ضرورتهای نوپدید برای احیای ارکان برنامهریزی کشور
دکتر اسفندیارجهانگرد . استادیار اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی
برنامهریزی تنها خاص کشورهای سوسیالیستی و درحال توسعه نبوده و در بیشتر کشورهای پیشرفته صنعتی نیز تجربه برنامهریزی به نحوی وجود داشته و هنوز هم وجود دارد. در آمریکا برنامهریزی دره تنسی، شهرت جهانی دارد. همچنین برنامهریزی نواحی متروپلی از نیمههای دهه 70 میلادی به بعد رایجتر هم شده است. منتها در کشورهای پیشرفته صنعتی نگرش به برنامهریزی، برخی از هدفها و گاهی روشهای آن دگرگون شده و از برنامهریزی سنتی فاصله گرفته است. نمونه برنامهریزی در کشورهای پیشرفته صنعتی زیاد است اما اینکه تاکنون، برنامهریزی ملی به شیوه سنتی آن در کشورهای توسعهیافته در حال افول بوده دلایل متعددی دارد که میتوان به برخی از آنها اشاره کرد؛ آشفتگیها و عدم تعادلهای اقتصادی دشواری پیشبینی آینده تنوع فزاینده در سیاستهای اقتصادی و محدودیت نظریهها پایان اجماع در مورد چگونگی نقش دولت در اقتصاد جهانیشدن، تحول در فناوری اطلاعات و ارتباطات و تحول نهادهای برنامهریزی نهادهای برنامهریزی هم با افول ناشی از مولفههای فوق که باعث افول برنامهریزی شد به سمت کاهش اعتبار حرکت کردند ولی به اندازه برنامهریزی از اعتبار آن کم نشد. بهعنوان
نمونه برنامههای فرانسه بعد از آن دارای چارچوب کمّی کلان اقتصادی نبودند، بلکه در حول طرحهای اولویتدار اجرا شدهاند. علاوه بر نکات یادشده افول برنامهریزی ملی دلایل دیگری هم دارد که میتوان به شکل زیر درآورد؛ اول اینکه در بیشتر کشورهای پیشرفته با تمرکززدایی پیدرپی از دو طریق تفویض اختیار و برپایی دولتهای تمامعیار منطقهای (شامل مجریه و مقننه) و محلی (شهرداریها) نظام حکومتی خود را به سمت حکومتهای فدراتیو بردهاند؛ بنابراین برنامهریزی یکشکل و یکنواخت کنار گذاشتهشده و به مناطق (استان و شهرستان) و شهرداریها محول شده است. تغییرات فناوری همانگونه که گفته شد بیشتر با سلایق مصرفی و کاربردی مشتریان نزدیک شده است، بنابراین برنامهریزی به بازارهایی خاص و بر سلایق و شتاب آن توسط مصرفکنندگان سوق پیدا کرده و از حالت ملی و سنتی فاصله گرفته است. افزایش رشد اقتصادی و دستیابی به درآمدهای سرانه بالا، باعث تغییر اولویتها از مسایل صرف اقتصادی به مسایل اقتصادی، زیستمحیطی و اجتماعی (برابری فرصتها و اشتغال) و همچنین کالبدی- فضایی (تعیین کاربری زمینها و مقررات استفاده از آنها و شبکه سکونتگاهها) تغییر یافته است.
در کشورهایی مانند آلمان، هلند، ژاپن و کرهجنوبی برنامهریزی مرکزی و ملی سنتی کنار رفته و برنامهریزی زیستمحیطی و فضایی رونق یافته است. سرشت برنامهها نیز خواه در سطح ملی و خواه در سطح منطقهای و محلی از کمی و انعطافناپذیری به کیفی و راهبردی (استراتژیک) نیز تغییر یافته و برنامهریزی ملی بیشتر در حد رهنمودهای کلی، باقیمانده است. با بررسی موضوع برنامهریزی در پاسخ به این سوال مهم که آیا برنامهریزی ملی هنوز لازم است یا خیر؟ باید گفت که برای تمام کشورهای جهان نمیتوان پاسخ یکسان داد. جواب این سوال به سطح توسعهیافتگی کشور، محدوده برنامهریزی، امکانات دولت برای دخالت، نوع برنامهریزی چه به لحاظ موضوع و چه به لحاظ روش و غیره بستگی دارد؛ بنابراین بهجای لزوم و عدم لزوم برنامهریزی باید بهدنبال نظام برنامهریزی مناسب آن کشور گشت. به عبارت دیگر هر جامعهای باید مسایل خود را خود، طرح کند و برای آن راهحل بیابد. البته باید از تجارب ارزنده تاریخی خود و دیگر جوامع نیز استفاده کند. با این اوصاف در وضع و شرایط کنونی کشور همراه با پیچیدگیهای ساختاری خاص خود، تحول و نگرش نسبت به برنامهریزی لازم است و اصلاحات
ساختاری گریزناپذیر است و برنامهریزی به سبک برنامههای فعلی به شرطی که هدفها و محتوای برنامهها از نو تعریف شوند میتواند در شیوه نو اندیشیدن و آفریدن برای اداره کشور مثمر ثمر باشد؛ بنابراین پیشنهاد میشود: جهت تکامل نظام برنامهریزی کشور به سمت سرشت ارشادی و تغییر جهت فعالیت دولت به شکل اصلاح ساختاری، برنامهای تهیه شود و در آن نظام برنامهریزی به گونهای طراحی شود که: سرشت برنامهها در سطح ملی از حالت کمّی زیاد و انعطافناپذیر به حالت کیفی و راهبردی (استراتژیک) تغییر یافته و برنامهریزی ملی بیشتر در حد رهنمودهای کلی باقی بماند. چراکه در حال حاضر بسیاری از کشورهای توسعهیافته و در حال توسعه برنامه فراگیر از نوع برنامههای پیشین خود- همانند ایران- را بهدلایل متعدد کنار گذاشتهاند. تهیه این برنامه ملی راهبردی، مسوولیت دولت در ابتدای کار دولت قلمداد شود و نیازی به تصویب آن در مجلس شورای اسلامی نباشد. این مهم به دلیل بالا بردن افزایش ضمانت اجرایی برنامهها از یک طرف و از طرف دیگر عدم اولویت به نگاه منطقهای مجلس شورای اسلامی به جای نگاه ملی در تهیه برنامههاست. همچنین براساس اصول و منطق برنامه، قاعدتا
باید ادوار برنامههای پنجساله، مصادف با تشکیل دولت در هر دوره باشد و هر دولت در هنگام و در بدو اختیار گرفتن قوهمجریه دارای برنامه مستند و در معرض ارزیابی نمایندگان مجلس شورای اسلامی و مردم باشد. تمرکززدایی پیدرپی از دو طریق تفویض اختیار و برپایی دولتهای تمامعیار منطقهای (شامل مجریه و مقننه) و محلی (شهرداریها) نظام اداره کشور را در سند چشمانداز به سمت نظام فدرالی نزدیک کند و نظام برنامهریزی فعلی به مرور زمان کنار گذاشته شده و به مناطق (استان و شهرستان) و شهرداریها محول شود. این مهم باعث میشود که در نظام تصمیمگیری، تصمیمات کماهمیت به مدیران رده پایینتر محول شود و فرصت لازم برای تصمیمگیریهای مهم برای مدیران رده بالا افزوده و کیفیت تصمیمات نیز ارتقا یابد. تاسیس یک نهاد فراگیر مستقل و تخصصی برای امر نظارت بر برنامههای توسعه؛ براساس تبصره 34 قانون برنامه سازمان برنامه و بودجه مکلف به ارایه گزارشهای مستمر ششماه یکبار از عملکرد برنامه بوده است. به عبارت دیگر در تجربه برنامهریزی توسعه در ایران امر نظارت برعهده سازمان مسوول تدوین و اجرای برنامه گذاشته شده که البته حتی آن چیزی هم که قانون در
همین سطح برای سازمان برنامه معین کرده به شکل مطلوبی عمل نمیشود. فرآیند تدوین برنامههای توسعه در کشور دچار خلأها و گسستهایی است که عملا امکان ورود نظرات حکاکی و پالایشنشده را در برنامهها ایجاد میکند. بهعنوان مثال گاه به هنگام بررسی قانون برنامههای پنجساله در مجلس شورای اسلامی، پیشنهاد یک نماینده با در نظر گرفتن ملاحظات منطقهای و نه ملی، سبب اضافه یا تعدیلشدن یک ماده قانونی در یک فرصت زمانی کوتاه بدون تامل و حکاکی میشود. با توجه به توقف و گسست نهادی که در سالهای اخیر در امر برنامهریزی به وجود آمده بود باید توجه شود که شرایط حال حاضر کشور فرصت خوبی برای بازنگری در نهادها و رویههای برنامهریزی به شکلی نو در ایران است و صاحبنظران و متولیان برنامهریزی باید با تامل بیشتری به امر بازسازی و بازنگری در نهادها و رویههای برنامهریزی در ایران بپردازند و از تعجیل در احیای صرف نهادها و رویههای گذشته بپرهیزند؛ بنابراین با توجه به طرح یک فوریتی نمایندگان مجلس شورای اسلامی در 28خرداد 92 و همچنین دیدگاه رییسجمهور منتخب مبنی بر احیای سازمان برنامه و بودجه، سازمان مدیریت و برنامهریزی و در شرایط حاضر
باید با توجه به مسایل روز دنیا، منطقه و داخل کشور، طراحی، سازماندهی و احیا شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.