پاسداشت ۴۵ سال تلاش استاد «بهرام عکاشه»
همچنان سربلند و بیادعا
مهدی زارع . معاون پژوهشی پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله
نویسنده این یادداشت، از کودکی در هنگام زلزلهها نام استاد دکتر «بهرام عکاشه» را در رسانهها زیاد میشنید. او همیشه در مورد زلزلهها و لرزهخیزی ایران سخن میگفت و همچنان میگوید و در مورد مخاطرات آنها ضمن توضیح، زنهار میدهد. من بعدها با انگیزه تحصیل در «زلزلهشناسی» زمینشناسی خواندم. به هر حال وقتی (30 خرداد 1369)، زمینلرزه بزرگ، منجیل و بخشهای مهمی از ناحیه اطرافش را ویران کرد، جستوجوی زمینلرزهها، برایم به یک مساله مهم زندگی تبدیل شد و در همان تابستان 69 نیز مجدد این نام دکتر «عکاشه» بود که با اظهارنظراتش در مورد زمینلرزهها بهویژه زلزله منجیل و از همه مهمتر، یادآوری زلزله احتمالی تهران، به مردم و مسوولان هشدار میداد. اکنون برای پاسداشت 45 سال تلاش استاد «بهرام عکاشه» بهنظرم رسید تا نکاتی از او و آنچه برایش در ایران کوشیده است در این یادداشت بیاورم: 1 در یک برنامه که در رادیو گفتوگو برگزار شد، استاد «عکاشه» میهمان تلفنی بودند، موضوع برنامه هم نقد دستاوردهای فردی بود که ادعا میکرد مشکل پیشبینی زلزله را حل کرده است. او دستگاههایی ساخته بود (و به ثبت رسانده و ظاهرا به فروش هم رسانده بود) و
ادعا میکرد با استفاده از آنها میتواند زلزله را پیشبینی کند. من و فرد مزبور، حضوری در استودیوی رادیو گفتوگو حاضر بودیم. از قبل هم به هیچکدام از ما دو نفر نگفته بودند که میهمان دیگر حاضر در استودیو کیست! و درواقع هردو غافلگیر شدیم! و البته فرد مدعی خبر نداشت که میهمان تلفنی برنامه هم استاد «عکاشه» است! من طی برنامه، ملاحظه حضور فرد مدعی را در استودیو میکردم و به نقد تند و مستقیم از وی نمیپرداختم و سعی میکردم بهطور غیرمستقیم توضیح بدهم که چنین کاری هنوز امکانپذیر نیست و ادعای مزبور، شبهعلمی است. ولی استاد «عکاشه» رک و پوستکنده و بهطور مستقیم، فرد مزبور را مورد سوال قرار دادند و خلاصه وی را در آن برنامه رادیویی به گوشه رینگ بردند! که نتیجه کار معلوم بود! فرد مزبور به زبان بیزبانی گفت که تو را به خدا آتشبس دهید! و بررسی صحت ادعایش را به بررسیهای بیشتر و آینده موکول کرد و کلی هم روی آنتن از استاد «عکاشه» تعریف و از زحماتش تشکر کرد. (لابد برای اینکه دست از سرش بردارد!) 2 در اواخر شهریور 1389 از رادیو ایران صدا با من تماس گرفتند و گفتند میخواهیم با استاد «عکاشه» زلزلهشناس نامی ایران گفتوگو
کنیم و دوست داریم تا شما (یعنی نگارنده) این گفتوگو را انجام دهید. من هم با افتخار پذیرفتم. من این گفتوگو را با پرسش از تولد و زادگاه استاد آغاز کردم و تا مراحل مختلف زندگی و تحصیل ایشان پیش بردم و به مراحل استادی ایشان در دانشگاه تهران و سپس دانشگاه آزاد اسلامی رسیدیم. گفتوگوی خوبی بود که هماکنون نیز در وبسایت رادیو ایران صدا (www.iranseda.ir) قرار دارد. 3 بعضی از مخاطبان ایشان، حتی برخی از متخصصان حوزه زلزلهشناسی و مهندسی زلزله، بعضی دیدگاههای ایشان را برای مردم عادی هراسانگیز یافتهاند و بر ایشان نقد دارند که هرگاه استاد «عکاشه» گفتوگویی میکنند، بخشهایی از جامعه به دام هیجان و اضطراب میافتند. نگارنده خود یکبار شخصا این موضوع را با استاد «عکاشه» در میان نهاد و سوال کرد که آیا این نوع طرح موضوع را مفید تشخیص میدهد؟ پاسخ استاد آن بود که (نقل به مضمون) «من فکر میکنم که حتیالامکان و بدون پردهپوشی باید خطر زمینلرزههای مخرب بعدی را گوشزد کرد، شاید گوش شنوایی یافته شود.» تا آنجا که میدانم اصطلاحاتی چون «پدر زلزلهشناسی ایران» را نیز که گروهی از روزنامهنگاران به ایشان اطلاق کردهاند، خودشان
با متانت هیچگاه به کار نبردهاند و صرفا در مسیری که فکر کردهاند که به صلاح است، قلم زده، تحقیق کرده و آموزش دادهاند. 4 استاد «عکاشه» از دید نگارنده بیانگر صریح و بیپرده نکتههای مهمی هستند که گاه در شلوغی کار روزانه یا در هنگامه بیان دستاوردهای علمی و فناورانهمان، فراموششان میکنیم. اینکه باید منتظر و آماده رخداد زمینلرزه مخرب در تهران و بسیاری از کلانشهرهای مهم دیگر ایران نظیر تبریز باشیم و گاه در بیان این خطر و ریسک به مسامحه میافتیم و البته گاهی هم با بیان پیچیدگیهایی از مراحل مطالعات و امکاناتی که مثلا در سایر کشورها در این موارد به کار میبرند و بنابراین تابآوری سامانههای زیستی خود را بالا بردهاند، از بیان اصل موضوع نیز غفلت میکنیم. گاه فراموش میکنیم که مثالهایمان مصداق «قیاس معالفارق» است و عملا چنین مثالهایی در کشور ما حداقل در زمان حاضر، اولا کارآیی چندانی در کوتاهمدت ندارد و در ثانی، با بیان تشریح راهکارها، امکانات و فناوریهای موجود در جهان، عملا بخشی از بدنه اقتصادی و اجرایی فراغبالی یافتهاند تا به ساختوساز در مناطقی بسیار خطرناک بپردازند، در انتخاب محل شهرهای جدید عملا خطر
زمینلرزه را نادیده بگیرند و با غفلت از مخاطرات طبیعی، زندگی نسلهای بعد را پرریسکتر کنند و بهتدریج نیز امکان و فرصت بیان واقعیت را از دانشمندان و متخصصان بگیرند! چراکه هرگاه از ریسک واقعاموجود زمینلرزه سخنی گفته شود، مثالهایی از ژاپن ردیف کنند که «چه نشستهاید که در کشوری مانند ژاپن، بهخوبی در مناطق پرریسک زندگی میکنند؟» و به این ترتیب در فرصتی که برای توسعهای بهشدت ناپایدار و ریسکزا و بسیار پرسود از نظر اقتصادی بهویژه در مناطق شهری ایران یافتهاند، کار خود را تکمیل کرده و گاه سرعت هم بدهند! اما استاد «عکاشه» کسی است که با این نوع استدلالهای فرافکنانه و نادیدهانگارانه از خطر زمینلرزه، از میدان به در نرفت و در 77سالگی، ضمن آنکه همچنان در حوزه آموزش و تحقیق فعال است، در عرصه عمومی نیز هرجا که توانسته، در بیان واقعیت کوتاه نیامده است. حال با لحن بیان او میتوان موافق یا مخالف بود، ولی اصل موضوع را نمیتوان فراموش کرد که ایشان به هر حال و در همه حال، واقعیت را بیان کرده است. 5 نگارنده بهعنوان دانشجویی از نسل سوم زلزلهشناسان ایران، تمامقد به احترام جایگاه و مقام علمی و تلاشهای استاد «بهرام
عکاشه» از جای برخاسته و به ایشان ادای احترام میکند. اگر نبود تلاشهای استادانی چون ایشان، امروز نسل دوم و سوم زلزلهشناسان ایران به عرصه وارد نشده بود عملا امکان کار و فعالیت در این زمینه فراهم نمیشد. امید است که با تلاشهای استادان و متخصصانی که ادامهدهنده راه و روش علمی دکتر «عکاشه» هستند، جامعه علمی زلزلهشناسان ایران روزبهروز قویتر و بالندهتر شود و هرچه ممکن است، در توسعه این علم در ایران و کاهش ریسک زلزله در کشور و فلات لرزهخیز ایران موفقتر شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.