|

نغمه ثمینی از «این‌جا کجاست» می‌گوید

سلاح ما امید است

فرزانه ابراهیم‌زاده . عكس:‌آيدين رهبر، شرق

سلاح ما امید است
تئاتر ایران در اواخر دهه 70 و نیمه اول دهه 80 با موج تازه‌ای از نمایشنامه‌نویسان خلاقی روبه‌رو شد که آثار متفاوتی نوشته و به صحنه می‌آوردند که هم تماشاگر عادی و هم منتقدان را به تحسین وامی‌داشت. «نغمه‌ثمینی» یکی از آن نمایشنامه‌نویسان بود که با نمایش‌هایی چون «خواب در فنجان خالی» و «شکلک» توجه بسیاری از منتقدان را به آثارش جلب کرد. اما ثمینی در چهار سال گذشته بعد از دریافت مدرک دکترای خود و تدریس در دانشگاه تهران و پژوهش در حوزه تئاتر نمایشنامه‌ای را روی صحنه نداشته است. دوری‌ای که به گفته خودش خودخواسته نبوده است. او حالا بعد از چهار سال با نمایش «این‌جا کجاست» با کارگردانی شیوا مسعودی و بازی ریما رامین‌فر به صحنه آمده است. اگرچه در نمایشنامه‌های قبلی شما تم تنهایی در نگاه زنانه شما پررنگ بوده است؛ اما تنهایی اعظم در این نمایش عجیب و غریب و ملموس بود. هرکدام از ما می‌توانستیم اعظم باشیم هر چند جهان او در «این‌جا کجاست» با جهان ذهنی ما بسیار تفاوت داشته باشد. این تم از کجا به این نمایش رسید؟ هر نمایشنامه‌نویسی و هر نویسنده‌ای به نظرم متاثر از اتفاقات زندگی‌اش است. ما نمی‌توانیم فکر کنیم وقتی یک نمایشنامه‌نویس را از تجربیاتش منفک کنیم چه چیزی باقی می‌ماند؟! تجربیات جدید تم‌ها و ایده‌های جدید را هم به‌دنبال خودش خواهد داشت. برای من این نمایشنامه عصاره تجربیات غریبی است که برای نخستین‌بار در زمینه مهاجرت در تابستان و پاییز 1390 داشتم. شاید پیش‌تر این موضوع من نبود به خاطر اینکه هیچ‌وقت چمدانم را نبسته بودم برای اینکه مهاجرت را تجربه کنم. تابستان 1390 موقعیتی پیش آمد که تصمیم به مهاجرت گرفتم و آن را تجربه کردم. در نهایت در آذرماه همان سال نخستین نسخه «این جا کجاست» را نوشتم. مهاجرت یک‌جور کنده‌شدن از زادگاه و وطن و ریشه‌زدن در یک سرزمین جدید، بسیار تجربه سختی است، شما تجربه کردید. اما اعظم پشت سرش هم ریشه‌ای ندارد. آن تنهایی‌اش است که او را به سمت سرزمین جدید می‌برد و آنجا هم همین تنهایی است که تنها همراهش است. شاید بخشی به این برمی‌گردد که ذات مهاجرت برای کسی که از یک فرهنگ متفاوت به فرهنگ دیگری می‌رود یا از یک کشور در حال توسعه به کشور توسعه‌یافته می‌رود، تراژیک است. تراژیک به این معنا که او در برابر دو عدم امکان است نه در برابر دو امکان. یعنی او بین انتخاب خوب و بهتر نیست. وقتی کسی در چنین فضایی با کمترین دارایی چه مالی و اقتصادی و فردی حرکت می‌کند، فضا سخت‌تر هم می‌شود. وقتی نمایشنامه را می‌نوشتم وجه تراژیک این شخصیت برایم مهم بود. این شخصیت در برزخی ‌گیر کرده است که نه در روبه‌رویش امکانی وجود دارد و نه در پشت‌سرش. همین شخصیتش را برزخی می‌کند و همین به‌نظرم فرودگاه را به برزخ تبدیل می‌کند. دلت می‌خواهد برای ابد در این مکان برزخی بمانی و از این مکان برزخی بیزاری چون یک‌پا درهوایی ابدی را‌ داری تجربه می‌کنی. اما در نهایت به نظر می‌رسد که اعظم دارد همه این اتفاق‌ها را در خواب می‌بیند. فضای خواب‌گونه‌ای که البته در چند کار قبلی شما هم وجود داشته است؛ در این نمایش هم به چشم می‌خورد. اما رئالیست ما جادویی است. انگار خواب می‌بینیم. تا قبل از این نمایش فکر می‌کردم که این من هستم که رئالیسم جادویی را انتخاب می‌کنم. یعنی داستانی را بر این اساس می‌چینم. اما بعد فهمیدم که این رئالیسم جادویی است که من را انتخاب می‌کند. حتی زمانی که تصمیم این است که نمایشنامه‌ای را براساس تجارب موجودم در یک فضای واقعی بنویسم خودبه‌خود فضایم به سمت یک‌جور رویا، کابوس یا جادو می‌رود. آنچه در مورد «این‌جا کجاست» تلاش کردم اتفاق بیفتد این است که این مرز حس شود. در یک جایی درست می‌گویید فضای نمایشنامه به سمت کابوس‌وارانه‌شدن پیش می‌رود. یک جایی دوست داشتم تماشاگر در این مرز معلق بماند که این خواب است یا واقعیت دفرمه و دگرگون‌شده و بیقواره‌ای است که در همدستی نویسنده و شخصیت اصلی خلق می‌شود. برای من مهم بود که همه اینها در حال اتفاق است. یک لایه از تعبیر این نمایشنامه بی‌تردید این است که اعظم خوابیده و آژانس در زده و او صدا را نشنیده و کابوسی را در ذهن می‌گذراند اما این همه‌اش نیست؛ چون همه نشانه‌های اول نمایش می‌گوید که این آمده و یک جایی با واقعیت گره خورده است. نمایشنامه با کابوس شروع نمی‌شود. تلاش کردم جوری متن را مهندسی کنم که هم امکان واقعیت دفرمه را بدهد و هم امکان سوررئالیستی خواب و رویا را. اعظم جزو آدم‌های معمولی نمایشنامه‌های سال‌های اخیر است. آدم‌های نمایشنامه‌های ما در مرز صفر تا صد ایستاده‌اند. یا خیلی در سطح بالا ایستاده‌اند یا خیلی پایین هستند. اما این شخصیت خیلی معمولی است. حتی می‌تواند خود من یا هر کس دیگری باشد. رویاها و زندگی‌اش شبیه خیلی از ماست. یک تماشاچی عادی خیلی راحت می‌تواند با اعظم همذات‌پنداری کند. من خیلی خوشحالم که شما چنین برداشتی را از این نمایش داشتید. مونولوگ قبلی که نوشته بودم اسمش «دست‌های دکتر زمل وایس» بود. این نمایش درباره ابرمردی بود که حقیقت را زودتر از آنکه جامعه توان درکش را داشته باشد، درک می‌کرد و فریاد می‌زد من این حقیقت را متوجه شدم. اما کسی به او توجهی نمی‌کرد. بعد از آن خیلی آگاهانه دوست داشتم راجع به شخصیتی بسیار معمولی و متضاد با دکتر زمل وایس بنویسم. فکر می‌کردم برای مهاجرت احتیاج نداریم آدم خاصی باشیم. همه ما تجربه‌اش می‌کنیم. معمولی‌ترین آدم‌ها وقتی مهاجر می‌شوند همان تجربه‌ای را کمابیش دارند که ابرمردها و ابرزن‌ها دارند. این توصیفی که شما از متن من می‌کنید خیلی به دل من می‌نشیند به خاطر اینکه فکر می‌کنم این دقیقا چیزی است که دوست داشتم در این نمایشنامه وجود داشته باشد. روایت یک آدم خیلی معمولی. دیالوگی بود که بعدا حذفش کردم. اعظم می‌گفت: دلایل خیلی ساده و خیلی کوچک و معمولی، من را به نقطه‌ای رسانده است که من اینجا هستم. من هیچ دلیل بزرگی ندارم که الان اینجا هستم. این نمایشنامه درباره آدمی معمولی است که به دلایل معمولی مهاجرت می‌کند. البته که نوشتن درباره این آدم گاهی سخت‌تر از بعضی شخصیت‌ها مثل دکتر زمل وایس است که یک ابرشخصیت است. چون لفاظی و آرمان‌های بزرگ دارد. اما اعظم هیچ چیزی ندارد که نویسنده دستش را بگیرد. زبان و زندگی‌اش معمولی است و در همین معمولی‌بودن باید جذابیت‌ها و لحظات دراماتیک را خلق کنی. به همین دلیل هم لحظاتی با احساس نوستالژیک هم بازی می‌کند. بخشی از آن مثل فیس‌بوک و حریم‌سلطان جدید است. اما بخش دیگر مثل «ویدیو تی‌سون» و فیلم «بتاماکس» و عکس‌ها که نسلی که در دهه 50 زندگی کردند را قلقلک می‌دهد. اعظم متولد اول دهه 50 باید باشد. اعظم برای من وجهی از شخصیتی بود که از یک تنهایی هجرت می‌کند و به جایی می‌رود که قرار است تنها نباشد. اما این تنهایی باری است که همیشه روی دوشش است. این را با چمدانش به آن سوی مرز هم می‌برد. بار اصلی در چمدانش همین تنهایی است. نسل سوم نمایشنامه‌نویسی ایران که در دهه 70 شروع به کار کردند را می‌توان نسل موفقی دانست که خیلی از آنها کارگردانی هم کردند و آثار به‌یادماندنی را به صحنه آوردند. در آن نسل شما تنها نویسنده زن بودید که وارد جریان نمایشنامه‌نویسی شدید و روند رو به جلوی خودتان را ادامه دادید و جدا از کارهای پژوهشی که انجام دادید در نمایشنامه حرفی برای گفتن داشتید. الان از آن نسل تنها چند نفر از نمایشنامه‌نویس‌ها باقی مانده‌اند. چند نفرشان قهر کرده‌اند و یکی، دو نفر هم مهاجرت. خیلی‌ها هم کار می‌کنند اما کارهایشان اجرا نمی‌شود. من فکر می‌کنم چند عامل به آن نسل هجوم آورد. یکی از آنها مساله ممیزی بود. شما درباره من صحبت می‌کنید. من به شما می‌گویم که نمی‌دانم این‌جا کجاست چطور به مرحله اجرا رسید؟ می‌توانست این هم اجرا نشود. به نظر می‌رسد شاید از چهار سال پیش تا حالا کم‌کار بوده‌ام. در حالی که اینگونه نیست. یک متنی به نام اسفل‌السافلین دارم که قرار است آقای یعقوبی به صحنه ببرد. الان اجرای آن متن واقعا تبدیل به رویا شده است. متنی است که خیلی وقت برایش گذاشتم و بارها بازنویسی کردم و فضایی دارد که جالب است اما متن در برزخ اجرا شدن یا نشدن مانده است و متن‌های دیگر که در این چهار سال نوشته‌ام و منتظر اجرا هستند. و البته متن‌هایی هم هستند که برای چاپ که در ارشاد مانده‌اند. موضوع بعدی مساله مالی است. من در دانشگاه تدریس می‌کنم و زندگی من از این طریق تامین می‌شود. اما اگر مثل بسیاری از همکاران نمایشنامه‌نویسم شغل ثابتی نداشتم زندگی من می‌توانست با چهارسال یک‌بار یک نمایشنامه که پولش یک سال بعد به دستم می‌رسد؛ بگذرد؟ در شرایطی که سینما و تلویزیون هم خوابیده است. ترکیب این عوامل به انضمام فضای عمومی جامعه که نوعی سکوت و رخوت و ناامیدی در خود داشت باعث شد نمایشنامه‌نویسان این نسل کم‌کار به نظر بیایند. اینکه بعضی‌ها ماندند و جنگیدند به روحیه خود آن فرد بازمی‌گردد. این ربطی به استعداد و شانس و توان ذهنی ندارد. من معتقدم اما این نمایشنامه‌نویسان که فکر می‌کنیم نیستند فضا اگر کمی باز شود به جلو می‌آیند و باز همان آدم‌ها هستند. من اگر به‌واسطه بسیاری از دوستان نمایشنامه‌نویسم به خوشبینی مفرط متهم نشوم دوست دارم فکر کنم که در آستانه روزهای بهتری هستیم. این به این معناست که دوباره یک جریان نمایشنامه‌نویسی به راه خواهد افتاد. نسل سوم به انضمام نسل جوان و با استعداد که به خاطر وضعیت دشوار چهار سال پیش پشت درهای بسته بودند، اگر روزنه‌ای باز شود تمام‌قد می‌آیند و ما را هم به حرکت درمی‌آورند. این خیلی شورانگیز است که همراه نسل بعدی که شاگردانت بوده‌اند رقابت می‌کنی. این وضعیت آینده ماست و سلاح ما امید است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.