|

نگاهی به کارتون‌های هادی حیدری به انگيزه چاپ کتاب گزیده آثارش

عابر کوچه خورشید

علیرضا امیرحاجبی

1 چند سال پیش یکی از دوستان همکار که تازه به خارجه مهاجرت کرده بود و حالا هم مشغول خوردن آب مملکت فرنگ است در روز خبرنگار پیامی را برای دوستانش از جمله بنده ارسال کرد مبنی بر اینکه: «بازیگران سیرک! روزتان مبارک» من هم جواب دادم: «آفرین به شما که از جرگه بازیگران سیرک مطبوعاتی خارج شدی.» البته این دوست خبرنگار در نهایت از پیام خود پشیمان شد. جوگیر شده بود. ذوق کرده بود که رسیده به فرنگ. خود من هم روزهای اول که هنوز عرقم خشک نشده بود کمی جوگیر بودم. البته سفر من تحصیلی بود و نه شغلی. نیمه‌کاره هم ول کردیم برگشتیم مام میهن. گفتیم همین‌جا به دنیا آمدیم همین‌جا هم جام رحمت را سر می‌کشیم. بعد هم که افتادیم تو کار مطبوعات. اول خارجی و بعد که دیدیم هوا پسه ول کردیم چسبیدیم به امور داخله. کم و زیادش را پذیرفتیم. ما ماندیم و فحش و بدوبیراه هم زیاد خوردیم از دوست و غریبه. فس‌ناله هم نزدیم. تا اینکه شکر خدا گویا کمی اوضاع بهتر شده. قصد من اهانت به فردی نیست و فقط از بس رسمی نوشتم و اتو کشیده حرف زدم در این فرصت که برای دوستم هادی حیدری می‌نویسم می‌خواهم راحت‌تر باشم. ترسی هم که ندارم. نهایت اینکه مدیرمسوول خوش‌تیپ یا سردبیر عزیزتر از جان کل یادداشت را به علت خارج از عرف‌بودن می‌اندازند دور. بگذریم. یکی دو سال پیش بود که به هادی گفتم: «بغض گلوم رو گرفته بیا یک چیزی از زندگی تو بسازم. قبول کرد. من هم یک دوربین برداشتم و شروع کردم ضبط کردن. از کارهاش گفت و مشکلات کار روزنامه‌نگاری در ایران و اینکه باید صبوري کرد. از همه مهم‌تر چیزی گفت که مثل مایع حیاتی، مثل آ‌ب‌قند حالم را جا آورد. جمله ساده‌ای بود: «روزنامه‌نگاری در ایران زنده است. هرچند مشکلات زیاد است اما مطبوعات ایرانی با همین نیمه‌نفس از پا نیفتاده.» این جمله برمی‌گرده به ادعای یکی از دوستان که جایی مرقوم فرموده بودند: «روزنامه‌نگاری ایران مرده است.» البته خیلی‌ها جواب این دوست عزیزمان را دادند اما حرف هادی مزه دیگری داشت. حالا امیدوارم یک روز بتونیم این چیزهایی‌رو که هادی تو فیلم گفته حداقل به بچه‌های مطبوعاتی نشان دهیم. چندین ساله که با هادی در ارتباط نزدیک هستم. می‌شه گفت هر جا که او رفته من هم بودم حالا چرا اینطوری شده نمی‌دونم. به هم اعتماد کامل داریم و حرف هم‌رو می‌فهمیم. گرچه از نظر شخصیتی من پارتیزان هستم و برعکس هادی آرام و صبور. اما سال‌ها بدون کوچک‌ترین اختلافی با هم کار کرده و می‌کنیم. هنر هادی حیدری یک خصوصیت ویژه داره و آن هم تغییر پیاپی است. هربار که در تحریریه همدیگر رو می‌بینیم کارهای جدیدش رو به من نشان می‌ده و نظرخواهی می‌کنه. درست برعکس بسیاری هنرمندان فخیم و جلیل‌القدرکه نمی‌شه بهشون کوچک‌ترین انتقادی کرد، هادی کاملا انتقادها را گوش می‌ده و درست و غلط را در نهایت خودش انتخاب می‌کنه. این ویژگی بسیار مهمی است. نوعی ظرفیت که هر کسی نداره. از این بابت خودش شانس آورده. یک داستان کوتاهی را هم همین وسط بگم از یک استاد بزرگ که در یادداشتی به آثارشان انتقادی کرده بودم. این استاد به دو نفر از دوستان نزدیکم گفته بود: «اصلا فلانی این کارها را ندیده و همین‌جوری از سر کینه حرفی زده.» حالا چه کینه‌ای دارم از ایشان؟ خودم نفهمیدم. بعد متوجه شدم این یک تاکتیک دفاعی‌ایست که به جای جواب مستقیم از سمت دیگری به موضوع حمله می‌کنند بعد هم یادشون می‌ره چی گفتند. چند وقت بعد از این ماجرا، خود این استاد به شکل دیگری نکاتی را که من به عنوان انتقاد مطرح کرده بودم را تکرار کردند البته در قالب گله و شکایت از موقعیت سینمای ایران. حیدری چون خودش دارای نگاه انتقادی است طبیعتا از مورد انتقاد قرار گرفتن برآشفته نمی‌شود. بارها نکته‌هایی به ذهنم رسیده و مستقیم و بدون رفتن به سمت لفافه‌گویی و کادوپیچ‌کردن، موضوع را به حیدری گفته‌ام. 2 هنر کارتون به‌خصوص در قالب ادیتوریال راه رفتن بر روی لبه تیغ است. هرچه وضوح بیشتر دریافت مستقیم راحت‌تر و دردسرها هم بیشتر. اما هنرمندان کارتونیست راه‌های دیگری را نیز برای بیان انتقادات خود پیدا کرده‌اند و آن اشارات نمادین است که تا حدودی، تکرار می‌کنم تا حدودی می‌تواند مارپیچی جهت خلاصی از ایجاد سوءتفاهمات را به‌وجود آورد. حیدری در این میان نیز با تجربه چندین و چند ساله در عرصه مطبوعات این نکته را درک و به شکلی دست به خلق اثر می‌زند که بتوان تفاسیری آزاد حتی خارج از متن را ارایه داد. موضوعات مورد استفاده حیدری متنوع و همگی در بستر اجتماعی شکل می‌گیرد اما همگان شمول و عام هستند. بدين معنی که بسیاری از کارتون‌های وی را هر شخص در هر جای جهان می‌تواند درک و تفسیر کند. اکثر آثار او ماهیت بومی ندارند پس جهانی هستند و در ارتباط با موضوعاتی که مردمان سراسر گیتی درگیر آنها هستند. عدالت، آزادی، حق انتخاب، فساد در هر شکل و مقدار و سایر مفاهیمی که انسان مدرن هر روز با آن دست به گریبان است. ایده‌آلیسم حیدری در زیر لایه‌های واقعیت موضوعاتش نهفته است. او چیز زیادی نمی‌خواهد جز یک آرمانشهر کوچک که گویا به دست آوردنش کار ساده‌ای نیست. او نیز به دنبال شادی‌ای است که سال‌های سال یا بهتر بگویم قرن‌هاست که انسان پی‌جوی آن است اما جز رنج چیزی نیافته است. اخیرا به همت موسسه فرهنگی و پژوهشی چاپ و نشر نظر، مجموعه‌ای از آثار هادی حیدری راهی بازار نشر شده است. مجموعه‌ای شامل بیش از 80 کارتون و کاریکاتور که به طور مستقیم در قالب مطبوعاتی ارایه شده است. این قالب می‌تواند بدون معرفی شخصی و حرفه‌ای هنرمند، مخاطب را به درون فضای کاری وی یعنی مطبوعات راهنمایی کند. استفاده از بریده جراید در برخی صفحات جوهر آثار حیدری را مشخص‌تر کرده است. اما از سمتی دیگر همین قالب مطبوعاتی هنر حیدری را از حالت استقلال آن خارج و وابستگی آن را به ژورنالیسم زیاد کرده است. گزین‌گویه‌های حیدری در چند صفحه که به نوعی گزارش کار محسوب می‌شود بیننده را از انگیزه و آغاز خلق اثر آگاه می‌سازد. وی در عرض این چند سال از شکلی به شکل دیگر تغییر ماهیت داده است و تجربیات جدیدی را در فرم و محتوا به دست آورده. این نظر درست در نقطه مقابل یادداشت ماشاءالله شمس‌الواعظین است که در ابتدای همین کتاب گفته فرم هادی حیدری تغییر نکرده و ثابت مانده، برعکس خطوط حیدری تکامل یافته‌اند. دیگر احتیاط‌کاری‌های گذشته را در به کارگیری رنگ و در ترکیب‌بندی ندارد. زمانی از پرسپکتیو و عمق میدان غافل بود اما مدتی است حسابی درگیر آن است و ترکیب‌بندی و وزن عناصر صفحه را بیشتر و دقیق‌تر رعایت می‌کند. به آناتومی توجه بیشتری می‌کند و شخصیت‌های کاریکاتورهایش واضح‌تر شده‌اند. و دست‌آخر اینکه چون رو به خورشید راه می‌رود گاهی اشعه و تابش شدید چشم‌هایش را می‌زند اما او اهل باران نیز هست.‌ تر و تازه قدم بر می‌دارد به خدای خودش اس‌‌ام‌اس می‌زند که شجاعت می‌خواهد. راستی هادی سلام ما را به باران برسان.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.