نیلوفر-خوارها
نگار خوشنویس
بخش پنجم اولیس نیلوفر-خوارها نام دارد. هرچند یادآوری این نکته خالی از لطف نیست که جویس در نسخه نهایی رمانش از نامگذاری بخشها صرفنظر کرده بود. به عبارتی توازی میان اولیس جویس و اودیسه هومر تنها یکی از دلالتها محسوب میشود. اگر بخش قبلی- کالیپسو- با تمرکز بر غذا و گوارش بود، طبیعی است که در این بخش دایره اندکی تنگتر شود و با تمرکز بر دارو و نقش آن در حیات انسانی اتفاقات روایی جفتوجور شود. از طرف دیگر کالیپسو، به امعا و احشا میپردازد، حال آنکه نیلوفر-خوارها پوست را در میدان توجه مخاطب قرار میدهد. جویس برخلاف آنچه تصور میرود این رگهها را خیلی سرراست و صمیمانه علنی میکند. لئوپولد در آغاز این بخش از خانه بیرونزده و از آنجا که تا مراسم تشییع جنازه پاتریک دیگنام یک ساعتی وقت هست، پرسه میزند و مسیر مستقیم را زیگزاگی طی میکند. اما به بچهای بر میخورد که پوست صورتش پر از اگزماست. لئوپولد مشغول سیگارکشیدن است. بچه او را از سیگارکشیدن نهی میکند. به او میگوید که سیگار مانع از بزرگ شدنش میشود. لئوپولد با بچه خوشوبش میکند. اما در رویه دیگر روایت، لئوپولد کودکی است که بزرگ نشده. با چشمان کودکانهای
جهان را مینگرد. عمدتا از محلات مجاور با کرانه رودخانه لیفی دیدن میکند. به یکی، دو نفر از آشنایان برخورد میکند و سری به داروخانه میزند و دست آخر به حمام عمومی میرود و در همانجا با «گل پژمرده شناور» بخش خاتمه مییابد. وجه تسمیه نیلوفر-خوارها بالطبع ارجاع به ماجرایی است که اولیس و یارانش پس از رهایی از چنگ کالیپسو با آن مواجه شدهاند. در جزیرهای ساکنان بومی آنجا به آنها نیلوفری را میخورانند که باعث از بین رفتن حافظهشان میشود. از این رو دیگر تمایلی برای ادامه سفر دریایی و بازگشت به ایتاکا در آنها نیست. گیبسون و المن هردو اتفاق نظر دارند که برای نظر جویس، ایتاکا همان ایرلند است. نیلوفر مسموم مابهازای همه بلایا و فلاکتهایی است که کشور جویس را به این روز انداخته است. به بیان سادهتر همه دوبلین، نیلوفر بیچارگی را خوردهاند و عظمت را از یاد بردهاند. جویس در یکی از مقالاتی که در فاصله انتشار دوبلینیها و اولیس در پاریس مینویسد، انگلیس را متهم به آن میکند که بذر قحط و سفلیس و الکل در ایرلند کاشته است، اما جوانه هنر از این بذر سربرخواهد کرد. یکی از سادهترین دلالتهای نیلوفر، آنطور که از نقل جویس نیز
به ذهن متبادر میشود، الکلیسم است؛ بیماری دامنگیر ایرلندیهای تحت سیطره انگلیس. فراموش نکنیم که پاتریک دیگنام به دلیل ابتلا به همین بیماری مرده است. روز وقوع «اولیس»، مقارن با تشییع جنازه او است. او همه حق بیمه خود را نیز به مشروب فروشیها بدهکار است. دوستان و نزدیکان دیکنام قرار گذاشتهاند تا برای بیوه و ایتام او گلریزان کنند. در همین بخش است که لئوپولد به دفتر پست میرود و نامه مارتا کلیفورد را به انضمام گلی دریافت میکند. لئوپولد در مکاتبه با مارتا نام مستعار هنری فلاور را برای خود برگزیده است. از بازگویی جزییات رابطه مارتا و «هنری فلاور» صرفنظر میکنیم. دلیل این صرفنظر با دلیل غیاب جویس به زبان فارسی تا حدی همارز است. اما فلاور (=گل) با صورتبندی این بخش از اولیس همخوانی شگفتی دارد. در موقف بعدی لئوپولد به کلیسا میرود. در آنجا تجلی نیلوفر به شکل دیگری در میآید. کاتولیسیسم و زبان لاتین مهمترین منابع تخدیر ایرلندیها به حساب میآید. کار به همینجا ختم نمیشود. کلیسا همه لیرلند را به الکلیستهایی درجه یک تبدیل کرده است. به تعبیری زندگی روزمره در دوبلین به عشای ربانی ممتدی شبیه است که قومی را از پا
درآورده. در اینجا لئوپولد با الهیات مسیحی سروکله میزند و «تبدل ذاتی» مسیح از هیات کلمه به بدن را معکوس میکند. او باید بدن را به شکل کلمه در بیاورد. در بخشی از واگویههای لئوپولد زبان لاتین منشأ تحمیق مردم ذکر میشود. سنت کفاره، آن هم مطابق با مناسک کاتولیکها حقارتی را رقم میزند که آن سوی آن پاتریک دیگنام و مرگ ذلتبار او است. دوبلین مکان ریاکاران نیز هست، در راه همینطور که لئوپولد با نامه مارتا بازیبازی میکند با مککوی رودررو میشود. مککوی در عین آنکه به صورت ظاهری از مرگ پاتریک متاثر است، و در اینباره تا میتواند حرافی و چرب زبانی میکند، در پی مطرحکردن درخواست بیشرمانهای از لئوپولد است. از او میخواهد تا در مراسم تشییع جنازه پدی دیگنام، نام او را در دفتر کلیسا ثبت میکند. یک جوری میخواهد از زیر گلریزان در برود. لئوپولد حوصله او را ندارد. به نحوی او را از سر باز میکند. این بخش از اولیس از منظر سبک زبانی با ایهامها و جناسهای بسیار آمیخته است. در اینجا قصد ما بر آن نیست تا همه آنها را فهرست کنیم ولی مهارت جویس در کاربست نوع خاصی از ایهام که در اصطلاح به آن (double-enetendre) میگویند
رشکبرانگیز است. در قسمتهای پایانی «نیلوفر-خوارها»، لئوپولد با باتنام لاینز رودررو میشود که از جنبهای میتوان گفت که برای خودش یکپا پاتریک دیگنام زنده است. لاینز بهکار شرطبندی-یکی دیگر از بدبختیهای ایرلند و نمای دیگر «نیلوفر خوارها»- مشتغل است. از لئوپولد درباره مسابقه آن روز صلاح مشورت میخواهد. لئوپولد بیحوصله است. یا دستکم حال حرفزدن با لاینز را ندارد. تازه از داروخانه واقع در خیابان سوینی بیرون زده است. ماجرای لوسیونمالی همسرش نیز حسابی ذهنش را مشغول کرده است. کلیدش را هم در جیب شلوارش در خانه جا گذاشته است. از لاینز میخواهد که دست از سرش بردارد. و این تمایل خود را با فعل (throw away) بروز میدهد. غافل از اینکه یکی از اسبهای مسابقه آن روز (throw away) نام دارد و از قضا برنده هم میشود. اگر «اولیس» جویس را همانطور که کسانی مثل امبرتو اکو بر این نظرند، «متن باز»ی بدانیم که با هربار خواندن و ترجمهشدن تازه به تازه میشود و گویی از نو نوشته میشود، جالب اینجاست که روزگاری قرار بود ترجمه «اولیس» را انتشارات نیلوفر منتشر کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.