|

درس‌های انتخابات ایران

شهیر شهید ثالث . ترجمه‌:فرنگیس بیات

در انتخابات ریاست‌جمهوری اخیرایران، «سعید جلیلی» و مذاکره‌کننده ارشد ایران در پرونده هسته‌ای ازسال 2004 تنها توانست چهارمیلیون رای و معادل 4/11 درصد آرا را به دست آورد. حسن روحانی با پیروزی قاطعی در قم، دو برابر سعید جلیلی رای به دست آورد. قم شهری است که معمولا آن را بزرگ‌ترین مرکز استقرار روحانیت شیعه در جهان می‌دانند.
هیچ نامزد قابل اعتنایی در 24سال گذشته از جناح اصولگرا نتوانسته چنین پیروزی قاطعی کسب کند. حتی رای به احمدی‌نژاد نیز اینچنین قاطع نبود. در سال 2005 شعار‌های طرفداری او از عدالت و مقابله با فساد و «الیگارشی» و انحصارهای سیاسی، آرای بسیاری را برای احمدی‌نژاد به ارمغان آورد. مبارزه انتخاباتی احمدی‌نژاد با محتوایی عوام‌پسند در حداکثر‌سازی آرای او نقش داشت.
در جریان انتخابات 2005 تندرو‌ها حمایت چندان آشکاری از احمدی‌نژاد نداشتند. اما حمایت آنها از احمدی‌نژاد بعد از وقایع خرداد 2009 بسیار جدی‌تر شد. حمایت آنها از احمدی‌نژاد به موضع‌گیری‌های ضدآمریکایی و ضداسراییلی او برمی‌گشت. در این میان مواضع آشتی‌ناپذیر و غیرقابل مذاکره احمدی‌نژاد در پرونده هسته‌ای در حمایت جناح محافظه‌کار از احمدی‌نژاد در دور اول ریاست‌جمهوری او چندان بی‌تاثیر نبود. با وجود این، دیدگاه‌های او درخصوص «مکتب ایرانی» دایما در تضاد با گروه اصولگرایان بود. در انتخابات اخیر ریاست‌جمهوری نیز رویکرد اتخاذ شده توسط سه نامزد اصولگرا آشکارا عمل‌گرایانه و به رویکرد روحانی نزدیک‌تر بود. همه آنها تمرکز بر اقتصاد ضعیف را نقطه کانونی تبلیغات خود قرار داده بودند. ولایتی، یکی از همین اصولگرایان با حمله به شیوه دیپلماسی سعید جلیلی، در مقایسه با روحانی برخورد به مراتب تندتری نسبت به او داشت.
در کل سعید جلیلی برجسته‌ترین نامزد اصولگرا به نظر می‌آمد و امیدهای بسیاری به او بسته شده بود. به لحاظ شناخت جامعه ایران رای به سعید جلیلی اتفاق مهمی است: این رای نشانگر این است که این مکتب فکری او تنها چهارمیلیون طرفدار دارد. با این حال نباید نتیجه بگیریم که اصولگرایان، دیگر شانسی در جامعه ایران ندارند.
گروه دوم در میان تحلیلگران و سیاستگذاران بر این باورند که نتیجه انتخابات تاثیر چندانی بر سیاست خارجی روحانی نخواهد داشت، چرا که سکان اصلی سیاست خارجی در دست رهبری است. روحانی در کنفرانس خبری در مقابل این پرسش که رییس‌جمهوری در موضع ایجاد تغییرات در سیاست خارجی نیست، هوشمندانه پاسخ می‌دهد: «شما می‌گویید که رییس‌جمهور در سیاست خارجی نقشی ندارد، اما اینطور نیست.» روحانی برای پاسخ به این سوال به سه دوره قبلی رییس‌جمهوری و تفاوت‌های موجود میان این سه رویکرد در سیاست خارجی اشاره می‌کند: رفسنجانی (میانه‌رو محتاط)، خاتمی (اصلاح‌طلب و منعطف) و احمدی‌نژاد (ستیزه‌جو)؛ او می‌پرسد: «اگر روسای جمهور عنصر تاثیر‌گذاری نبودند، چگونه توانستند با این تفاوت‌های قابل ملاحظه بر سیاست خارجی تاثیر بگذارند.»
برای فهم سیاست خارجی ایران نکته ظریفی وجود دارد. البته واقعیت غیرقابل مناقشه این است که رهبر عالی ایران قدرتمند‌ترین چهره در صحنه سیاسی ایران است. به عبارت دیگر، ایشان کلام آخر را در مسایل عمده سیاست خارجی بیان می‌کند. اما ساختار سیاسی ایران دایما در حال برقراری موازنه بین نیروهای رقیب داخلی نیز هست. انتخابات اخیر را شاید باید رفراندوم میان انتخاب دو رویکرد به پرونده هسته‌ای در داخل ایران تفسیر کرد و حتی از این هم فراتر رفت و آن را رفراندومی میان دو روش در سیاست خارجی نامید.
بدون شک روابط ایران و آمریکا در راس مسایلی نیست که روحانی باید به آنها بپردازد. کاخ سفید در بیانیه تبریکش، با تجلیل از اراده مردم ایران، از گفت‌وگوهای مستقیم سخن گفت. اما کنگره آمریکا با ادامه مسیر قبلی خود و بی‌توجه به انتخاب و پیام مردم ایران، امکان تغییر در سیاست‌های امروز میان ایران و آمریکا را از بین می‌برد. از فردای برگزاری انتخابات در مواقع مختلف در مجلس نمایندگان آمریکا، بحث‌های مختلفی برای ایجاد تغییر رویه رویارویی با ایران و لزوم زمان‌دهی به روحانی برای تغییر سیاست‌های میان دو دولت مطرح شد. در یکی از همین پیشنهاد‌ها به مسوول کمیته داخلی خاورمیانه و شمال آفریقا، خانم «ایلانا لتینن» پیشنهاد مشابهی ارایه می‌شود. اما او قاطعانه پاسخ می‌دهد: «ما باید سیاست تحریم‌ها را ادامه دهیم.» در حرکتی دیگر، کمیته روابط خارجی مجلس نمایندگان در نامه‌ای به اوباما خواستار ادامه فشار بر ایران شد. این اتفاق از چشم شهروندان ایرانی دور نماند و آنها با پیامک این خبر را به هم منتقل کردند. مردم در ایران از این رویه دور از مدارای کنگره در تعجب هستند. روحانی در تمام سال‌هایی که به‌عنوان دبیر شورایعالی امنیت ملی خدمت کرده است، توانایی قابل توجهی در ساختن پل رابطه‌ای میان ایران، همسایگانش و غرب از خود نشان داده است. تکیه به گفت‌وگوهای مستقیم با آمریکا وظیفه دشواری برای روحانی است اما همین وظیفه دشوار، شاید شانس نهایی حل این مناقشه پر پیچ و خم باشد.
این رویکرد کنگره به شهروندان ایرانی کمکی نخواهد کرد و تنها زمینه را برای تندروهایی آماده می‌کند که درصددند صداقت طرف آمریکایی را زیر سوال ببرند، موضع خودشان را توجیه کنند و به احتمال قوی به روحانی به‌عنوان سیاستمداری که می‌تواند نقش پل‌سازی میان دو دولت ایفا کند، ضربه بزنند. اگر پل مورد نظر روحانی میان مسیر مطلوب او و مسیرکاخ سفید ساخته نشود، راه‌حل دیپلماتیک دیگری وجود نخواهد داشت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.