|

هردوانه

مازیار خسروی

انقلاب بود یا کودتا؟ طرفداران هرکدام می‌توانند برای اثبات نظر خود دلایل محکمه‌پسند ارایه کنند. کاخ ریاست‌جمهوری محاصره شد، بیانیه برکناری را یک ژنرال چهارستاره خواند و قانون اساسی تعلیق شد. اگر بازداشت خانگی نخستین رییس‌جمهوری منتخب مصر و دستگیری گسترده اعضا و هواداران «اخوان‌المسلمین» را به این «دوسیه» اضافه کنیم کفه کودتا سنگین‌تر می‌شود. با این همه، دست آنها که از وقوع انقلابی تازه در مصر سخن می‌گویند نیز چندان خالی نیست؛ مداخله ارتش، پس از هفته‌ها کشمکش و تظاهرات میلیونی مخالفان انجام شد. وقتی بیانیه سرنگونی خوانده شد، میلیون‌ها نفر در «التحریر» فریاد شادی سر دادند، عکس‌های «گوگل ارث» می‌گویند چهارشنبه‌شب 17میلیون مصری در جشن خیابانی شرکت داشتند. بگذارید مساله را از دیدگاه متون کلاسیک علوم سیاسی بررسی کنیم.
بنا به تعریف، «کودتا شگردی سیاسی و کوششی از سوی یک ائتلاف سیاسی غیرقانونی برای براندازی رهبران حکومت موجود است که از طریق خشونت یا تهدید به آن انجام می‌گیرد. این خشونت معمولا محدود و ناگهانی است و از سوی عده‌ای اندک (برخلاف انقلاب که از سوی بیشتر مردم انجام می‏‏گیرد) به کار بسته می‌شود.» با این تعریف، آنچه در مصر روی داد با هیچ‌یک از دو واژه «کودتا» یا «انقلاب» قابل توصیف کامل نیست. هر دو واژه، بخش‌هایی از واقعیت را توضیح می‌دهند اما در تبیین بخش‌های دیگر آن، ناتوان هستند. جمله‌ای طنزآمیز از «جوزف استالین» نقل شده که صرف‌نظر از صحت و سقم آن، دشواری کار تحلیلگران را برای یافتن توضیحی کامل و جامع از رویدادهای مصر بازتاب می‌دهد. از رهبر شوروی نقل شده است که «اگر واقعیت با تئوری منطبق نبود، وای به حال واقعیت!» چنین وضعیتی در زمان وقوع رخدادهایی که امروزه زیر نام کلی «انقلاب مخملی» صورت‌بندی می‌شوند نیز به وجود آمد؛ اروپای شرقی در دهه 90 شاهد رخدادهایی بود با نام‌های کلاسیک اصلاحات (reform) یا انقلاب (revolution) به‌طور کامل قابل توضیح نبودند. یک دهه بعد برخی روزنامه‌نگاران و دانشمندان علوم سیاسی از ترکیب هر دو، واژه تازه‌ای اختراع کردند (reflotion). اگر بخواهیم این واژه را به فارسی برگردانیم به چیزی شبیه «اصقلاب» می‌رسیم. شاید وقت تعریف واژه‌ای تازه باشد...

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.