راهنماي عملي براي عشق ورزيدن به كودتاها
چه كسي بود گفت كودتا؟
سیاوش رزمند
سوم جولای آخرین روزی بود که «محمد مرسی» میتوانست خود را رییسجمهور مصر بداند. پاسخ دادن به این سوال که چه روی داده است، ساده به نظر نمیرسد. سیر تحولاتی که به برکناری محمد مرسی منجر شد به گونهای است که نیازمند شناسایی نیروهای دخیل در صحنه سیاسی مصر و مراکز قدرتی است که پردازشدهنده مصر پس از انقلاب 25 ژانویه بودهاند. اینکه بتوان حرکت اخیر ارتش را در برکناری مرسی و پارلمان اخوانی / سلفی را یک کودتا نامید، سادهانگارانه و دور از واقعیت به نظر میرسد. بازگردیم به تعریف کلاسیک کودتا، «ادوارد لوتواک» در کتاب «کودتا: یک راهنمای عملی» (1968) اینگونه کودتا را شرح میدهد: «کودتا شامل یک گروه کوچک اما پرنفوذ و حیاتی از دولت است که برای تحت کنترل گرفتن دولت به کار گرفته شود.» این نوشته تلاش دارد با نگاهی به برآیندهای منتهی به کودتا به پاسخی به پرسشهای اخیر در رابطه با مصر برسد. تکنیک کودتا: سیاستورزیدن مدرن استراتژیستهای کودتا میتوانند چپگرا یا راستگرا باشند، در نتیجه کودتا هم میتواند گرایشهای چپ یا متمایل به راست داشته باشد. اقدام نظامیان طرفدار مسکو در اتیوپی به رهبری«منگیستوهایل مریم»
علیه«هایله سلاسی» امپراتور اتیوپی در تئوری همانقدر کودتاست که سرنگونی «کنستانتین» پادشاه یونان به دست ژنرال «پاپادپولوس» و افسران دستراستیاش. در ادبیات سیاسی دوران جنگ سرد کودتا نقطه مقابل انقلاب قرار میگرفت. هر دو قطب شوروی و آمریکا خود را در چرخه بیانتهای انقلاب و کودتا میدیدند. به پیشتر بازگردیم، سالها گذشته از 1931؛ هنگامیکه«کورتزیو مالاپارته» کودتا را در ادامه یک انقلاب و تاکتیکهای «تروتسکی» و سایر بلشویکها را سرمشقی برای چپهای ایتالیا میدانست. پیام او را اما نه یک سوسیالیست ترقیخواه که یک مرتجع مدرن یعنی «موسولینی» پیاده کرده بود.«پیراهنسیاه»هایی که حتی روی کاغذ در مقابل جریان گسترده چپ شانسی نداشتند توانستند یکی از مدرنترین انقلابهای دستراستی تاریخ را به ثمر بنشانند. الگوی چپ علیه چپ، ایتالیای غیرصنعتی، بدون قدرت مرکزی قوی و مهمتر از همه غرق در بیعدالتی و زیر سلطه فئودالیسم قرون وسطایی در عمل یک نمونه مناسب برای انقلاب سوسیالیستی محسوب نمیشد. اما تئوری انقلاب (بخوانید کودتا) در گردشی به راست دولت فاشیستی را پیریزی کرد. اگر بخواهیم اینگونه تحولات ارتجاعی همچون قدرتگیری هیتلر
در آلمان و موسولینی در ایتالیا را خوانش کنیم که کودتاهای اروپای مرکزی به صنعتیشدن آن کشورها منجر شد و در این حال ماشین کشتاری را به راه انداخت که به تشکیل هیات حاکمهای نظامی در راس امور منتهی شد، نظامیان در قدرت چندان شباهتی به مدلهای میلیتاریستی قرن نوزدهمی نداشتند. نه موسولینی نظامی بود و نه هیتلر اما راهگشای نظامیان به تشکیل دولت شدند. پیام ساده بود: کاری را که میتوان به نظامیان سپرد چرا به سیاسیون بسپاریم؟ به نام امنیت کشور: کودتاهای دستراستی با آغاز اردوکشیهای جهانی در دنیای پسا-جنگ، نقش ارتشها و فرماندهانشان نمیتوانست همچون گذشته باشد. خیزش جنبشهای رهاییبخش و استقلالطلبانه در کشورهای هر دو بلوک شرق و غرب نمیتوانست از نظر رهبران قدرتهای جهانی بیپاسخ بماند. بهار پراگ خزان شد و انقلاب مجارها به خاک نشست. پیرمردهای مسکو به استالین بد گفته بودند اما سرکشی از پسرهای خود در بوداپست و پراگ را به هیچ عنوان نمیپذیرفتند. از سوی دیگر واشنگتن و لندن هم دل خوشی از پیرمرد سرکش ایرانی در تهران نداشتند که دل در گروی ملی کردن نفت برای مردمش داشت. پروژه«آژاکس» را ارتش ایران با کمک
استراتژیستهای سیا و ام-آی- 6 و گروههای گانگستر خیابانی انجام داد تا ارتش ایران یکی از پیشگامان در راهی شود که تبدیل به دستورالعمل غرب برای سرکوب آزادیخواهان در دهه بعدی شود. واقعگرا باشیم و در ابتدا این نکته را بپذیریم که بازماندگان سرویس امنیتی مخوف نازیها (اس-اس) در دهههای 60 و 70 نقشی چشمگیر در مشاوره دادن به دیکتاتورهای نظامی آمریکایلاتین بازی میکردند. پذیرفتن این نکته این را روشن میسازد که چگونه درجهداران دستراستی جدای از کمکهای بیدریغ آمریکا به سلاحی ضد بشری مسلح شدند که میراثی بازمانده از فاشیسم بود. موفقیت انقلاب کوبا و در پی آن حرکتهای مسلحانه در سایر کشورهای جهان، نظامیان جهان را به عهد اخوتی واداشت که نتیجهاش کودتاهای بیشمار و خونین بود. مرور نام کودتاها طولانیتر از نام تمامی انقلابهای جهان است. ترکیه، برزیل، شیلی، آرژانتین، کرهجنوبی، پرتغال، اوروگوئه و بسیاری دیگر. مردم به کودتاها عادت میکنند، هنوز تصویر تانکهایی که در خیابانهای آتن، آنکارا یا بوئینسآیرس ایستاده بودند در یادها مانده است. هنگامی که مردم به خرید میپرداختند و یا شاید در کافهها نوشیدنیشان را مینوشیدند.
کودتاهایی از این دست از حمایتهای گسترده مردم برخوردار نیستند اما با تکیه بر سرویسهای ضدخرابکاری خود و اینکه خود را در نقش ناجی ملت و حامی مذهب در مقابل خرابکارانی کمونیست که قصد ویرانی تمدن درخشان مسیحی را دارند، نشان میدادند، در نتیجه رخوت جامعه موجب میشد که روشنفکران، نویسندگان و سایر فعالان سیاسی و سندیکایی در معرض بیشترین خشونت و سرکوب قرار بگیرند. میراث ژنرالهای آهنین حافظ سرزمینهای مسیحی (در آمریکای لاتین)، اقتصادهای پاشیده، دولتهای پلیسی و دههاهزار مقتول و گمشده است که هنوز نامهایشان بر در و دیوار بوئینسآیرس و سانتیاگو مانده است. زندهباد جمهوری: کودتاهای دست چپی در سوی دیگر کره خاکی، در کشاکشهای سیاسی حاکم بر پادشاهیهای پسااستعماری در خاورمیانه و بعضا دیگر نقاط، در نبود احزاب سیاسی قدرتمند و تودههای آماده به قیام، بسیاری از افسران عمدتا جوان کشورهای خود را در سلطه پادشاهان همسو با غرب میدیدند. نسل جدید نظامیان کشورهای عربی که قشر تحصیلکرده در جامعه خود محسوب میشدند، با گرایشهای ملی و شبه چپ خواستار استقلال بیشتر داخلی در مقابل قدرتهای استعماری پیشین بودند. مدل
موفقیتآمیز «جمال عبدالناصر» و افسران آزاد مصر در سرنگونی «ملک فاروق»، نقشه راه افسران جوان در دیگر کشورها شد. لیبی، سوریه، یمن، سودان، سومالی و عراق از این دست هستند. این کودتاها پس از پیروزی عمدتا با حمایت گروههای مردمی مواجه شد. حمایت گروههای مختلف از کودتا که از آن به انقلابهای ملی تعبیر میشد خود را در تظاهراتهای گسترده توسط نیروهای سیاسی و مردم در حمایت از کودتا و تشکیل جمهوری نشان میداد. افسران حاکم بر جمهوریهای نوظهور در قطب بندیهای جهانی سمت اتحاد شوروی را گرفتند و با استفاده از حمایتهای لجستیکی بلوک شرق، قدم در راه ملیکردن صنایع کلیدی و منابع حیاتی سرزمینهایشان گذاشتند. عامل مهم دیگر در شکلگیری نهضت افسران آزاد در منطقه بدون شک بی ارتباط با مساله فلسطین و تشکیل دولت اسراییل روی خاک سرزمینهای عربی بود که افسران جوان ناامید از خاندانهای پادشاهی نزدیک به غرب خود که سکوت اختیار کرده بودند را به عکسالعمل واداشت. اما آنچه از این حکومتها ماند کودتاهای جناحی در هر کشور بود که برآیندش شکلگیری دولتهایی اقتدارگرا و دچار کیش شخصیت توسط رهبرانی بیمارگون همانند صدام حسین دیکتاتور عراق و
معمر قذافی رهبر نامتعارف لیبی بود. نمونههای جمهوریهای پانعربی اما آخرین نفسهایشان را با آغاز بهار عربی کشیدند و رییسجمهوران مادامالعمر این کشورها به خط پایان حکمرانی خود رسیدند. مصر: مردم سقوط نظام را میخواهند آنچه امروز از آن با نام کودتای ارتش علیه دولت منتخب مرسی یاد میشود، گویای مسایل مصر نیست. باید به انقلاب ژانویه بازگردیم. انقلاب مصر به نسبت انقلاب 2011 تونس یا حتی انقلاب 1979 ایران سریع اتفاق افتاد. نتیجه این سرعت در روند انقلاب طبیعتا این بود که ساختارهای بوروکراتیک دولت مبارک تقریبا دست نخورده باقی ماند و از سوی دیگر فیلد مارشال«طنطاوی» رییس شورای نظامی مصر که زمام امور را به دست گرفت تمایلی از خود به تغییرات بنیادین نشان نداد. در این میان ارتش مصر که ماهیتا ارتشی ملی و میراث ناسیونالیسم و سکولاریسم ناصر است با توجه به نقش بیطرفانه و حتی به شکلی مثبت در روند منتهی به انقلاب، توانست شالوده خود را حفظ کند و به ایفای نقش در مصر پس از مبارک بپردازد. قدرتگیری روزافزون اخوان و جریانهای سلفی مرهون سازماندهی بینظیر بهخصوص جریان اخوانالمسلمین بود. پایگاه اجتماعی این
جریانها که بر اساس خدمات اجتماعی خیریه این سازمانها و حمایتهای مالی کشورهای نفتخیز عربی از گروههای سلفی بود، خود را در میان جامعهای که از احزاب قوی و ریشهدار برخوردار نبود و توانایی سازماندهی در کوتاهمدت را نداشت، در پیروزی چشمگیر در انتخابات پارلمانی و قانون اساسی نشان داد. از سوی دیگر با پیروزی محمد مرسی از حزب آزادی و عدالت ارگان سیاسی جمعیت اخوانالمسلمین، قدرت مطلق در اختیار این جریانها قرار گرفت. نکته مهم اما این است که با وجود اینکه اسلامگرایان توانستند دولت و مجلس را در اختیار بگیرند اما بهدلیل وجود دادگستری مستقل از دولت و همانطور که اشاره شد ساختارهای دست نخورده بوروکراتیک همانند پلیس، وزارتخانهها و فرمانداریها، در عمل اسلامگرایان نتوانستند در پیشبرد مقاصد خود راه به جایی ببرند. زمانی یکساله برای مرسی به اندازه کافی نبوده است که بتواند ساختار ارتش و دیگر نهادها را تغییر دهد و بتواند دست به کادرسازی بزند. کارکنان دولتی، اعضای اخوان را نمیپذیرفتند و سیاستهای مرسی به دلیل اقتصاد نابسامان و متزلزل بودن جایگاهش بیشتر موارد با شکست روبهرو شد. در طول یکسال او چندینبار فرمانهایی
را صادر کرد که با فشارهای مردمی در انتها مجبور به عقبنشینی از آنها شد. تحمیل سیاستهای حزبی به همراه نارضایتیهای عمومی منجر به اعتراضات میلیونی مخالفان در سرتاسر کشور شد. آنچه در مصر شاهد بودیم حاکی از حضور میلیونی مردم مصر در اعتراض به دولتی بود که هرچند قانونی و دموکراتیک تشکیل شده بود ولی به سرعت به سمت تشکیل حاکمیتی خودکامه و افراطگرا بود که در تعارض کامل با خواستهای دموکراتیک مردم مصر بود. در این میان نقش ارتش را نمیتوان با قطعیت مشخص کرد. روشن است که میلیونها مصری به همراه اکثریت گروههای سیاسی و مذهبی خواستار دخالت ارتش در برکناری مرسی و حامیان مسلح به سپر و چماقش بودند. اقدام ارتش هنگامی روی داد که مصریها در میدان تحریر برکناری و دستگیری مرسی را جشن گرفته بودند. میتوان خوشبینانه به ماجرا نگاه کرد و آنرا اینگونه توجیه کرد که برآیند خواستهای نیروهای دخیل در انقلاب در یک موقعیت ویژه با خواست ارتش در یک راستا قرار گرفت و ارتش تنها برای کنترلکردن حوادث و جلوگیری از یک جنگ خونین داخلی که برای تمامی منطقه میتواند خطرناک باشد، وارد عمل شد و تیر خلاص را بر پیکر نیمهجان اخوانالمسلمین و مرسی
به شدت تضعیفشده، شلیک کرد. اما اینکه آیا نیروهای نظامی که بخش بزرگی از اقتصاد مصر را در دست دارند و خود را هم اکنون بخشی از منازعات سیاسی میبینند، حاضر هستند که قدرت را به دولتی غیرنظامی واگذار کنند و اجازه دهند تا مصر مسیر تغییرات دموکراتیک را پس از این طی کند را آینده روشن میکند. اتفاقات اخیر مصر بهگونهای اصلاح انقلاب ژانویه 2011 بود و مصریها که هم اکنون به انقلابیهایی تمامعیار تبدیل شدهاند انقلاب خود را هرگام تصحیح میکنند و آنگونه که اعتقاد دارند از آرمانهایشان دفاع میکنند. بهار عربی هم اکنون وارد دوره جدیدی از حیاتش شده است، انقلابهای عربی هنوز راه خود را به پایان نرساندهاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.