|

«گذشته»1 مسوولیت یک هنرمند در آشنایی‌زدایی از واقعیت- بخش نخست

نیما شجاعی

«گذشته» به‌طور کلی فیلمی است در مورد اخلاق2 و مساله ارزش‌ها3. ارزش‌هایی که گویی نه متعلق به یک کشور خاص، بلکه بیش از آنکه تصور می‌کنیم مختص به انسان این جهانی هستند. یک مهاجر عرب در پاریس در رابطه‌ای عاشقانه با یک زن فرانسوی، فرزندان آن‌دو و خود زن و حتی شوهر ایرانی سابق وی همه درگیر اخلاقیات و مساله ارزش‌هایی به‌شدت شخصی و درونی، اما در عین حال مختص نوع بشر مدرن و این جهانی هستند. داستان فیلم در بخشی از شهر پاریس رخ می‌دهد که برخلاف تصور مرسوم تمام توریست‌ها و جهانگردان از این شهر است. کارگردان در فضایی محدود، نازیبا، تنگ و خفه و حاشیه‌ای بخشی از شهر پاریس (در حومه شهر) قصد کرده تا مساله4 خود را فارغ از تمامی کلیشه‌های قالبی بیان کند. به قول فرمالیست‌های روس، وظیفه اصلی هنر آشنایی‌زدایی5 از واقعیت است. فرهادی نیز هنرمندی است که با انتخاب آن فضای خسته از شهر پاریس و از همان ابتدای فیلم همزمان با حرکت کردن ماشینِ «مارین» و «احمد» از پارکینگِ فرودگاه و توقفِ ناگهانی ماشین، این نوید را به ما می‌دهد که گویا با فیلمی سروکار داریم که قرار است ما را دچار شوک کند و تصورات پیشینی‌مان را به چالش بکشد (از آنها آشنایی‌زدایی کند). مسوولیتِ کارگردان در برابر به‌چالش کشیده‌شدن تصورات قالبی مخاطب از مساله اخلاق و برآورده نکردن توقعات رایج از فضای روشنفکری، فلسفی، زیبا، بورژوا، هنرپرورِ شهرِ پاریس و داستانی که قرار است در آن فضا رخ دهد، باعث شده تا این فیلم از چارچوب‌های کلیشه‌ای زجرآور و میان‌مایه سینمایی به‌دور مانده و مخاطب را تا به انتها با خود همراه کند. مخاطبان با شنیدن نام پاریس، اولین تصویری که به ذهنشان متبادر می‌شود، نمای تمام‌قد و باشکوه از برج ایفل است، ولی در این فیلم خبری از برج ایفل نیست. «فرهادی» با همان دوربینی که تصور رایج از شهرِ پاریس را در ذهن ما نابود می‌کند، ارزش‌های رایج در جامعه را نیز به زیر سوال می‌برد. «احمد» شخصی است که با فراخوانده‌شدنش در زندگی «مارین»، «سمیر» و فرزندان آن‌دو، منجر به شکل‌گیری روندی در پی‌آمد رخدادهای فیلم می‌شود که پس از حضور وی، با مرورِ بخشی از آنچه گذشته است (خاطرات)، پی‌آمدهای مورد توقع در سیر داستان یکی پس از دیگری به حالت تعلیق درمی‌آیند و به زیر سوال می‌روند. کارگردان مساله علیت را به سخره می‌گیرد. در اینجا مرورِ گذشته پرتویی بر واقعیت حال می‌افکند که لزوما به ادامه روند موجود نمی‌انجامد و بنابراین پیش‌بینی وقایع را ناممکن می‌کند. تصادفات هستند که روابط را به پیش می‌برند و نه خواست آدمی که مبتنی بر منطقِ علت و معلولی است. به لحاظ روشی، این مساله را به‌نوعی می‌توان همچون منطق قیاس6 قلمداد کرد، البته قیاسی که پس از جست‌وجوی مشاهدات، نه در کار اثبات قاعده، بلکه در پی تشکیک در آن است. منظور از قیاس به صورت کلاسیک این است که با مرور مشاهدات (در اینجا رخدادهای گذشته) و به دست آمدن ادله کافی فرضیه ما (قاعده پیش‌فرض‌گرفته‌شده) ثابت شود، اما در این فیلم جالب این است که با مرورِ گذشته فرضیه‌های موجود، نه اثبات، بلکه جملگی زیرورو می‌شوند و پی‌آمد بعدی شکل تازه‌ای به خود می‌گیرد که پیش از آن غیرقابل پیش‌بینی بود. واقعیتِ زندگی و پویایی آن نیز در همین است. آشنایی‌زدایی نیز کارکردی مشابه در مورد تشکیک در فرضیه دارد؛ آشنایی‌زدایی یعنی بازنمایی وجوهی از واقعیت که برخلاف تصور رایج از آن است. بنابراین مسوولیت اساسی آشنایی‌زدایان، تشکیک در واقعیت مفروض‌پنداشته‌شده و نمایش شک و تردید نسبت به آن است. فیلم گذشته، مسوولیتی است که کارگردان بر دوش خود می‌نهد تا از اخلاقیات موجود آشنایی‌زدایی کند. به نظر من فیلم را باید نسبت به یک صحنه حاشیه‌ای خوانش کرد. در بخشی از فیلم که مامور فرودگاه چمدانِ شکسته‌شده «احمد» را می‌آورد، پس از تحویل دادن چمدان به «سمیر» همسر «مارین»، دلیل ورم کردن چشمان «سمیر» را جویا می‌شود. «سمیر» به مامور می‌گوید که مشغول نقاشی خانه است و به دلیل حساسیت به رنگ دور چشمانش ورم کرده است. مامور پیش از حرکت به وی می‌گوید که بهتر است به دلیل این حساسیت شغلش را عوض کند. او با مشاهده کردن و پیدا کردن چند دلیل به این نتیجه قطعی رسیده که «سمیر» نقاش است؛ او قضاوت خود را بیان کرده و حتی «سمیر» را هم نصیحت می‌کند که این شغل مناسب وی نیست و بهتر است هر چه زودتر تغییر شغل دهد؛ در صورتی که «سمیر» اصلا صاحب یک خشکشویی است و برای شروع زندگی مشترک با «مارین» در حال نو کردن محیطِ خانه است. چه راحت انسان‌ها نسبت به یکدیگر قضاوت می‌کنند! بنابراین مساله این است ما همیشه با ارزش‌های خود نسبت به دیگران قضاوت می‌کنیم و کارگردان به‌دنبال نقد این مساله است. ارزش‌ها، پدیده‌هایی هستند که به مرور در انسان‌ها درونی7 می‌شوند. درونی شدن ارزش‌ها ما را با مسایل گوناگون دلهره‌آور، دردناک و مالیخولیایی‌ای مواجه می‌کند که پیش از آن به این‌گونه نبوده است. تمامی شخصیت‌های فیلم فرهادی با ارزش‌هایی که در آنان درونی شده است مواجه هستند. «احمد»، همسر پیشین «مارین» که پس از چهار سال برای انجام امور مربوط به طلاق به پاریس برگشته به دالانی استحاله پیدا می‌کند که ارزش‌های درونی‌شده دیگران به‌واسطه عبور از آن دچار چالش شوند. «احمد»، درواقع شخصِ فرهادی (کارگردان فیلم) است که از دریچه دوربینش پرتو نوری بر تنش میان اخلاقیات (ارزش‌های رایج) و امر اخلاقی8 برای مخاطب می‌افکند؛ فرهادی همچون «احمد» مناسبات درون فیلم را به دالانی برای مخاطب تبدیل می‌کند که وی با عبور از آن دچار تنش شود. امر اخلاقی در تفاوت بارز با اخلاقیات، مسوولیتی را متوجه فرد می‌کند که در نتیجه آن، فرد با شک بردن در واقعیت موجود، از کلیشه‌ها و پذیرش هر آنچه بر او تحمیل می‌شود حذر می‌کند. تنش مورد بحث نتیجه همین تشکیک است. «احمد» در فیلم به میانجی‌ای تبدیل شده است که دیگرِ شخصیت‌ها به‌واسطه وی بر قضاوت‌های یکدیگر شک می‌کنند. بنابراین کارکردی را که «احمد» در میان آنها برعهده دارد، کارگردان نیز در نسبت با مخاطبان برعهده دارد که عبارت است از طرح پرسش در مورد اخلاقیات. اینکه خیر و شر چیست؟ نیکی و بدی چه هستند؟ انسان خوب و انسان بد کیستند؟ مسوولیت فرد در قبال آنها چیست؟ جالب اینجاست که در این فیلم خود مفهومِ مسوولیت نیز به چالش گرفته می‌شود. مساله حقیقت چه می‌شود؟ زمانی که «لوسی» حقیقت را بیان می‌کند آیا وجدانش برای یک عمر راحت خواهد بود؟ چه کسی مقصر است؟ در مورد برخی از این سوال‌ها فقط می‌توان طرح مساله کرد، همانگونه که فرهادی طرح مساله می‌کند. نکته اینجاست که پاسخی وجود ندارد و پاسخ درواقع همان طرح مساله است. پی‌نوشت‌ها: 1-Le Passé / 2-morality / 3-values / 4-problem 5-defamiliarization / 6-deduction / 7-internalized / 8-ethical

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.