي ديگر در صورت شکست کودتا، آنچه واضح بود باز هم بيشترين آسيب‌ها را در اين ميان ارتش ايران مي‌ديد. دولت عراق در آن زمان، نه از سر دلسوزي براي کودتاچيان؛ بلکه بيش از همه با اين انديشه که در هر دو حالت، ارتش ايران ضعيف مي‌شود و فضا براي حمله به ايران براي آنان بيش از پيش آماده مي‌شود به کمک کودتاچيان آمد. جنگ ويرانگر هشت‌ساله طبعات بسيار بدي براي ايران داشت اما حقيقت بزرگ اين است که اگر اين کودتا کشف نمي‌شد و از آن جلوگيري به عمل نمي‌آمد مطمئنا فجايعي بس بزرگ‌تر براي کشور ايران در پي داشت.
منابع:
- کتاب کودتاي نوژه، چاپ موسسه مطالعات و پژوهش‌هاي سياسي.
- کتاب خاطرات محمد ري‌شهري.
- مقاله مارک گازيورسکي، منتشرشده توسط انديشه پويا.
- کتاب کودتا از عبدالله شهبازي.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.