|

ویرانگری‌های زمین‌لرزه و لزوم آمادگی در برابر آن از دیدگاه دکتر «بهرام عکاشه»

پولتان را به مهندس بدهید نه جانتان را

انسان موجودی است که در اجتماع زندگی می‌کند. برخی دلیل اجتماعی‌بودن انسان را ترس از تنهایی می‌دانند، عده‌ای دیگر معتقدند که نیازهای انسان متنوع است و به تنهایی توانایی دسترسی به همه آنها را ندارد از این‌رو زندگی در اجتماع را به انزوا ترجیح می‌دهد. اما بعضی انسان را در اصل موجودی مدنی می‌دانند زیرا طبیعت و سرشت انسان اینچنین است که در جمع زندگی کند و به‌طور غریزی، جدایی از اجتماع را نمی‌پسندد. با توجه به این خصوصیات انسان، سنگ بنای خانواده، قوم و خویش، اقوام و بالاخره روستا و شهر و کشور شکل گرفت و امروزه نیز شاهد شهرها و روستاهای بسیار بزرگی هستیم. کره زمین با وجود این میهمان‌نوازی خاص خود، دمای مرکزش چند‌هزار درجه است و مجبور است دایم به دور خورشید بچرخد و تا زمانی که خورشید، خورشید است این چرخش ادامه دارد تا اینکه بالاخره دفتر و داستان منظومه شمسی پایان می‌یابد. اما راستی اگر کره زمین این کوه و دره و صخره‌هایش را نمی‌داشت، تمام سطح آن زیر آب می‌بود و اصلا خشکی وجود نداشت که آدمیزاد آنجا زندگی کند، در این وضعیت، یک کره آبی پر از ماهی و... می‌داشتیم و از خزنده و پرنده و نیز دو یا چهارپا خبر و اثری نبود. بنابراین بر ما واجب است ارزش این زندگی در این اقامتگاه را جدی بگیریم و یقین داشته باشیم که خودمان با روش‌های غلط و ناکارآمد، هر لحظه بیشتر از زلزله و آتشفشان، سیل، طوفان، گردباد و... منزلگاه و کاشانه و شهر و امکان حیات روی این کره را از بین می‌بریم. یکی از تهدیدات غافلگیرانه حیات، زلزله است که تنها در چند ثانیه تلفات و خسارات بسیاری در سطح وسیع به‌وجود می‌آورد. از طرف دیگر برخی از مردم خوش‌خیال هستند و یکی از پیامدهای این خوش‌خیالی‌ها، پندار اشتباهی است که درباره زلزله‌خیزی دارند، به عبارت دیگر کرامت خداوندی را با سهل‌انگاری و باورهای غلط مخلوط می‌کنند. (برای مثال می‌گویند ‌ای بابا کی می‌داند کی زلزله می‌آید، خدا کریم است) به جرات می‌توان گفت اظهارنظر امروزی بعضی‌ها با حرف نسل‌های چند قرن پیش چندان تغییری نکرده است. به عبارت دیگر تلفات انسانی و خسارت مالی و آوارگی نوع تنبیه است. اگر تلفات و خسارات ناشی از زلزله را تنبیه توصیف کنیم، این تنبیه از جانب گسل‌ها، سهل‌انگاری معماران و مهندسان، شهرسازان و شهرداران و خوش‌خیالی مردم است. مهم است که از تاریخ درس بگیریم، بدانیم اگر یاد گرفتیم، ماندنی خواهیم بود وگرنه معلوم نیست سرگذشت ما چه می‌شود. نکته قابل تعمق این است که هنوز چیزی یاد نگرفته‌ایم زیرا زلزله پنج ریشتری در روستاها و شش‌ریشتری در شهرها، خانه‌ها و تاسیسات ما را تخریب می‌کند و کشته می‌گیرد. هر انسان با بینش و فرهنگ، قاعدتا ایمنی را به‌عنوان شیوه کنش اجتماعی خود انتخاب می‌کند. در چنین وضعیتی، جهش‌های فرهنگی و رسیدن به مراتب والاتر توسعه اجتماعی، اقتصادی، عمران و آبادانی ممکن است. فرهنگ زندگی، ایمنی عام و خاص، در تمامی چرخه‌های زندگی مولد و ستون ارتقا هستند و مکمل یکدیگرند و به جرات می‌توان گفت تنها مسیری است که انسان موفق انتخاب می‌کند. در واقع زندگی در شهری که روی گسل‌های توانمند و ده‌ها گسل کوچک بنا شده و ساکنان آن در وحشت مرموزی هستند و در حقیقت انتظار ساعت صفر را دارند و گسل‌ها گهگاه با تکانی، حضور خود را اطلاع‌رسانی می‌کنند، چندان دلپذیر و خوشایند نیست و فریادی مرموز می‌گوید سهل‌انگاری و دگراندیشی را کنار بگذارید و اقدامی کنید! در واقع قاتل زیر پایمان است و شهردار و ستاد آمادگی و عمران شهر و کشور، باید خود را در مقابل حوادث طبیعی ناگهانی آماده کنند. ساکنان شهرهای زلزله‌خیز با دوره وقوع مجدد چند قرنی معمولا به فراموش‌کردن زلزله عادت کرده‌اند و حتی ترسی از آن ندارند ولی هنگامی که کار خاصی برای مقابله با این تهدید و ایمن‌سازی انجام نشده است، به‌ندرت کسی در فکر مقاوم‌سازی ساختمان محل زندگی، تهیه ذخیره آب، غذا و جعبه کمک‌های اولیه و محکم کردن اثاث خانه برای جلوگیری از سقوط است. چندی پیش مرکز آموزش و پژوهش همشهری، از 500 شهروند درباره زلزله تهران به شکل تلفنی نظرسنجی کرد. نتیجه نظرسنجی آن بود که حدود 90‌درصد مردم تهران، هیچ کاری برای مقابله با زلزله نکرده‌اند. در حالی‌که 42‌درصد معتقد بودند که محل سکونت آنان در برابر زلزله مقاوم نیست. اینجانب نیز چندی پیش یک پرسش‌نامه کتبی چند سوالی تهیه کردم و از 782 دانشجو و عضو هیات‌علمی واحد تهران شمال خواستم آن را پر کند. نتیجه این نظرسنجی نیز جالب توجه بود. 54‌درصد شرکت‌کنندگان، عامل فاجعه زلزله را خانه غیرمقاوم و زمین نامناسب زیر ساختمان می‌دانند، ولی 46‌درصد زلزله را موضوعی مربوط به تقدیر و سرنوشت و متافیزیکی خارج از اراده انسان می‌دانند. علم تکتونیک این امکان را ارایه می‌کند که پدیده‌های پیچیده‌ای موجب شکل‌گرفتن لایه‌های زمین در ادوار گذشته شده، ساده‌نمایی شده و به شکلی درآید که برای ما قابل فهم باشد. همچنین دانشمندان توانستند به‌رغم درجابودن و سکون ظاهری زمین، آن را در بعد زمان به حرکت درآورند که تحولی بسیار مهم برای بررسی دوره‌های مختلف کره‌زمین با عمر 4600‌میلیونی محسوب می‌شود. تحقیقات چند دهه گذشته توانست چگونگی شکل‌گیری سنگ‌کره و نیز حرکات صفحات زمین‌ساختی را به‌طور ساده تشریح کند. در این میان، نه‌تنها علم زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله بلکه شاخه‌های مختلف علوم زمین‌شناسی و ژئوفیزیک نقش اساسی داشته‌اند. نکته مهم قابل ذکر دیگر، ارتباط زلزله با سرگذشت مردم و وضعیت اجتماعی مردم است زیرا مردم مجبورند با زلزله زندگی کنند، ولی می‌توانند کاری کنند که در مقابل قدرت تخریبی آن مقاوم‌تر شوند. گرچه تعداد زلزله‌ها و بزرگی آنها، طی قرن‌ها تغییری نکرده است، ولی ریسک و خطرپذیری زلزله‌ها دایم در حال افزایش است و خسارت‌ها و تلفات، روندی افزایشی سریع نشان می‌دهد. این حقیقت، می‌طلبد که دست‌اندرکاران علوم زمین و ژئوفیزیک، مهندسان سازه، ستاد حوادث طبیعی غیرمترقبه، ستاد بحران و دیگر سازمان‌ها، با اتخاذ انواع تدابیر، چاره‌اندیشی کنند تا میزان تلفات و خسارات نه‌تنها افزایش پیدا نکنند بلکه کمتر هم شوند. 83‌درصد شهرهای کشور ما در خطر زیاد و خیلی زیاد زلزله هستند، 90‌درصد کشور ما گسل دارد و شهرها جایی ساخته شده‌اند که در معرض خطر هستند. از شروع قرن بیستم تاکنون، 125‌هزارنفر در ایران بر اثر زلزله جان خود را از دست داده‌ و دوبرابر این تعداد هم نقص‌عضو شده و چندین برابر این تعداد هم آواره شده‌اند. در حال حاضر حدود صد ایستگاه لرزه‌نگاری در کشور وجود دارد که به اعتقاد کارشناسان برای پوشش تمام سطح کشور کافی نیست. در سال 1376 درباره پیامدهای زلزله تهران مصاحبه‌ای کردم. پس از آن شورایعالی امنیت ملی در نامه‌ای از من خواست دلایل خود را برای اینکه تهران در معرض خطر زلزله است، بیان کنم که من هم دلایل خود را در این زمینه ارایه و بعد هم پیشنهادهایی دادم. پیشنهاد کردم حکومت سایه ایجاد شود، مدیریت بحران برای شهر تهران تشکیل و موضوع امکان تغییر پایتخت بررسی شود. همچنین منازل مسکونی و محل کار مقامات کلیدی کشور در مقابل زلزله مقاوم باشند. بنابراین در سال 83 وظیفه ایجاد ستاد بحران به شهرداری تهران محول و شهرداری مسوولیت این کار را پذیرفت که در نتیجه ستاد بحران در سال 83 تشکیل و در حال حاضر این ستاد در کل کشور ایجاد شده است. با توجه به رشد شهرها و جمعیت ما نتوانستیم آنگونه که باید در زمینه پدیده زلزله و جلوگیری از آن فعالیت کنیم و امیدواریم دانشجویانی که تحویل جامعه داده‌ایم، بتوانند در زمینه زلزله جدی‌تر از ما فعالیت کنند. پیشنهادات من برای مقابله با پدیده زلزله عبارتند از برنامه‌ریزی برای مقابله با زلزله، درک عمیق بحران ناشی از زلزله، عمل‌گرایی کردن آیین‌نامه‌ها در رابطه با زلزله، تعریف نقش مردم در شروع، حین و بعد از زلزله، توسعه آموزش‌هایی برای مقابله با پیامدهای زلزله در دبستان، راهنمایی، دبیرستان و دانشگاه و ارایه یک واحد درسی در این رابطه که دارای نمره هم باشد، برگزاری مانور زلزله به شکل تعریف‌شده جهانی آن، ساخت فیلم‌هایی در این رابطه و پخش برنامه‌هایی در رابطه با زلزله از شبکه‌های تلویزیونی، روزنامه‌ها و رسانه‌ها. برای مقابله با زلزله تهران و کاهش تلفات آن، 12سال است که ستاد مبارزه با بحران تشکیل و حدود سه الی چهار سال است که برای سایر نقاط کشور نیز تشکیل شده که اقدام بسیار خوب و مناسبی است که قابلیت‌های این ستاد در زمان وقوع زلزله مشخص است. اکنون باید دید که در مقابل ستاد بحرانی که مسوولان ما تشکیل داده‌اند، سایر کشورها چه کرده‌اند؟ پاسخ آن آشکار است. در سال 1924 توکیو نابود شد و در حال حاضر به طور کلی و به بهترین شکل بازسازی شده است. سانفرانسیسکو نیز در سال 1926 به طور کلی در آتش‌سوزی از بین رفت و بعد از این نابودی بود که به بهترین شکل ممکن بازسازی شد به طوری که در حال حاضر این شهر توانایی مقابله با زلزله 5/7 ریشتری را هم دارد. فراموش نشود برای مهندس و معمار و پیمانکار، ساختمان‌سازی تنها یک حرفه نیست بلکه خود زندگی و حیات است. این نحوه فکر و منش باید جزیی از وجودشان باشد. هر فرد وجدان‌باوری در مقابل وسوسه‌های مادی، باید همیشه حیات و هستی انسان را مدنظر داشته باشد و به آن اهمیت دهد. در حالی‌که کشورهایی نظیر ژاپن و آمریکا از حدود 80سال قبل، توجه خود را به موضوع ایمن‌سازی شهرها و سلامت جانی شهروندان خود معطوف کرده‌اند، از گوشه و کنار کشورمان خبر می‌رسد که ساخت منازل هنوز با همان روش و مصالح قدیمی ادامه دارد. باید متذکر شد که زلزله چیزی نیست که یکباره اتفاق بیفتد و ما در مقابل آن عاجز و ناتوان باشیم، بلکه پدیده‌ای است که به دلیل حرکت لایه‌های زمین اتفاق می‌افتد و اگر ما مقدمات را فراهم کرده و برای مقابله با آن آماده باشیم و تجهیزات ضروری را تدارک ببینیم، می‌توانیم بدون رویارویی با فاجعه‌ای، این پدیده را از سر بگذرانیم. از سوی دیگر مهندسان ما نیز توجه کنند که کارشان با وجدان همراه باشد چراکه با جان مردم سر و کار دارند، نه با پول مردم! به نظر من احساس مسوولیت در مقابل زلزله باید در ذهن و فکر افراد وجود داشته باشد و نمی‌توان آن را دیکته یا تزریق کرد، تمامی افراد خودشان باید در این زمینه احساس مسوولیت کنند. در آیه 18 سوره توبه شرط و شروط یک معمار در ساخت‌وساز آمده است. جای تاسف است که این ندا برای بعضی افراد جامعه مهندسان سازه و معمار و دست‌اندرکار ساختمان فراموش شده است. هم‌اکنون شاهد هستیم که زلزله‌های معمولی موجب تلفات و خساراتی، حتی برای سازه‌های به‌اصطلاح مهندسی‌ساز می‌شود. شروط اول و دوم، در مورد ایمان معمار است و شروط سوم و چهارم به عمل و رفتار اجتماعی سازنده ساختمان مربوط می‌شود. نکته مهم این است که معمار نباید توسط صاحب‌کار تاثیرپذیر باشد و فقط از خدا بترسد. ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- از مسجدسلیمان تا فرانکفورت گروه علم: دکتر «بهرام عکاشه» متولد ۱۳۱۵ در مسجدسلیمان، متخصص برجسته زلزله‌شناسی و زمین‌شناسی و پیشگام علم زلزله‌شناسی ایران است. دکتر «عکاشه» تحصیلاتش را در سال 1347 در آلمان به اتمام رساند. یک‌سال هم دستیار آزمایشگاه بود و به دانشجویان تدریس می‌کرد، علاوه بر آن مسوول ثبت داده‌های زلزله در یک پایگاه زلزله‌سنجی در غرب فرانکفورت بود. هرچند امکان اقامت و کار در دانشگاه‌های آلمان برای او فراهم بود، اما به ایران بازگشت و کار علمی-پژوهشی‌اش را در میهن پی‌گرفت. او از سال ۱۳۴۸ در موسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران مشغول فعالیت شد و در سال ۱۳۶۴ به مرتبه استادی رسید. وی سال‌ها رییس بخش زلزله‌شناسی موسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران بود. وی همچنین مدت ۱۴سال ریاست گروه ژئوفیزیک دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال را بر عهده داشته‌ است. دکتر «عکاشه» همواره نسبت به خطر وقوع زلزله در تهران هشدار داده‌و از طرفداران تغییر محل پایتخت به منظور به حداقل‌رسانیدن تلفات ناشی از زلزله احتمالی است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.