بررسی سیاستها و عملکرد دولت در حوزه کشاورزی در گفتوگو با «بهزاد قرهیاضی»
بایدها ونبایدهای کشاورزی دولت آینده
عكس: سعید کرمی
شرق: یکی از مهمترین بخشهای اقتصادی کشور که بیشترین آسیب را از سیاستهای غلط دولت مستقر، متحمل شده است بخش کشاورزی است. سیاستها و عملکرد دولت در حوزه کشاورزی از چند ماه پس از رویکار آمدن «محمدرضا اسکندری» مورد انتقاد همه جریانهای سیاسی بود، اما در این میان شاید کمتر کسی از جنبه نقد بیپروای اوضاع کشاورزی به پای دکتر «بهزاد قرهیاضی» بنیانگذار پژوهشکده بیوتکنولوژی کشاورزی و رییس فعلی انجمن علوم زراعت و اصلاح نباتات کشور برسد. استیضاح «محمدرضا اسکندری» در سال اول وزارتش، به پیگیریهای وی منتسب است و در این راه هزینههای زیادی را هم پرداخته است. در حالیکه آخرین روزهای دولت «احمدینژاد» سپری میشود به سراغ او که در دوره ادغام وزارت جهاد سازندگی با وزارت کشاورزی؛ معاونت آموزش و تحقیقات وزارت جهاد کشاورزی را عهدهدار بوده است، رفتیم تا اوضاع کشاورزی حال و آینده را از دریچه چشم این کارشناس شناختهشده بخش کشاورزی ببینیم. گفتنی است دکتر «بهزاد قرهیاضی» از سال 1384 عهدهدار مدیریت گروه فناوریهای نو مرکز تحقیقات استراتژیک بوده است. تحلیل کلیتان از شرایط کشاورزی با توجه به خودکفایی و
واردات دوباره گندم چیست؟ برای درک اوضاع بخش کشاورزی نیازی نیست درس اقتصاد خوانده باشی یا در بطن کشاورزی باشی. نگاهی مختصر به آمار تولید و واردات محصولات کشاورزی و وضعیت بحرانی آب و سایر منابع پایه تولید، میتواند هر فرد منصفی را به اضطراب بیندازد. در سالی که گذشت و رهبر فرزانه انقلاب آن را سال تولید ملی و حمایت از کار و سرمایه ایرانی نامگذاری کرده بود، بیشترین آمار واردات محصولات کشاورزی در طول تاریخ ایران (16میلیارددلار) رقم خورد. ما در برخی سالهای دوره جنگ با حدود 10میلیارددلار یا کمتر هم کشور را اداره میکردیم و هم جنگ را. اما در سال حمایت از تولید ملی با واردات بیرویه به نابودی هرچه تمامتر کشاورزی رای دادیم. آمار رسمی وزارت بازرگانی نشان میدهد که در انتهای سال 1391 شش قلم از 10 قلم کالای وارداتی به کشور، محصولات کشاورزی بودند که هیچ توسعهای را برای کشور به ارمغان نمیآورند. شکست سیاستهای کشاورزی در دولت «احمدینژاد» را بهراحتی میتوان در ماجرای اندوهبار گندم و شکر بهخوبی مشاهده کرد. در حالیکه کشور در سال 1383 واردات گندم را قطع کرده بود و واردات شکر هم با تعرفه بسیار سنگین،
بسیار ناچیز بود اما با شعار خودکفایی در تولید گندم «به هر قیمت» ضمن فشار به منابع پایه تولید و کاهش سطح آبهای زیرزمینی به پایینترین سطح تاریخ خود (منفی 10/5 میلیاردمترمکعب در سال گذشته) و بروز خشکیها و سیلها و تشدید معضلات منطقهای مانند خشکشدن دریاچه ارومیه در سال تولید ملی هم برای اولینبار رتبه اول واردات کشور به گندم اختصاص پیدا کرد و بر اساس آمار رسمی قریب به هفتمیلیونتن گندم وارد کشور شد. در مورد شکر هم که واردات میانگین سالانه یکونیممیلیونتن در تمام هشت سال گذشته، به امری عادی و محل مناسبی برای کسب درآمد افراد و جریاناتی خاص مبدل شده بود که به قیمت از کار افتادن چرخ کارخانجات قند و شکر و بیکاری چغندرکاران یا کشت هندوانه و امثال آن به جای چغندر بود. الان هم این بخش با وضعیتی بسیار آشفته از جنبه مدیریتی و منابع انسانی مواجه است. بسیاری از مدیران مجرب یا بازنشسته شدهاند یا با آنها برخورد صورت گرفته و بیسابقهترین جریان حذفی رقم خورده است. کارهای کوچک و بیمحتوا، بزرگ نمایش داده میشود و خودشان برای خودشان هورا میکشند که نمونه اخیر آن جمعشدن آقای «احمدینژاد» و معاون علم و فناوری وی و
خیلیهای دیگر برای افتتاح گلخانهای بود که قبل از آغاز به کار آلوده شده بود و این نشاندهنده خالیبودن دست دولت از ارایه حتی یک نمونه کار اساسی در حوزه کشاورزی و غذاست. جالب اینکه هشت سال با فناوری مهندسی ژنتیک کشاورزی مقابله کردهاند و کشور را از این حیث از بورکینافاسو، میانمار و سودان و سومالی عقب انداختهاند و حالا همهشان در آخرین روزهای کاری خود دور یک گلخانه جمع میشوند و اندر مزایای این فناوری سخنرانیها میکنند! بحران واکسن و سرم و برهمخوردن طرح استمرار در سیبزمینی و تجربه واردات انبوه سیبزمینی با خاک و غیره و تغییر پیاپی مدیریت در سازمان شیلات و زیانآورترکردن مستمر آن و افزایش روزانه قیمت مواد غذایی از دیگر شاخصههای کشاورزی در دوره اخیر و شرایط حال است. به نظر شما اصلیترین علل وضعیت فعلی کشاورزی در چیست؟ به نظر من ریشه همه این مسایل در اوضاع مدیریتی و به ویژه بخش کشاورزی است. حتی مسایل ناشی از دشواریهای بینالمللی را هم من ناشی از بیتدبیری میدانم. البته دشمن باید دشمنی خود را بکند؛ اما میتوان دشمنتراشی نکرد و با آنها مدارا کرد و مانع از آن شد که اجماعی ولو نسبی علیه
ایران شکل بگیرد و مستقیما اقتصاد کشور از جمله بخش کشاورزی را به شدت تحتتاثیر قرار دهد. البته من فکر نمیکنم که بیش از این نیازی به ریشهیابی مشکلات و نقد دولت باشد. امروز همه بر ناکارآمدی این دولت و عدم تحقق وعدههایش به ویژه آنچه با سفره مردم مرتبط است، وقوف دارند. به خاطر داریم که «محمود احمدینژاد» وعده آوردن نفت بر سر سفره مردم را داد. عزیز دیگری هم در همان موقع از موضع مجلس شورای اسلامی در همان موقع وعده تثبیت قیمتها و تبدیل ایران به «ژاپن اسلامی» را داد. بهتر است به جای گذشته، راجع به آینده صحبت کنیم. به نظر شما فوریترین کاری که آقای «روحانی» الان و قبل از تحویلگرفتن سکان دولت باید انجام دهد، در حوزه کشاورزی چیست؟ به نظرم ایشان باید گروهی از مشاوران امین را در هر حوزه تعیین کنند و وضعیت موجود را احصا کنند. یعنی به نوعی انبارگردانی صورت بگیرد تا معلوم باشد چه چیزی را تحویل میگیرند. برای مثال دولت مدعی است در سال 1391 بیش از 14میلیونتن گندم تولید کرده است. باید دید چقدر از این آمار صحیح است؟ نمیتوان تصور کرد در سالی که تولید ملی نام گرفته بود با این میزان تولید نیاز به واردات
هفتمیلیونتن گندم هم وجود داشته باشد. برخی تلاش دارند با بهانه قراردادن تحریم بگویند واردات برای ذخایر استراتژیک بوده است. از ابتدای دولت «احمدینژاد» که اوضاع تولید به هم ریخت همین بهانه را آوردند. الان هفتمین سال است که این بهانه را میآورند. ما ظرفیت انبارداری و سیلوکردن این همه گندم را نداریم. گاهی ادعا میشود که بخشی از گندم وارداتی به خارج میرود و در واقع یارانه مصرف به خارجیها میدهیم چون ما گندم را با نرخ ارز مرجع وارد میکنیم و صادر کننده قاچاق آن را به بهای گرانتری ولی به هر حال زیر قیمت، میفروشد تا بتواند قاچاق کند. این مقدار صادرات علاوه بر اینکه خودش یکی دیگر از موارد اثباتکننده سوءتدبیر دولت است، توجیهکننده واردات هفت میلیونتنی نیست و در بدترین شرایط به 700هزارتن میرسد. ادعای مصرف گندم برای تغذیه دام هم مسموع نیست؛ چون اولا واردات ذرت و خوراک دام هم در اوج تاریخی خود قرار داشته و تقریبا به سه برابر سال 1383 رسیده است و ثانیا حجم آن ناچیز است. به هر حال آنچه مسلم است این است که به دلیل عدم توزیع کود به میزان مناسب و در زمان مناسب و سایر اختلالات، تولید گندم کافی نبوده و پاسخگو نیست.
بالاخره باید معلوم شود که دکتر «روحانی» چه چیزی را تحویل میگیرد. این موضوع نهتنها از جنبه سیاسی بلکه واقعا از جنبه مدیریتی دارای اهمیت زیادی است. زیرا میزان واقعی تولید میتواند تعیینکننده میزان واقعی نیاز و تدبیر منطقی واردات باشد. تصور کنید با قبول آمار تولیدی وزارت جهاد کشاورزی در خیلی از زمینهها ضرورتی به واردات نخواهد بود. آن وقت اگر تولید محقق نشود با کمبود مواد غذایی و افزایش قیمت و تنشهای اجتماعی مواجه خواهیم بود. در مورد سیبزمینی به دلیل عدم تامین بذر مناسب در بهار (ناشی از فروش سیبزمینی بذری برای مصرف خوراکی به دلیل گرانشدن قیمت سیبزمینی خوراکی) ما با 52هزارتن کاهش سطح زیر کشت مواجه هستیم که باید برای تامین سیبزمینی هم چارهاندیشی شود. به هرحال باید آدرس این تولید مورد ادعا داده شود. از «ظریفی» پرسیدند وسط دنیا کجاست؟ گفت همینجا؛ قبول نداری برو مترش کن. حالا ما باید یا قبول کنیم که 120میلیونتن مواد غذایی (مورد ادعای دولت را) تولید میکنیم یا باید برویم وزن کنیم! به نظرتان مسیر انتخاب وزیر کشاورزی درست پیموده میشود؟ البته من مطلع هستم که مشاوران قوی و کارآزموده و
مجرب دکتر «روحانی» در حال حاضر مشغول همین کارها هستند و برای مثال در دیداری که دکتر «روحانی» با دکتر «خلیلیان» داشتند، ایشان در مورد میزان تولید و واردات گندم گزارشی ارایه دادهاند که بعید میدانم مورد قبول واقع شده باشد. در ادامه کار، آقای دکتر «روحانی» با مکانیسم منحصربهفردی که تعبیه کرده و از همان روزهای اول بعد از انتخابات با معرفی رابطی به دولت آن را به مرحله اجرا درآوردهاند، در تلاش است که احراز اطمینان کند که در کارهای اصلی و ضروری دولت به ویژه در حوزههای معیشتی و بهخصوص با در نظر گرفتن در پیشروبودن ماه مبارک رمضان خللی وارد نشود و مردم مشکلی در تامین خواروبار نداشته باشند که این مساله هم با مساعدت دولت و هم با همکاری خوب و صمیمانهای که به وجود آمده به بهترین نحو مدیریت شده است و جای هیچگونه نگرانی نیست. برای کارهای بلندمدتتر هم تیم مجربی در حال کار هستند. اینها که گفتید بیشتر مربوط به ارزاق عمومی و کالاهای اساسی بود، در حوزه کشاورزی چه برنامههایی را دولت با فوریت انجام خواهد داد؟ به نظر من و با اطلاعی که از همکاران دکتر «روحانی» دارم، فوریترین کاری که در حوزه کشاورزی
انجام خواهد شد بازگشت طراوت و امید به رونق کشاورزی و تولیدکنندگان بخش خواهد بود. امید به اینکه چالشهای پیشرو هرچقدر سنگین باشند و اوضاع هرچقدر نامطلوب باشد با سرپنجه تدبیر و یک به یک برطرف خواهند شد و از حجم مشکلات کاسته خواهد شد. برای مثال به فوریت نهادههای مورد نیاز کشاورزان به ویژه کود و بذر و سایر نهادهها تامین خواهد شد. اعلام قیمت خرید تضمینی با زمانسنجی بهتر و در موعد مطلوب و با در نظر گرفتن هزینههای تولید و سود مناسب برای کشاورزان در اولویت خواهد بود. در دورههای قبل (از هشتسال پیش به این طرف) شاهد بودیم که در بسیاری از موارد از افرادی بدون هر نوع تجربه قبلی برای کارهای بزرگ استفاده میشده و در راس کارهای مهم گمارده میشدند. کشور به دست آزمون و خطا سپرده شده بود و تمام تجربه مدیریتی پس از انقلاب به حاشیه رانده شده بود. بدیهی است کشاورزان هم مانند بسیاری از بخشهای اقتصادی دیگر وقتی نگاه میکنند، میبینند که همه سلایق از اصلاحطلبان تا اصولگرایان معتدل و مدیران مجرب همه دولتهای پس از پیروزی انقلاب با نشاطی زایدالوصف در حال مساعدت به رییسجمهور منتخب خود هستند به آینده امیدوار میشوند.
امیدواری کشاورزان وقتی بیشتر میشود که چهرههای صمیمی و آشنای مدیریت کشاورزی و دلسوزان بخش را پیرامون «روحانی» میبینند. آنها منتظرند ببینند تغییر موعود تا چه اندازه عمیق خواهد بود و سکان کشاورزی کشور پس از هشت سال پسرفت به دست کدامیک از مدیران با تدبیر و با سابقه بخش سپرده خواهد شد. به نظر شما چه کسی وزیر جهاد کشاورزی دولت «روحانی» خواهد شد؟ اسامی مطرحشده در رسانهها تا چه حد با واقعیت انطباق دارند؟ آنچه در رسانهها منعکس است تنها گمانهزنی است. اشکالی هم ندارد. بگذارید رسانهها آزاد باشند و گمانهزنی کنند. اما آنچه من با اطمینان میگویم این است که تا امروز با احدی در مورد تصدی وزارت جهاد کشاورزی صحبتی نشده است. البته کمیتهای برای بررسی این موضوع به ریاست دکتر «عیسی کلانتری» تعیین شده است که مشغول کار است، اما اینکه به نتیجه قطعی در این مورد رسیده باشد، خیر. انتخاب وزیر فرآیند پیچیدهای است که مستلزم تعامل با نخبگان بخش و همچنین تعامل با مجلس شورای اسلامی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.