|

موسی نعیم نویسنده کتاب «پایان قدرت»:

دیگر کلید، دست یک‌نفر نیست

ترجمه: محمدعلی عسگری

موسی نعیم، به مدت 14سال سردبیر مجله معروف و سرشناس «فارین پالیسی» بود. مجله‌ای که به صورت ماهانه درکنار تشریح سیاست خارجی آمریکا به طرح و نقد کارشناسانه و حرفه‌ای مهم‌ترین افکار و اندیشه‌های سیاسی در سطح جهان می‌پردازد. نعیم که ریشه و تبارش به لیبی می‌رسد و می‌گوید بزرگ شده ونزوئلاست و حتی در این کشور تا مقام وزارت هم پیش رفت اما بعدها سر از اتاق فکر‌های واشنگتن در آورد و به‌عنوان سردبیر این مجله مشغول به کار شد. وی براین باور است که بهترین دوران عمرش را در این مجله سپری کرده است. درکنار کار روزنامه‌نگاری البته او کتابی را درهمین دوران به رشته تحریر در آورد به نام «پایان قدرت / فروپاشی قدرت» که بحث‌برانگیز شد. در این کتاب نویسنده می‌گوید: «قدرت در جهان امروز، آسان به دست می‌آید اما استفاده از آن بسیار دشوار است. زیرا می‌تواند زیان‌های سهمگینی به همراه داشته باشد». به گفته نعیم «قدرتمندان در طول تاریخ حلقه‌هایی از متحدان و رقیبان را پیرامون خود داشتند. این حلقه‌ها در همه عرصه‌ها اعم از سیاسی، مالی و حتی ورزشی وجود داشت. اما یکی از مهم‌ترین تحولاتی که درچند سال اخیر اتفاق افتاده است امروزه آدمی نسبت به گذشته قدرتمند‌تر شده است و افراد قدرت بیشتری یافته‌اند تا آنجا که می‌توانند دربرابر قدرتمندان مقاومت کنند». متن گفت‌وگوی روزنامه الشرق‌الاوسط را با او می‌خوانید: ‌ در کتاب اخیر شما «پایان قدرت» این نکته توجه مرا جلب کرده که می‌گویید «امروز قدرت در جهان آسان به دست می‌آید اما کاربردش سخت است و می‌تواند به آسانی خسارت‌های سهمگینی را به بار آورد». آیا ممکن است ماهیت جدید قدرت را برای ما شرح دهید؟ این در واقع پیام مرکزی کتاب من است. منظور من این است که قدرتمندان در طول تاریخ برای خود حلقه‌های واسطه‌ای از متحدان و رقیبان داشتند که دور تا دور آنها را فرا می‌گرفت. این متحدان یا رقیبان در همه عرصه‌ها اعم از سیاسی، مالی و حتی ورزشی حضور داشتند. تو به این دلیل قوی بودی که چیزی خاص و متفاوت از دیگران داشتی و آن ویژگی خاص می‌توانست از تو در برابر دیگران حراست کند. به‌عنوان مثال یک ارتش با مدرن‌ترین و جدیدترین سلاح‌ها یا ثروت انبوهی که از طریق آن می‌توانست زرادخانه‌ها را پر کند. یک سیاستمدار قدرتش در روابطی بود که داشت و نیز درکسانی که می‌توانستند به او کمک کنند. اما این حلقه‌ها یا استحکاماتی که قدرتمندان را حراست می‌کرد دیگر مانند گذشته وجود ندارد. امروزه به سادگی می‌توان این حلقه‌ها را متلاشی یا برآنها غلبه کرد. ‌ آیا این فکر با تحولات موسوم به «بهار عربی» انطباق دارد؟ لیکن متاسفانه شما می‌بینید در هرکشوری که انقلاب شد درنهایت به هرج ومرج رسید. هیچ‌کس هم دراین میان نیست که کاریزمای لازم یا یک قدرت برتر را داشته باشد که این هرج‌ومرج‌ها را کنترل کند. قدرت در مصر یا تونس یا سایر کشورهای عربی متلاشی است. هیچ‌کس دیگر همه کلیدها را ندارد. در کتابم به این نکته اشاره شده که این امر می‌تواند مفید باشد زیرا فرصت‌های زیادی را برای شهروندان فراهم می‌کند. کمااینکه آن احتکار قدیم دیگر شکسته شده و اجازه می‌دهد بازیگران جدیدی وارد عرصه‌های اقتصادی یا سیاسی شوند. اما از طرف دیگر پایان قدرت می‌تواند زیان‌آور باشد. زیرا حالتی از خلأ را به وجود می‌آورد. بسیاری از شخصیت‌ها و سازمان‌ها برای خود به اندازه کافی قدرت دارند به نحوی که می‌توانند درمقابل دیگری بایستند. اما هیچ‌کدام قدرت کامل را برای حکومت‌کردن ندارند. این همان چیزی است که در آمریکا هم می‌بینیم. جایی که قطب‌بندی‌ها و کشمکش‌های سیاسی درجریان است. در ایتالیا نیز می‌بینیم دولت‌های متوالی می‌توانند با احزاب دیگر، ائتلاف‌های نیرومندی تشکیل دهند. یک گروه حاکمیت پیدا می‌کند و قدرت تقسیم می‌شود هرچند درنهایت دولت‌های ضعیفی شکل می‌گیرد. همین مساله را در کشورهای عربی نیز شاهدیم. قدرت بین همه تقسیم شده است. اما هیچ‌یک قدرت کافی برای غلبه برهمگان ندارند. هیچ‌کس قدرت کافی و کامل برای حکومت‌کردن بر دیگران را ندارد. این طبعا امرخوبی نیست. راه‌حلی را که من در کتابم پیشنهاد می‌کنم اهمیت ایجاد یک چشم‌انداز جدید درباره احزاب سیاسی است. ‌ نظرشما درباره سوریه چیست. یک‌بار من از شما شنیدم که گفته بودید سوریه یک دولت شکست خورده است؟ در مورد سوریه باید گفت اوضاع این کشور خطرناک است. سوریه دارد به سه بخش تقسیم می‌شود و هربخش یک دولت شکست‌خورده خواهد بود. به دشواری دیگر می‌توان این کشور را اداره یا بر آن حکومت کرد. هیچ‌کس قدرت کافی برای انجام این کار را ندارد حال آنکه درمقابل این جریان، کسانی دیگر قدرت کافی برای کارشکنی دارند. ‌ شما می‌گویید سه عامل موجب پایان قدرت شده است: کثرت، حرکت و عقلانیت. آیا ممکن است منظور از اینها را توضیح دهید؟ این نیروها همان عواملی هستند که موجب شده تا قدرتمندان دیگر مثل گذشته قدرتمند نباشند. کثرت به معنای کثرت در همه چیز است. خیلی چیزها هستند که روی این کره‌خاکی به‌طرز بی‌سابقه‌ای درحال تکثیر هستند. تعداد ساکنان کره زمین در گذشته بسیار کمتر از امروز بود. ساکنان زمین امروزه بسیار بیش از گذشتگان متمدن شده‌اند. هرگز مثل امروز اکثر مردم در شهرها متمرکز نبودند و غالبا در روستاها یا مزارع زندگی می‌کردند. مدت‌ها طول کشید تا در دهه 50 میلادی قرن گذشته (یعنی تقریبا 60سال پیش) تعداد ساکنان کره زمین به دومیلیاردنفر رسید. این رقم درحال حاضر به شکل حیرت‌آوری یعنی در ظرف 60سال به هفت‌میلیاردنفر رسیده است. درکنار این انفجار جمعیت، می‌توان از کثرت کمی همه چیز صحبت کرد. کثرت اطلاعات، سفرها، تجارت، سرمایه، داروها و غیره. وقتی شما این مقدار از کثرت اشیا را داشته باشید باید قدرتی باشد که اینها را کنترل کند اما آن قدرت دیگر نیست. کنترل این همه، کار دشواری خواهد بود. برژینسکی یک‌بار گفته بود کشتن یک صد‌میلیون‌نفر آسان‌تر از حکومت‌کردن برهمان صد‌میلیون است. مساله بسیار پیچیده است به‌خصوص اگر ما انقلاب «حرکت» را هم در نظر بگیریم که دومین عامل برای رسیدن به پایان قدرت است. مشکل ما الان تنها کثرت اشیا نیست بلکه این کثرت پیوسته در حال جنب‌وجوش و حرکت است و هیچ مرزی هم نمی‌شناسد. مردم در تمام مدت رفت‌وآمد می‌کنند، سرمایه‌ها و سرمایه‌گذاری‌ها از اینجا به آنجا نقل مکان می‌کنند. تجارت و تولیدات، سلاح‌ها و بیماری‌ها و حتی گروه‌های تروریستی همه و همه از یک جا‌به‌جایی دیگر نقل مکان می‌کنند. یک قدرت کامل تنها می‌تواند از طریق مرزهای مشخص عمل کند. قدرت بخش بزرگی از نیروی جوانی‌اش را دیگر به دلیل همین تحرک مستمر از دست داده است. این امر ما را به سمت عامل سوم می‌کشاند و آن انقلاب در «عقلانیت» است. انقلابی که در اثر کثرت و تحرک مستمر به وجود آمد، طی 30سال گذشته تحول عمیقی را در ارزش‌ها و آرمان‌ها و انتظارات و سنت‌ها به وجود آورده است. این مساله به تغییر در شیوه فکرکردن کمک کرده است. الان پرسش‌های زیادی مطرح است که کسی قادر به پاسخگویی به آنها نیست. دیگر نمی‌شود با اتکا به همان شیوه‌های قدیم مردم را قانع کرد. پیوسته افکار جدیدی در راه است و به طرز حیرت‌آوری به بروز و ظهور می‌رسد. کثرت موجب افزایش ائتلاف‌هایی می‌شود که روزگاری دیوارهای قطور حامی قدرت مانع تشکیل آنها می‌شد. انقلاب در «حرکت» به آنها کمک کرده است تا دور این دیوارها حلقه بزنند و قدرت را محاصره کنند. انقلاب «عقلانیت» نیز کمک کرده است تا قدرت کاملا فروپاشد. ‌ شما در کتاب خود می‌گویید جوانان الان قدرت بیشتری نسبت به گذشته دارند و جنبش‌های اعتراضی خاصی را مثال می‌زنید که برای مثال دوسال پیش در وال‌استریت مشاهده شد. آیا این حقیقت دارد؟ یکی از تحولات مهمی که طی سال‌های اخیر به وقوع پیوسته است که امروزه فردیت آدمی به نسبت گذشته از قدرت بیشتری برخوردار شده است. افراد این روزها قدرت بیشتری برای مقابله با نظام‌های حاکم یا مقاومت دربرابر سرکوب‌ها دارند. یکی از شیوه‌های تحقق این امر سازماندهی و تشکل‌های گسترده است. برای همین می‌بینیم که تشکل‌های غیردولتی در تمام سطوح به سرعت درحال به وجود آمدن است و هرروز فعال‌تر و موثر‌تر می‌شود. یک مثال برای این امر جریان موسوم به تی پارتی در آمریکاست یا سازمان‌هایی که اعتراضات وال‌استریت را سازماندهی می‌کردند. یا تشکل‌هایی که در زمینه مهاجرت در اروپا فعالیت می‌کنند. بخشی از موفقیت این سازمان‌ها و تشکل‌ها به این دلیل است که می‌توانند افراد فعال و کارآمدی را به خود جذب کنند. این همان حلقه مفقوده‌ای بود که جریان‌های سیاسی کلاسیکی فاقد آن بودند و نمی‌توانستند برای مثال جوانان را به خود جذب کنند. برای همین توصیه می‌کنم جریان‌های سیاسی اندکی از این سازمان‌های فعال درس بگیرند. ‌ شما در کتاب خود می‌گویید حتی قدرت نظامی امروز نیز دیگر مثل همان قدرت نظامی سابق نیست. برای این ادعا دزدان دریایی سومالی را مثال می‌زنید که مدرن‌ترین کشتی‌ها را می‌دزدند؟ این مثال مهمی است که آنچه را می‌خواهم بگویم نشان می‌دهد. این دزدان دریایی از قایق‌های فرسوده و سلاح‌های قدیمی استفاده می‌کنند. با این حال می‌توانند کشتی‌های پیشرفته و مدرنی را بدزدند. می‌بینیم ابرقدرت‌ها از جمله آمریکا و اروپا و چین و ترکیه، هیچ‌کدام قادر به شکست آنها نیستند. این نمونه به ما می‌فهماند که حتی قدرت نظامی نیز بسیار محدود شده است. ارتش آمریکا به‌رغم تمام بودجه سنگینی که دارد می‌بینیم قادر نیست حتی از جنگ‌هایی که خودش شروع کرده (عراق یا افغانستان) به صورتی موفق و آبرومند خارج شود. ‌ شما می‌گویید رهبران کشورها نیز به نسبت اسلاف‌شان ضعیف‌ترند. آیا این درست است که باراک اوباما رییس‌جمهور آمریکا کمتر از روسای جمهور پیشین قدرت دارد؟ در یکی از مصاحبه‌هایی که با باراک اوباما داشتند او به روزنامه‌نگاری که داشت مصاحبه می‌گرفت اشاره کرد و باغچه‌ای را در داخل کاخ سفید نشانش داد و گفت: رییس‌جمهور ریگان با یک تلفن توانست این باغچه را درست کند. اما من همین یک کار کوچک را هم نمی‌توانم بکنم. این یک داستان سمبلیک است. طبعا من نمی‌خواهم بگویم که روسای جمهور آمریکا یا چین یا روسیه قدرت ندارند، بلکه می‌خواهم بگویم آنها الان کمتر می‌توانند از این قدرتی که در اختیارشان است استفاده کنند. ‌ برداشت شما ازآنچه ولی نصردر کتاب جدید خود «امت لازم نیست» یا رابرت کیگان در کتاب «جهانی که آمریکا ساخت» آورده، چیست چون تا حدود زیادی دیدگاه آنها با دیدگاه شما درباره قدرت فرق دارد. تفکر آنها به‌طور خلاصه این است که ایالات متحده آمریکا قدرت کافی برای تغییر شرایط روی زمین و ایجاد یک ثبات بین‌الملل را دارد. نظامی که خود آمریکا طی 60 سال گذشته آن را به وجود آورده است. آن دو فقط بر بخش روابط بین‌المللی و تاثیر سیاسی ایالات متحده تمرکز کرده‌اند. حال آنکه کتاب من تقریبا بر همه چیز تمرکز دارد. من از فروپاشی قدرت در بازارهای مالی و تشکل‌های کارگری و احزاب سیاسی و غیره حرف می‌زنم. اما اگر شما با دقت مثلا به کیگان نگاه کنید او نیز به محدودیت‌های تاثیر‌گذاری ایالات متحده درجهان اعتراف می‌کند. برای مثال دیگر در آمریکای جنوبی ایالات متحده آن قدرت و تاثیر‌گذاری گذشته را ندارد و به نوعی قدرتش مقید و محدود شده است حال آنکه در گذشته بسیار اثر‌گذار و تعیین‌کننده بود. ‌ درباره معنای انتقال قدرت از غرب به شرق یا مفهوم قدرت نرم و تاثیر‌گذاری بیشتر آن نسبت به قدرت خشن چه می‌گویید؟ کسانی هستند که درباره جابه‌جایی مستمر قدرت بحث کرده‌اند. این بدیهی است که همواره کسانی از کرسی قدرت بالا می‌روند و کسان دیگری فرود می‌آیند. اما اساس تفکر من این است که ماهیت قدرت در این رابطه درحال فروپاشی و اضمحلال است. همه درواقع دارند این قدرت را از دست می‌دهند. به عبارت دیگر همه آسان قدرت را به دست می‌آورند اما به سختی می‌توانند از آن بهره‌برداری کنند و به همین دلیل آن را از دست خواهند داد. ‌ دررابطه با مجله «فارین پالیسی» بگویید. چه مسایل مهمی را منتشر کردید یا مهم‌ترین مقالاتی را که به یاد دارید کدام است؟ رسیدیم به موضوعی که من دوست دارم درباره‌اش بیشتر حرف بزنم یعنی مجله «فارین پالیسی». من برای 14سال سردبیر این مجله بودم. دراین دوره مطالب زیادی را منتشر کردیم که بسیار بحث‌برانگیز شد. طبعا برخی از آنها را نمی‌توان فراموش کرد مثل مقاله «جهان بدون اسراییل» یا «جهان بدون اسلام» یا «اید‌ئولوژی توسعه» یا مقالات بسیار بحث‌برانگیزی را که ساموئل هانتینگتون نوشت. به هرحال تجربه غنی و مهمی بود اینطور نبود؟ درواقع زندگی من سه سرفصل مهم داشته است. یکی گرفتن درجه دکترا و اشتغال به کار من به‌عنوان وزیر بازرگانی ونزوئلا، دیگری سردبیری مجله فارین پالیسی که من به آن افتخار می‌کنم و توانستیم در آن دوران مطالب اندیشمندان بزرگی را از سراسر جهان منتشر کنیم. رقیب ما در آن زمان مجله‌ای مثل «فارین افرز» بود. برای همین دغدغه اصلی من در هر شماره این بود که مطالبی را بیاورم که خواننده نتواند آنها را درجاهای دیگری پیدا کند. آماده‌سازی شماره‌های این مجله همواره متکی بر ابداع و طرح افکار جدید و تازه بود. به یاد می‌آورم ما یک ستونی را تعبیه کرده بودیم تحت عنوان «دوباره فکرکردن». هدف از این ستون تغییردادن تفکری بود که در بین مردم جا افتاده است. یادم می‌آید یک‌بار در این ستون به شبکه تلویزیونی الجزیره پرداختم. یا یک‌بار به شخصیت‌های سیاسی خاصی مثل کاندولیزا رایس. این ستون تلاش می‌کرد افکاری را که برای اکثریت مردم کاملا جا افتاده است از یک زاویه دیگر مورد بازنگری قرار دهد. ‌ درباره جلد این مجله چه می‌گویید. چگونه آن را انتخاب می‌کردید. بسیاری از طرح جلدها منحصربه‌فرد بود مثل طرح جلدی را که روی آن یک عکس مارکس تصویر شده و درکنارش تکه‌ای از نان به چشم می‌خورد؟ آن طرح جلد را یادم هست. ما تاکید داشتیم که این طرح جلد استثنایی و خلاق باشد تا خواننده را به خریدن مجله تشویق کند. درواقع کار در فارین پالیسی به صورت جمعی بود. من شانس این را داشتم که با تعدادی از نخبگان روزنامه‌نگاری و هنرمندان صاحب‌سبک همکاری داشته باشم. درآنجا ما بخشی ویژه برای بحث‌وجدل‌ها داشتیم. دراین بخش نویسنده اقدام به پاسخگویی به نقدهایی می‌کرد که درباره دیدگاهش مطرح می‌شد. ما ازکسانی که صاحب‌نظر بودند یا دیدگاه‌های متفاوتی داشتند دعوت می‌کردیم تا بیایند و مقالات چاپ شده خودمان را نقد کنند. همه این کارها برای روشن‌شدن موضوع و غنی‌ترشدن مطالب و البته برای لذت بردن خودمان بود. ‌ خاطره خاصی دراین‌باره دارید؟ به گمان من انتشار نسخه عربی از این مجله یک اتفاق مهم برای من بود. من یقین داشتم که این مجله خوانندگان بسیاری در جهان عرب خواهد داشت. زیرا بسیاری تشنه افکار جدید هستند. همچنین فراموش نمی‌کنم که سه مرتبه من به دلیل کارهایم جایزه بین‌المللی مطبوعات را دریافت کردم. اینها اتفاقاتی است که طبعا فراموش نمی‌شود. ‌ آخرین سوال اینکه اسم شما موسی نعیم است، گفته می‌شود در طرابلس لیبی به دنیا آمده‌اید؟ بله من متولد طرابلس هستم و چهارساله بودم که خانواده‌ام به ونزوئلا مهاجرت کرد. خانواده پدری و مادری‌ام بیش از شش نسل است که در لیبی زندگی می‌کنند. ‌ به عربی می‌توانید صحبت کنید؟ نه. اما پدر و مادرم در ونزوئلا هنوز به عربی حرف می‌زنند. البته من می‌توانم بفهمم چه می‌گویند اما نمی‌توانم به این زبان تکلم کنم. موسیقی عربی را دوست دارم به‌خصوص جدیدترهایش را. جالب اینکه درخانه ما هم مثل بقیه همان سنت‌های لیبیایی وجود دارد تا آنجا که زن من که اهل ونزوئلاست آشپزی لیبیایی را یاد گرفته است.
منبع: الشرق الاوسط

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.