|

باستان شناسان چه مي خواهند؟

حمید فهیمی . عضو هیات علمی موسسه باستان‌شناسی خاورمیانه، دانشگاه برلین

شش‌ماه از گشایش خانه باستان‌شناسان می‌گذرد، ولی این گشایش هم همچون سایر تصمیمات عجولانه و حساب‌نشده مسوولان سازمان میراث‌فرهنگی، در حد یک نمایش باقی ماند و از آن تاریخ تاکنون هیچ دستاورد و کارکردی برای باستان‌شناسی کشور نداشته است. اما آیا این خانه قرار بود مشکلی از مشکلات پژوهشکده باستان‌شناسی را حل کند؟ در روزهای پایانی آذرماه سال گذشته، «یازدهمین گردهمایی سالانه باستان‌شناسی ایران» برگزار شد. «پژوهشکده باستان‌شناسی» هم که از انتصاب‌های بی‌هدف و پی‌در‌پی در فاصله چهار، پنج سال گذشته در امان نمانده بود و تنها دو ماه پیش از آن با خبر صدور حکم سرپرستی برای عباس‌ مقدم، نفسی راحت کشیده بود، با برگزاری این گردهمایی، بار دیگر بارقه‌های امید را در میان باستان‌شناسان ایرانی، درخشاند. در گشایش این گردهمایی و طی سخنرانی محمدشریف ملک‌زاده، رییس تازه‌حکم‌گرفته سازمان، پس از تعریف و تمجید از باستان‌شناسی و باستان‌شناسان که در قالب جملاتی احساسی بیان شد، سخن از لزوم گشایش «خانه باستان‌شناسان» به میان آورد که در همان هنگام تبدیل به حکم مستقیم به رییس سازمان میراث‌فرهنگی استان تهران شد؛ حکمی که به گفته ملک‌زاده باید دوماهه (روز نخست گردهمایی: ۲۵آذرماه) و حتی نه دو ماه و یک روز، اجرا می‌شد! ولی در آن سوی گود، باستان‌شناسی، پژوهشکده‌اش و حکایت عجیب‌وغریب آن در سال‌های گذشته! شاید آنچه بر سر باستان‌شناسی ایران در سال‌های گذشته آمده را بتوان در تغییر بی‌تدبیر مدیران آن و عملکرد کم‌اثر یا بی‌اثر آنها در پیشرفت باستان‌شناسی ایران تجزیه و تحلیل کرد، ولی بی‌گمان از مهم‌ترین رویدادهایی که در پسرفت آن تاثیری مستقیم گذاشت، جابه‌جایی عجولانه، بی‌دلیل و بی‌تدبیر پژوهشکده باستان‌شناسی از تهران به شیراز و سپس تخت‌جمشید در مرداد ۱۳۸۹ و بازگشت آن به تهران در خرداد ۱۳۹۱ بود. این جابه‌جایی که هنوز توجیه انجامش در هاله‌ای از ابهام است، یکی از ناکارآمدترین نسخه‌هایی بود که می‌توانست برای باستان‌شناسی ایران پیچیده شود. ازهم‌گسستگی نظام باستان‌شناسی در سازمان میراث‌فرهنگی، محدود شدن اختیارات پژوهشکده، خانه‌نشینی بسیاری از باستان‌شناسان مشغول به کار، نگرانی از نبود امنیت شغلی، انتقال و رفتن بسیاری از باستا‌ن‌شناسان پژوهشکده به دانشگاه‌ها، از میان رفتن اهرم نظارت پژوهشکده، پیچیده‌تر شدن چرخه کارهای اداری، دورماندن باستان‌شناسان و دانشجویان باستان‌شناسی از کتابخانه تخصصی آن و تعطیلی تقریبا دوساله فعالیت‌های روشمند و هدفمند در همه زمینه‌های مربوط به باستان‌شناسی، از جمله بدیهی‌ترین برآیندهای این جابه‌جایی بود. گزینش مقدم به‌عنوان سرپرست سبب شد تا وی هرچند در زمانی اندک، ولی با اندیشه بازگرداندن پژوهشکده به شرایطش در فاصله سال‌های ۱۳۸۰ تا ۱۳۸۵، زمانی که شادروان «دکتر مسعود آذرنوش» هدایت سکان کشتی باستان‌شناسی ایران را برعهده داشت، دست به اقداماتی همچون تلاش برای کسب استقلال فیزیکی دوباره پژوهشکده باستان‌شناسی بزند که دست‌کم شمع امید در میان باستان‌شناسان، هرچند کم‌سو ولی همچنان روشن بماند. ولی دیگربار و این‌بار تنها با گذشت سه‌ماه، مقدم هم کنار رفت! پژوهشکده چند صباحی بدون رییس اداره شد تا اینکه سیامک سرلک، یکی از باستان‌شناسان همان پژوهشکده حکم سرپرستی آن را دریافت کرد ولی آیا گرفتاری‌های باستان‌شناسی ایران محدود به همین مسایل است؟ بازار خبرهای تاسف‌برانگیز صدمه‌دیدن بناها، محوطه‌ها، بافت‌ها و نقش‌برجسته‌های تاریخی و سکوت مسوولان میراث‌فرهنگی کشور هنوز داغ است. کاش مسوولان تنها سکوت اختیار می‌کردند، چرا که برخی از اظهارنظرهای انجام‌شده، خود دلیلی بر تایید و تشویق بر تخریب محوطه‌ها و حتی آثار ملی به‌ثبت‌رسیده است! تنها برای نمونه، در اظهارنظری بی‌نظیر معاون میراث‌فرهنگی مدعی شد که حتما نباید در حریم یک محوطه یا بنای تاریخی مانند «تپه‌های سیلک» کاشان هیچ ساخت‌و‌سازی انجام شود، بلکه بر اساس ضابطه و با حفظ حرمت‌ها می‌توان ساخت‌وساز هم کرد! در شرایطی که نخستین آرزوی موجود، نجات باستان‌شناسی از این شرایط با انجام اقدامات زیربنایی فراوانی از جمله تشکیل دوباره پژوهشکده باستان‌شناسی با حفظ استقلال فیزیکی و مالی و بازگرداندن اختیارات پیشین آن همچون نظارت کامل بر فعالیت‌های میدانی، افزودن دوباره نیروهای به‌اجبار خانه‌نشین‌شده آن و رونق‌بخشیدن به پژوهش‌ها، تلاش برای رواج همدلی میان باستان‌شناسان برای برون‌رفت از بحران موجود و... در جهت عادی‌سازی وضعیت باستان‌شناسی است، ملک‌زاده سخن از گشایش «خانه باستان‌شناسان» بر زبان می‌راند و با پیگیری و لجاجت موجب تشکیل آن می‌شود. باستان‌شناسان امنیت شغلی می‌خواهند، امکان انجام برنامه‌ریزی مطمئن پژوهشی می‌خواهند. باستان‌شناسان پژوهشکده‌ای می‌خواهند که به‌راستی ماهیت پژوهشی داشته باشد و درعین‌حال ناظر بر هرگونه کار پژوهشی باستان‌شناختی در کشور باشد. باستان‌شناسان ثبات می‌خواهند تا در پناه آن و به‌دور از مسایل حاشیه‌ای به کار علمی خود بپردازند. باستان‌شناسان نیازی به «خانه‌باستان‌شناسان» ندارند، چرا که همه محوطه‌ها، بناها، یادمان‌های فرهنگی و تاریخی کشور خانه‌ آنها هستند. باستان‌شناسان ابزار کار می‌خواهند. باستان‌شناسان اقتدار می‌خواهند. باستان‌شناسان قدرت عمل می‌خواهند تا از این همه خانه، حفاظت و پاسداری کنند و در آنها به پژوهش بپردازند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.