|

معاون «لوموند دیپلماتیک» در گفت‌وگو با «شرق»:

انتخابات ایران نشان داد مردم می‌توانند حرف‌شان را بزنند

شناخت فرانسوی‌ها از خاورمیانه - نسبتا - و در مقایسه با انگلیسی‌ها بیش از آنکه متکی بر حضور نظامی یا سابقه اشغالگری باشد، نوعی شناخت آکادمیک است. مراکز مختلف پژوهشی و فرانسه‌زبان‌بودن روشنفکران مهم جهان عرب همیشه این انتظار را به وجود آورده که شناخت فرانسه از منطقه خاورمیانه به رویدادهای در حال گذار آن نزدیک‌تر باشد. اگر شناخت خاورمیانه در آمریکا و بریتانیا حاصل تلاش‌های «برنارد لوییز» - مورخ بریتانیایی - و «هنری کیسینجر» - سیاستمدار آمریکایی - بوده است، در فرانسه جریان‌های فکری مختلفی فراتر از معادله قدرت تلاش کرده‌اند پویش‌های درونی جوامع را بشناسند و از «دانش قدرت‌محور» فاصله بگیرند و با پرسه‌زدن در متن حوادث اتهام دولتی‌بودن شناخت را از خود دور کنند. «آلن گرش» معاون سردبیر لوموند دیپلماتیک نیز یکی از همین محققانی است که تسلط و شناختش از خاورمیانه او را تبدیل به مرجعی برای بازخوانی وقایع و رویدادهای پیچیده و پرسرعت خاورمیانه کرده است. ناگفته نماند در همین جریان آکادمیکی فرانسه نیز افرادی هستند که گرایش‌های شرق‌شناسانه‌شان بر تحلیل‌های آنها از منطقه چنان سایه انداخته که به جای تحلیل روندهای امیدآفرین در منطقه همچنان بر طبل یأس می‌کوبند و این منطقه را چندان آماده استقرار دموکراسی نمی‌بینند. آلن گرش یکی از پرخواننده‌ترین نویسنده‌های سیاسی است که در حوزه خاورمیانه می‌نویسد. روزنامه «شرق» چندی پیش با چاپ آخرین مقاله او «انتخابات ایران، ناکامی مطبوعات غربی» به صورت گذرا نگاه ویژه او به خاورمیانه و انتخابات ایران را نشان داد. در این گفت‌وگو با تحولات گسترده خاورمیانه شروع کردیم و نهایتا به مساله هسته‌ای ایران و باید‌ها و نباید‌های آن رسیدیم. ----------------------------------------------------------
اخبار تظاهرات، اعتراض، تجمع و برخورد نیروهای نظامی با مردم در خیابان‌های شهرهای بزرگ خاورمیانه نزدیک به دوسال‌ونیم است که بخشی از زندگی سیاسی مردم این منطقه و کانون توجه رسانه‌های بین‌المللی شده است. شما به‌عنوان متخصص خاورمیانه، منطقه را در چه وضعیتی می‌بینید، ما وارد مرحله جدیدی از حیات سیاسی این منطقه شده‌ایم؟
اعتراض‌های خاورمیانه از تونس گرفته تا مصر، بحرین، سوریه، عربستان و حتی یمن کمابیش دلایل مشابه دارند. فساد سیاسی، نبود گردش نخبگان، وضعیت اقتصادی فاجعه‌بار، سرگشتگی جوانان و پیدانکردن جایگاه خودشان در جامعه، همه‌وهمه باعث شده است تا جوانان تغییرات اجتماعی مطلوبشان را با تلاش برای پیگیری تغییر دولت‌های خود دنبال کنند. درعین حال چندان هم تعجب‌آور نیست که ما در این منطقه شاهد اعتراض‌های پی‌درپی هستیم. اگر به تحولات
جمعیت شناختی این منطقه نگاه کنیم، بروز این مطالبات گسترده برای تغییر چندان هم ناگهانی و بدون پیش‌زمینه نیست. اکثریت این جوامع را گروه سنی زیر 30سال تشکیل می‌دهند، سال‌ها زندگی زیر سلطه دیکتاتوری هیچ نقشی در محیط سیاسی بازی نکرده‌اند و طبیعی است که از بی‌جایگاه‌بودن خودشان خشمگین باشند؛ به این فهرست اضافه کنید فقدان نیروی سیاسی که بتواند جایگزین نظام‌های دیکتاتوری شود. اتفاقا این موضوع باعث شده است تا روند تغییر قدرت و فرآیند گذار هم با دشواری‌های پیچیده‌ای روبه‌رو شود. به برخوردهای این روزها در مصر و تونس دقت کنید. حتی وجهی از بحران در سوریه را نیز باید ذیل همین بحران جانشینی و چرخش سیاسی ببینیم؛ بحرانی که تدریجا به جنگ داخلی با حضور فرقه‌های مختلف و باید گفت صدتکه تبدیل شده و هرکس از گروه و باندی به طرفداری برخاسته است. اینها همه نتیجه سال‌ها دیکتاتوری و انباشت مشکلاتی است که بیش از هر چیز ساختار دولت را نشانه گرفته است. در نتیجه نارضایتی اجتماعی و خشم عمومی به وجود آمده و باعث شده است تا جوانانی که به دنبال تغییرات اجتماعی هستند، هدف خود را از طریق تغییر دولت دنبال کنند. اینها کشورهای جوانی هستند و ناکامی‌های وسیعی در این کشورها وجود دارد. از این‌رو می‌توان گفت وسعت، سرعت و پیوستگی این اعتراضات در خاورمیانه چندان هم تعجب‌برانگیز نیست. به‌علاوه اینکه اعتراض‌های ملی تدریجا شکل نوعی مناقشه منطقه‌ای به خود گرفته است و در این گذر هرکس از گروه و باند خود دفاع می‌کند. مشکلات گذار را امروز در تونس، مصر و سوریه می‌توان دید. البته مدل تحولات در ایران و کشورهای عربی قطعا با هم تفاوت‌هایی دارد. ایران ساختار نظامی - سیاسی متفاوتی دارد و مدل ارتش‌های موجود در منطقه نیز روندهای متفاوتی را رقم زده است. به هر حال در انقلاب ایران در سال 1979 این ارتش بود که در نهایت با اعلام بی‌طرفی خود باعث سرنگونی نظام سیاسی شد؛ انقلابی که همچنان هیچ معادلی برای آن در جهان عرب وجود ندارد. اما آنچه انتخابات اخیر در ایران نشان داد اینکه در جامعه ایران بحث‌ها و چالش‌هایی وجود دارد و این جامعه می‌خواهد در چارچوب نظام کنونی اراده تغییر را همچنان حفظ کند.
دقیقا به سوالی رسیدیم که شاید انگیزه اصلی این مصاحبه باشد، شما در آخرین مقاله‌تان پیروزی حسن روحانی را به‌عنوان انتخاب اکثریت رای‌دهندگان و شکست «تندروها و مطبوعات غربی» تعبیر کردید. چرا باید غرب تا این میزان شگفت‌زده شده باشد؟
باید گفت پوشش و معرفی ایران در رسانه‌های غربی بسیار کلی و حتی می‌توان گفت «کاریکاتوروار» است. نه‌تنها در زمینه انتقاد از نظام بلکه حتی تلاشی وجود ندارد که بفهمد واقعیت جامعه ایران چیست؟ به کدام سمت می‌رود؟ چه جریان‌هایی در داخل این جامعه حیات دارند؟ و کدام جریان شانس معرفی و طرح برنامه خود را دارد؟ همان‌طور که می‌دانید پیش از این، مطبوعات غربی این انتخابات را انتخابات کم‌شور معرفی کرده بودند که در آن نهایتا مردم باید یکی از نامزدهایی را انتخاب کنند که عملا فرق چندانی هم بین‌شان نیست، یا تقریبا همه‌شان یک نفر هستند و البته بدون توجه به خود چالش‌هایی که واقعا در ایران و ما بین نامزدها وجود داشت و حتی بدون توجه به بحث‌هایی که بر سر مساله هسته‌ای در جریان بود و نشان می‌داد که نامزدها همگی یک‌نفر نیستند. من خودم شخصا بحث‌های میان جلیلی و ولایتی را دنبال می‌کردم، هر دو اینها در داخل پرانتز «محافظه‌کار» هستند. اما در مطبوعات غربی درک این تفاوت‌ها جدا دشوار بود و آنها این تنوع را ندیدند.
در واقع گرایشی وجود دارد که می‌خواهد کل جناح‌های قدرت را همگن معرفی کند و به نوعی آنها را یک‌کاسه کند؟ اشتباه آنان را می‌توان اینطور هم توضیح داد؟
بله کاملا موافقم. به علاوه آنها هیچ‌وقت مردم را نمی‌بینند. گویی که یک قدرت استقراریافته در بالا وجود دارد و مردم حتی در کلام، محلی از اعراب ندارند. اما این انتخابات اتفاقا نشان داد که مردم می‌توانند حرف خود را بیان کنند حداقل نشان داد که مردم می‌توانند مباحثی را بیان کنند. به هرحال جامعه ایران با مشارکت بالا نشان داد که سکوت را انتخاب نکرده است. تحریمی در کار نبود. انتخاب روحانی نشان داد که جامعه ایران گزینه «تغییر» را مطلوب خود می‌داند.
برای کسانی که با محیط پژوهشی در فرانسه آشنا هستند کاملا محرز است که در این کشور متخصصان دقیقی با دانش قابل اعتماد از ایران و خاورمیانه مشغول به فعالیت هستند. چرا این شناخت قابل دفاع به رسانه‌ها برای ارایه چهره واقعی ایران راه پیدا نمی‌کند؟ چرا رسانه‌های غربی از فضای واقعی ایران تا این اندازه دور هستند؟
کاملا حق با شماست. متخصصان بسیار خوبی در مورد ایران در محافل آکادمیک مشغول هستند. اما تاثیر آنها در محافل رسانه‌ای و بر تصمیم‌گیران سیاسی بسیار ضعیف است. آنچه این موضوع را باز هم شدید‌تر می‌کند، این است که اول این رسانه‌ها به‌واسطه فضای بین‌المللی که وجود دارد، چندان از آنچه باید حرف نمی‌زنند و دوم اینکه ایران را اساسا با کادر مفهومی درک و معرفی می‌کنند: اول پرونده هسته‌ای کشوری که می‌خواهد هسته‌ای شود و همه مسایل حول آن متمرکز می‌شود و دوم اینکه یک حکومت اسلامی است. همه می‌دانیم که هم در فرانسه و هم در اروپا به هر حال اسلام‌هراسی هم وجود دارد. همه اینها در کنار هم گفتارهایی را ساخته‌اند؛ مقاله‌نویسان در مطبوعات غربی چندان نیازی به دانش جامعه‌شناختی ندارند. آنها بر اساس عمدتا همین دوچارچوب مفهومی به شکل‌دهی افکار عمومی مشغول هستند.
برگردیم به موضوع مناقشه‌برانگیز پرونده هسته‌ای ایران. بهتر است این سوال را این بار با پرسش از ماهیت سیاست خارجی فرانسه بپرسم. فرانسه را به‌طور سنتی به‌عنوان دولتی فرهنگ‌گرا و در سیاست‌های جهانی نسبتا مستقل می‌شناسیم. شاید شاخص‌های سیاست خارجی فرانسه در دوره‌ای نه‌چندان دور همین استقلال بود. اما اتفاقا در مورد پرونده هسته‌ای ایران می‌بینیم که در میان طرف‌های مذاکره‌کننده با ایران این فرانسه است که با تشدید لحن خود بارها پیشنهاد تشدید تحریم‌ها را داده است. این رویه‌ای است که از دوره «نیکلا سارکوزی» آغاز شد و می‌بینیم که در دوره «فرانسوا اولاند» نیز به‌عنوان یک دولت سوسیالیست همچنان ادامه دارد. سیاست تشدید تحریم چگونه در دو دولتی که جهت‌گیری‌های به‌سختی یکسانی دارند، قابل توجیه است؟
درست است و حق با شماست. باید گفت که این رویه ریشه در نقطه عطف سیاسی سال‌های پایانی «ژاک شیراک» دارد که از سال‌ 2005 شروع شد. در واقع رویه سیاسی که با «نیکلا سارکوزی» شدت گرفت و در دوره «اولاند» هم تغییری نکرد. در این جهان‌بینی که مسیرش را توضیح دادم، ایران به‌طور خاص «دشمن» تعریف می‌شود. ناگفته نماند که بین سال‌های 2003 و 2005 مذاکرات در جریان بود و ایران برای مدتی فعالیت‌های غنی‌سازی‌اش را هم متوقف کرد و اینها در فضایی اتفاق می‌افتاد که فرانسه نقش مهمی را در چارچوب همکاری‌های اروپایی بازی می‌کرد. اما بعد از دوره‌ای که به آن اشاره کردم [سال‌های پایانی شیراک] فرانسه تقریبا مسیر آمریکا را انتخاب می‌کند و حتی گاهی نسبت به آمریکا در مورد پرونده هسته‌ای ایران دست بالا را هم می‌گیرد چرا که در دوره «سارکوزی» حتی «اوباما» به واسطه ساده‌گرفتن‌های نسبی و شدت‌عمل به خرج‌ندادن در مورد تحریم‌ها از سوی فرانسه سرزنش می‌شد. البته باید مجموع این عوامل را، همه با هم و در کنار هم دید. مسایل داخلی در فرانسه وجود دارد، از سویی گروه‌های فشار هستند، به علاوه در سیاست خارجی فرانسه عناصری وجود دارند که باید آنها را «نئومحافظه‌کارهای فرانسوی» خواند که نقش مهمی در تشکیلات سیاست خارجی بازی می‌کنند. اما یکی از این عناصر «اسلام‌هراسی» است. مانورهای متعددی که روی اسلام و مسلمانان داده می‌شود و در مجموع دید کلی شکل می‌گیرد که در آن «اسلام» دشمن تعریف می‌شود، بنابراین طبیعی است که نتیجه بگیرند پس ایران هم دشمن ماست.
با توجه به نتیجه انتخابات اخیر ایران، آیا می‌توان امیدوار بود که در طرف فرانسوی و به‌طور کلی اروپایی‌ها تلاش‌هایی برای نزدیک‌تر شدن و رسیدن به راه‌حل میانی راضی‌کننده برای هر دو طرف پیدا شود؟ به‌طورکلی روابط ایران و فرانسه ممکن است تاثیرات مثبتی ببیند؟
چیزی که می‌توانم بگویم این است که فقط امیدوارم. البته نمی‌توان خوشبینی محض داشت. به پیام تبریک طرف فرانسوی دقت کنید، بسیار بی‌جان و نسبت به پیام تبریک آمریکا سفت و سخت‌تر است. پیام تبریک آمریکا به‌مراتب مثبت‌تر و باز‌تر بود. باید صبور بود و منتظر شد که واقعا چه پیش خواهد آمد. پرونده هسته‌ای به هر حال موضوعی است که باید حل و فصل شود و مساله به پیش برود. به هر حال می‌دانیم نیروهایی هستند که برای جلوانداختن گزینه مداخله نظامی فشار می‌آورند. مردم برای تامین دارو مشکلات جدی را تجربه می‌کنند و تحمیل چنین وضعیتی بر مردم، آنها را در زندگی روزمره‌شان آزرده است. اما باید امیدوار بود که با نتیجه چنین انتخاباتی به سمت ازسرگیری جدی گفت‌وگوها و خروج از بن‌بست کنونی پیش برویم.
می‌توان امیدوار بود که ازسرگیری مذاکرات جدید با ایران، به راه‌حلی برای اتمام بحران سوریه هم منجر شود؟
بحران سوریه یکی از خطرناک‌ترین بحران‌های این منطقه است. به مرحله‌ای رسیده‌ایم که عملا کشورهای منطقه به‌واسطه این بحران به دو گروه تقسیم شده‌اند. در یک طرف دولت «بشار اسد» و حامیانش و در طرف دیگر نیروهای شورشی با حامیانشان قرار دارند. در این میان جنگجویانی خارج از سوریه در خاک این کشور می‌جنگند. لبنانی‌ها طرف لبنانی درگیری را می‌گیرند، عراقی‌ها طرف عراقی‌ها را. درواقع هرکس اردوگاه خود را در جنگ دارد و از آن حمایت می‌کند. در عین حال فضایی وجود دارد که به ما اجازه می‌دهد این بحران را کشمکش میان سنی‌ها و شیعیان هم بخوانیم. اما آنچه وحشت ما را زیاد می‌کند این است که سوریه انبار باروتی برای جنگی بدون پایان شود. راه‌حل بحران سوریه به این زودی‌ها و به این آسانی‌هایی که فکر می‌کنیم، نیست. در مجموع باید بگویم دو طرف اعتقادی به راه‌حل سیاسی ندارند. نه دولت اسد با چنین وضعیتی به راه‌حل سیاسی تن می‌دهد و نه شورشی‌ها. شانس محالی وجود دارد که به پایان جنگ در این کشور ختم شود. فکر می‌کنم به تنها چیزی که فعلا می‌توان امید بست همین کنفرانس «ژنو 2» است؛ البته نه برای پیداکردن راه‌حل سیاسی، همان‌طور که گفتم غیرممکن است؛ تنها برای کاستن از شدت وخامت مناقشه. شاید بشود به برقراری نوعی آتش‌بس امید داشت؛ اینکه همه نیروهای جنگجوی نیابتی از سوریه بیرون بروند، آواره‌ها به سوریه برگردند و کمک‌های بشردوستانه به سوریه برسد. این چیزی است که باید به آن امیدوار بود، خواهیم دید حتی تحقق همین موارد هم بسیار دشوار است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.