لزوم توجه به اخطارهای دکتر «بهرام عکاشه»
تهران، زمینلرزه احتمالی و وظایف ما
حسین معماریان . استاد مهندسی زمین، پردیس دانشکدههای فنی دانشگاه تهران
از نظر وقوع بلایای طبیعی؛ همچون زمینلرزه، سیل، بیابانزایی، خشکسالی و مانند آن، ایران جزو 10 کشور دارای بیشترین مخاطرات شناخته شده است. از این میان، زمینلرزه به دلیل ناگهانیبودن و عدم امکان پیشبینی دقیق، معمولا تاثیر و بازتاب اجتماعی بهمراتب بیشتری را دارد. شهر تهران، همانند برخی دیگر از شهرهای بزرگ کشور، پتانسیل لرزهخیزی بالایی دارد. وجود گسلهای طویل و لرزهزای متعدد و وقوع زمینلرزههای ویرانگر تاریخی، شاهدی بر این مدعاست. این شهر به دلیل رشد بیرویه جمعیت و گسترش غیرقابلکنترل، در برابر سوانح طبیعی، بهخصوص زمینلرزه، بهشدت آسیبپذیر شده است. به دلیل تمرکز بیش از حد منابع، امکانات و ثروت ملی در پایتخت، وقوع یک زلزله در تهران بهصورت یک فاجعه ملی خودنمایی خواهد کرد. بررسیها نشان داده است که شهری میتواند در برابر بلایای طبیعی ناخواسته، بهخصوص زمینلرزه، ایستادگی کند و خسارات کمتری را متحمل شود که در ساخت و ساماندهی آن چهار عامل فناوری، مردم، محیطزیست و سازهها بهطور همزمان و در ارتباط با یکدیگر، مورد توجه قرار گرفته باشند. برخی از مهمترین ویژگیهای چنین شهری بهقرار زیر است: - دارای
مناطق باز و فضای سبز قابلتوجه است. - بیمارستانها و بخشهای اورژانس آن در برابر خطرات محتمل مقاوماند. - از سیستم اطلاعرسانی کارآمدی در زمان بروز بحران برخوردار است. - دارای واحدهای امداد و پیشگیری از بلایاست. - شریانهای حیاتی و بهخصوص بزرگراههای تقویتشده و ایمن دارد. - مناطق صنعتی آن با فاصله مناسبی از بخشهای مسکونی قرار گرفته است. - آلودگیهای محتمل ناشی از بروز بلای طبیعی در آن، قابلکنترل است. حال باید ببینیم که شهرهای ما، بهویژه تهران، تا چه حد ویژگیهای یک شهر ایمن در برابر خطر زمینلرزه را داراست. امروزه وقتی درباره مقابله با زمینلرزه در تهران، صحبت میشود، اولین راهحلی که مطرح میشود مقاومسازی بافت فرسوده شهر و اجرای دقیق ضوابط برای احداث سازههای جدید است. این در حالی است که این اقدام اگر به درستی هم انجام شود، نمیتواند بهتنهایی مشکل را برطرف کند زیرا عوامل تاثیرگذار متنوع دیگری نیز در این امر دخیل هستند. متاسفانه رشد بیرویه جمعیت تهران همه کوششهایی را که جهت ایمنسازی شهر در برابر بلایای طبیعی صورت میگیرد، خنثی میکند. از اینرو، یکی از اولین اقدامات در زمینه مقابله با خطر
زمینلرزه در تهران، کاستن و در صورت امکان متوقفکردن، رشد جمعیت آن است. ایجاد قطبهای دارای جاذبه مناسب در دیگر نقاط کشور، به منظور تغییر روند مهاجرت، یکی از راهکارهایی است که بیش از همه تجویز میشود. به نظر میرسد که انتقال تدریجی پایتخت به یک محل مناسب دیگر، ضمن ایجاد قطب جدیدی برای جذب جمعیت و نیروی کار، باعث کاستن از رشد جمعیت تهران خواهد شد. به این ترتیب بخشی از تواناییها و امکاناتی که در تهران متمرکز شده است، به نقطهای دیگر منتقل شده و آسیبپذیری کشور در اثر وقوع یک زمینلرزه مخرب در تهران، به حداقل خواهد رسید. از طرف دیگر، در چنین شرایطی اقداماتی که در راستای ایمنسازی تهران صورت خواهد گرفت، خواهد توانست اثرات خود را نشان دهد. آموزش و بسیج عمومی برای مقابله با یک زمینلرزه محتمل، از اقداماتی است که بیشترین بازده را در کوتاهترین زمان ممکن، به دست خواهد داد. آموزش و تمرینهای ادواری جدی گروههایی همچون دانشآموزان، دانشجویان، نیروهای نظامی و انتظامی و کارکنان دولت، که در زمان بروز حادثه میتوانند به صورت سازمانیافته عمل کنند، باید طبق یک برنامه مدون دنبال شود. آموزش عمومی دیگر شهروندان، از جمله
زنان خانهدار، کسبه و دیگر اقشار نیز از دیگر اقداماتی است که باید در جای خود مورد توجه قرار گیرد. ساماندهی مناسب شهری، از جمله تامین فضاهای باز کافی، شریانهای حیاتی ایمن، سیستم اطلاعرسانی کارآمد، واحدهای امداد و نجات گسترده در شهر و پیرامون آن، دورکردن فعالیتهای صنعتی از مناطق مسکونی، در نظر گرفتن تمهیدات لازم برای مقابله با آلودگیهای ناشی از رخداد زمینلرزه محتمل، از فعالیتهایی است که باید مورد توجه قرار گیرد. اجرای مجموعه این اقدامات، هزینهای بهمراتب کمتر از بنای مجدد تهران طبق ضوابط مهندسی دارد و دستیابی به آنها در زمانی بهمراتب کوتاهتر از بازسازی تدریجی شهر، که حداقل یکی، دو نسل بهطول خواهد انجامید، امکانپذیر خواهد بود. مقاومکردن سازهها، اقدامی است که تنها اگر همراه با فعالیتهایی چون کاستن از جمعیت و محوریت تهران، آموزش و بسیج عمومی و ساماندهی مناسب شهری و بالاخره آگاهی سریع از محدوده حادثهدیده و میزان خسارات وارده، صورت گیرد، کارایی واقعی خود را نشان خواهد داد. با توجه به نکات فوق و با درنظر گرفتن این نکته که منابع ملی و انسانی که به مقابله با زمینلرزه احتمالی اختصاص داده میشود،
محدود است، پیشنهاد میشود علاوه بر اقداماتی که هماکنون در جریان است، موارد زیر نیز مورد توجه قرار گیرند: 1- همافزایی: کنسرسیومی با روابط تعریفشده، از سازمانهای متعددی که در حوزه زمینلرزه فعالیت میکنند، تشکیل شود تا از دوبارهکاریهای رایج تا حد امکان اجتناب شود و علاوه بر آن با همافزایی تواناییهای مراکز مختلف، دستاوردهای بهتری حاصل شود. 2- پاسخگویی: مجموعه فعالیتهایی که توسط مراکز مختلف و مرتبط با زمینلرزه صورت گرفته، سالانه به صورت یک کتاب تهیه و برای عموم عرضه شود. 3- توزیع منابع: بههمراه انجام پژوهشی سامانیافته، سهم هریک از فعالیتهای مختلفی که میتواند به کاهش خطر و خسارات زمینلرزه محتمل بینجامد، مشخص شده و اعتبارات محدود موجود، بر این مبنا به این فعالیتها و سازمانهای متولی آنها اختصاص یابند. 4- آیندهنگری: شهرداری تهران، در کنار اقداماتی که برای دستیابی به شهر ایمن باید انجام دهد، صندوقی برای ذخیره سرمایه و منابع، جهت مقابله با بحرانهای ناخواستهای، همانند زمینلرزه محتمل، در نظر بگیرد. منابع مالی چنین صندوقی میتواند از صرفهجویی در زمینه فعالیتهای با فوریت کمتر (مثل سنگفرشکردن
پیادهروها) حاصل شود. لازم است تا به کمک متخصصان و پیشکسوتان امر، همچون دکتر «بهرام عکاشه» که هفته قبل برای قدردانی از یک عمر فعالیتهای وی در زمینه زمینلرزه گرد هم آمدیم، این فهرست اصلاح و تکمیل شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.