|

از خیابان انقلاب به بعد-۷

صداها و چهره‌ها

پیام حیدرقزوینی . عكس: آيدين رهبر، شرق

صداها و چهره‌ها
در مرکز شهری چند میلیونی، شاید انقلاب تنها خیابانی باشد که هم چهره دارد و هم صدا. چهره این خیابان نه فقط شکل و شمایل بناها و کوچه‌ها و پیاده‌روهایش، یا نوشته‌ها و تبلیغات بنرها و بیلبوردهایش؛ که چیزی بیشتر از همه اینهاست. چیزی که با بالا و پایین‌شدن‌های تاریخ تغییر می‌کند و کرده است، حتی اگر شمایل ظاهری‌اش همانی باشد که بود. شاید به همین دلیل است که بخش اعظمی از عکس‌هایی که مهم‌ترین حوادث تاریخ معاصر ما را بازنمایی می‌کنند در این خیابان گرفته شده‌اند. چیدن این عکس‌ها کنار هم نشان می‌دهد که نمی‌توان یک چهره را برای همیشه به کالبد این خیابان قالب کرد و شاید به همین دلیل است که هرزمان که نیاز به جمعیتی بوده تا چیزی تغییر کند یا حفظ شود، این خیابان نقطه حیاتی اجتماع مردم بوده است. چهره خیابان انقلاب، چیزی نیست که از پیش موجود باشد. بلکه چیزی است که با وقایع گوناگون ساخته می‌شود. درست مثل صدای آن. صدایی که فقط محدود به ترافیک و رفت‌وآمد ماشین‌های خیابان نیست. در روند این ساخته‌شدن خاطره‌هایی پدید می‌آیند که به راحتی تن به فراموشی نمی‌دهند و گاه و بیگاه شبح خیابان را بازسازی می‌کنند. اما باید در خود خیابان باشی تا چهره آن را ببینی. جایی بین جمعیتی که می‌آیند و می‌روند. در اینجا کتاب‌ها، مجله‌ها و روزنامه‌ها هم، شکل‌دهنده یا دست‌کم بازگو‌کننده بخشی از چهره خیابانند. ویترین کتابفروشی‌های انقلاب، خاصه چند کتابفروشی دولتی، در روزهایی که گذشت چند بار و با توجه به اتفاقات مختلف تغییر کرد. اما امروز انگار تب خیابان خوابیده است. دانشگاه تعطیل شده، انتخابات برگزار شده و تابستان هم شروع شده است. شروع تابستان همیشه زمان رکود بازار فروش کتاب در راسته انقلاب بوده است اما در همین مدت چند کتاب قابل توجه منتشر شده که به‌رغم شروع فصل تابستان فروش خوبی داشته‌اند. از جمله مهم‌ترین این کتاب‌ها، «زبان شعر در نثر صوفیه» محمدرضا شفیعی‌کدکنی است که به تازگی توسط «انتشارات سخن» منتشر شده. کتابی که حکایتی عجیب دارد و بعد از چهار دهه تاخیر به چاپ رسیده است. شفیعی‌کدکنی بخش‌های زیادی از این کتاب را در سال‌های 1978-1975 در دانشگاه پرینستون می‌نویسد و کتاب را اواخر سال 1356 به چاپخانه می‌فرستد تا منتشر شود. حتی در برخی آثارش مخاطب را به این کتاب ارجاع می‌دهد. اما تا همین اواخر خبری از انتشار این کتاب نبود تا بالاخره مدتی پیش چاپ شد و به بازار می‌آمد. زبان شعر در نثر صوفیه بیش از 40 مقاله را درباره سبک‌شناسی نگاه عرفانی در برمی‌گیرد. این از آن دست کتاب‌هایی است که با توجه به تخصص نویسنده‌اش، تا سال‌های سال محل ارجاع بسیاری خواهد بود. دستور زبان عرفان، رمزگرایی عارفان، زبان علم و زبان معرفت، کاربرد صوفیه از زبان، زبان هنری عارف، تلقی قدما از جمال‌شناسی و از عرفان بایزید تا فرمالیسم روسی از جمله مقالات این کتاب‌اند. شفیعی‌کدکنی در بخشی از مقدمه کتابش نوشته: «هرکس با تاریخ عرفان و مطالعات عرفانی آشنایی داشته باشد، می‌داند که این نوع نگاه به عرفان اسلامی، احتمالا بی‌سابقه است، ولی از بس که در طول این 30، 40سال این حرف‌ها را در کلاس‌های درس و بعضی مقالاتم تکرار کرده‌ام و دانشجویان من آنها را در کتاب‌ها و مقالات‌شان نقل کرده‌اند که بعضی از خوانندگان ممکن است تصور کنند که این حرف‌ها از روزگار قشیری و هجویری وجود داشته است. از میان هزار خواننده، اگر یک تن به این نکته وقوف داشته باشد، برای من بسنده است.» او همچنین در توضیح نگاه خود به عرفان می‌نویسد: «کسانی که این کتاب ما را به دقت بخوانند یا حرف‌های مرا در طول سال‌ها و سال‌ها در کلاس‌های درس شنیده باشند، می‌دانند که عرفان چیزی نیست جز نگاه جمال‌شناسانه و هنری به الهیات. همه ادیان، عرفان ویژه خود را دارند. همیشه در میان پیروان همه ادیان کسانی بوده‌اند و هستند و خواهند بود که عارفان آن دین و مذهب‌ باشند... در اسلام نیز همه کسانی که توانسته‌اند یا خواسته‌اند که به الهیات اسلامی نگاهی جمال‌شناسانه و ذوقی و هنری داشته باشند، عارفان اسلام هستند و از آنجا که نگاه هنری و نگاه جمال‌شناسانه تقریبا مصداقش بی‌نهایت است، پس شماره و مفهوم کسانی که زیر چتر عنوان عارف مسلمان قرار می‌گیرند، بی‌نهایت خواهد بود... ما بسیاری از زاهدان واقعی و پارسایان نمونه تاریخ اسلام را عارف می‌شناسیم، زیرا در نگاه ایشان به اسلام و الهیات، صبغه‌ای جمال‌شناسانه و هنری دیده می‌شود؛ مانند بایزید بسطامی یا ابوالحسن خرقانی. در نقطه مقابل اینگونه عارفان و در دورترین نقطه‌ای از وجود ایشان، ما فراوان کسانی را می‌شناسیم و دیده‌‌ایم که از مسلمانی فقط قولی و ادعایی را با خود حمل می‌کنند و به هیچ یک از واجبات و محرمات شریعت پایبند نیستند، اما همان مسلمانی قولی و ادعایی ایشان به هر حال بی‌صبغه‌ای از نگاه جمال‌شناسانه و هنری نیست... در میان ما ایرانیان، هم حافظ شاعر است و هم کسی که با زحمت بسیار، بیتی پست و ناتندرست موزون کند؛ او هم عرفا مصداق شاعر است.» از دیگر آثار تازه منتشر شده این مدت، یکی هم کتاب «مارکس متاخر و راه روسی» نوشته تئودور شانین است که «حسن مرتضوی» به فارسی ترجمه کرده است. تئودور شانین از برجسته‌ترین جامعه‌شناسان لهستانی- روسی در مسایل دهقانی و استاد رشته جامعه‌شناسی در دانشگاه منچستر است. او در کتابش به بررسی دیدگاه مارکس درباره جوامع به اصطلاح «توسعه‌یافته» یا «پیرامونی» می‌پردازد و از سوی دیگر به بررسی وی از آن دسته از نظریه‌های اجتماعی و سوسیالیستی که در این جوامع رشد کرده و بازتاب ویژگی‌های آن شمرده می‌شوند نیز توجه کرده است. «مارکس متاخر و راه روسی» را انتشارات روزبهان منتشر کرده است. روزبهان دو کتاب دیگر هم در همین مدت به چاپ رسانده است. «درباره طبیعت و زبان» نوام چامسکی با ترجمه محمد فرخی‌یکتا و نیز «پدیدارشناسی هوسرل» نوشته دان زهاوی با ترجمه مهدی صاحبکار و ایمان واقفی. نشر ماهی هم رمانی از کنت هریف با عنوان «آواز بی‌ساز» منتشر کرده است. رمانی که برگزیده جایزه کتاب نیویورکر و لس‌آنجلس تایمز است و مترجم آن امیرمهدی حقیقت است. کتابفروشی انتشارات دنیای نو: راسته انقلاب برای بسیاری از خریداران کتاب فقط محدود به کتابفروشی‌های خیابان اصلی است. اما دقیق‌تر که شوی، به کتابفروشی‌هایی برمی‌خوری که شاید چندان شناخته‌شده نباشند اما مخاطبانی خاص و همیشگی دارند. خیلی از کتابفروشی‌های داخل پاساژها یا خیابان‌های فرعی حول‌وحوش انقلاب، اینگونه‌اند. این کتابفروشی‌ها معمولا یک ویژگی مشترک هم دارند: اگر به دنبال کتاب‌هایی باشی که دیگر در کتابفروشی‌های راسته خیابان پیدا نمی‌شوند و به تازگی کمیاب شده‌اند، می‌توانی به کتابفروشی‌های داخل فرعی‌ها بروی و احتمالا کتاب را در آنجا بیابی. مثلا «شب‌های تهران» غزاله علیزاده حتی دیگر در خود انتشارات توس هم پیدا نمی‌شود. اما در برخی کتابفروشی‌های حاشیه‌ای‌تر چند نسخه‌ای از آن همچنان باقی است. در روزهایی که تجدید چاپ کتاب‌های قدیمی یعنی چندبرابرشدن قیمت فروش آنها، پیداکردن نسخه کتابی که هنوز از سال‌های گذشته باقی مانده در حکم غنیمتی است که دیگر دست نمی‌دهد. البته حکایت برچسب‌های جدید قیمت که بسیاری از ناشران پشت کتاب‌هایشان می‌چسبانند هم حکایتی است قابل تامل. یکی از ناشر-کتابفروش‌های انقلاب حکایت برخی کتابفروشان را حکایت دلالی می‌داند که صبح به صبح درباره قیمت روز اجناس مورد معامله‌اش پرس‌وجو می‌کند. او از آن دست ناشران و کتابفروشانی است که هنوز هم اعتقاد دارد تفاوتی هست میان کتاب با کالاهای دیگر. کتابفروشی «یاشار» از جمله کتابفروشی‌هایی است که از راسته اصلی کتابفروشی‌های خیابان انقلاب جدا افتاده. کتابفروشی‌ای که سال‌هاست در خیابان 12فروردین مشغول به کار است اما برای بسیاری از کسانی که به انقلاب می‌روند چندان شناخته شده نیست. «یاشار» اسم کتابفروشی انتشارات «دنیای نو» است. انتشاراتی که ویترین کتابفروشی‌اش در نگاه اول عجیب به نظر می‌آید. آن هم به دلیل کتاب‌هایی که در آن چیده شده. در ویترین این کتابفروشی کتاب‌هایی می‌بینی که غالبا با ترجمه‌های دیگری در ایران مشهور و شناخته شده‌اند اما در این جا ترجمه‌های متفاوتی از آنها می‌بینی. مثلا: ترجمه علی‌اصغر حداد از «بودنبروک‌ها»ی توماس مان (نشر ماهی) شناخته شده و معتبر است، اما در ویترین کتابفروشی یاشار، این کتاب با عنوان «خاندان بودنبروک» و با ترجمه مینا سرابی دیده می‌شود. «آناکارنینا»ی تولستوی را مترجمی چون سروش حبیبی هم به فارسی ترجمه کرده اما در اینجا ترجمه دیگری از محمد مجلسی دیده می‌شود. یا «شازده کوچولو»ی اگزوپری هم با ترجمه محمد مجلسی در ویترین قرار دارد. چشم که بچرخانی ترجمه‌های دیگری از مجلسی هم می‌بینی. مثل: «بلبل و گل سرخ» اسکار وایلد، «ژان کریستوف» رومن رولان، «بینوایان» ویکتور هوگو، «نودوسه» ویکتور هوگو، «رستاخیز» تولستوی، «کودکی و نوجوانی» تولستوی، «بی‌بی‌پیک» پوشکین، «مادام کاملیا» الکساندر دوما، «طاعون ارغوانی» جک لندن و... اما در ویترین به جز این کتاب‌ها، آثار دیگری درباره موسیقی و فرهنگ آذربایجان هم دیده می‌شود. به کتابفروشی که وارد شوی، قبل از آنکه کتابفروشی را زیر نظر بگیری در موقعیت شنیداری قرار می‌گیری. در اینجا قبل از آنکه ببینی، می‌شنوی. صدای موسیقی مقامی آذربایجانی به محض ورود به کتابفروشی پیش از هر چیز دیگری توجهت را جلب می‌کند. صدایی که انگار می‌خواهد در همان ابتدا بر متفاوت‌بودن این کتابفروشی تاکید کند. اما بعد که در بین قفسه‌ها بگردی، می‌بینی که در اینجا اولویت با ادبیات، تاریخ و موسیقی آذربایجان است. به جز کتاب‌هایی که به زبان فارسی درباره آذربایجان نوشته شده‌اند، در بخشی از کتابفروشی چند کتاب با زبان آذری دیده می‌شود و در میزی که در انتهای کتابفروشی قرار دارد سی‌دی‌های موسیقی آذربایجانی چیده شده‌اند. با این حساب احتمالا بخش قابل توجهی از مشتریان این کتابفروشی، آذری‌زبان‌هایی‌اند که برای خرید کتاب و سی‌دی به اینجا می‌آیند. حدست تایید می‌شود وقتی که کتابفروش، فروش کتاب‌های آذری زبان را خوب می‌داند چراکه «این کتاب‌ها مخاطبان خاص خود را دارند.» از جمله کتاب‌های پرفروش این حوزه در این کتابفروشی، کتاب‌هایی مثل «قاچاق نبی» و «آذربایجان عاشیقلاری»‌اند. «قاچاق نبی» از داستان‌های فولکوریک آذربایجان است. داستان دهقان‌زاده‌ای که علیه اربابان و مالکان شورش می‌کند و منطقه ارس را به جنگ مالکان و رعایا تبدیل می‌کند. مقدمه فارسی کتاب، این داستان را قابل مقایسه با «داستان‌های وزین جهان» دانسته است. کتابفروش این کتابفروشی هم معتقد است که ترجمه‌هایی که انتشارات دنیای‌نو منتشر کرده غالبا بهتر از دیگر ترجمه‌های موجود است. مثلا به نظر او ترجمه سروش حبیبی از آناکارنینا نه فقط معتبرترین ترجمه این رمان به فارسی نیست بلکه ایراداتی هم دارد و ترجمه محمد مجلسی ترجمه‌ای بهتر است. از تازه‌ترین کتاب‌های منتشر شده توسط انتشارات دنیای نو، «بیگانه» آلبر کامو با ترجمه شادی ابطحی و «شطرنج باز» اشتفاین تسوایک با ترجمه محمد مجلسی است. کتاب‌هایی که از جمله پرفروش‌های این مدت کتابفروشی یاشار هم بوده‌اند. پیش از این ترجمه‌های متعددی از بیگانه کامو به فارسی انجام شده بود و معلوم نیست ترجمه مجدد این کتاب چقدر ضرورت داشته است. جلال آل احمد و علی‌اصغر خبره‌زاده در دهه 40 بیگانه را به فارسی برمی‌گردانند و در سال‌های بعد از انقلاب هم ترجمه‌های دیگری از این کتاب صورت می‌گیرد. از جمله، ترجمه‌های خشایار دیهیمی (ماهی) و لیلی گلستان (مرکز) که در چند سال اخیر منتشر شده‌اند. اما در یکی از قفسه‌های انتهایی کتابفروشی، کتاب‌هایی را می‌بینی که امروز به ندرت در کتابفروشی‌های دیگر پیدا می‌شوند. اما عجیب اینکه این کتاب‌ها که چند سالی از زمان چاپشان می‌گذرد با همان قیمت زمان چاپشان به فروش می‌رسند. مثلا «کارل مارکس» دیوید مک له‌لان که شرحی مختصر و در عین حال عالی از زندگی و آثار مارکس است، با همان قیمت چاپ دوم کتاب (1387) به فروش می‌رسد. در حالی که همین کتاب در یکی از کتابفروشی‌های بزرگ و شناخته شده انقلاب با قیمتی تقریبا دو برابر فروخته می‌شود. مک له‌لان از جمله مارکسیست‌های شناخته شده است و مترجم این کتاب هم عبدالعلی دستغیب است. به جز این، «پیشگفتار پدیدار‌شناسی جان» هگل که با ترجمه باقر پرهام و توسط انتشارات آگاه در بهار 87 منتشر شده بود با همان قیمت زمان چاپ دیده می‌شود. «چرا امروز مارکس را باید خواند» جاناتان ولف هم همین‌گونه است. کتابی با ترجمه شهریار خواجیان که در سال 85 توسط انتشارات آشیان منتشر شد و در اینجا بدون برچسب قیمت جدید وجود دارد. شاید در بین دیگر قفسه‌های کتابفروشی کتاب‌های اینچنینی دیگری هم باشند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.