|

ويرانه‌ها كاملا ويرانه نيستند

سهند ستاری

در روایت اسطوره‌های کهن بومیان آمریکای لاتین، انسان‌هایی که در زیر ظلم‌وستم جان داده‌اند، همگی در گور با چشمانی باز و گشوده منتظر روزی هستند که با رهایی جمعی بتوانند چشمان‌‌شان را ببندند. تصویری هولناک از مردگانی که با چشمان باز در گور، گهواره را انتظار می‌کشند. این تصویر پیش از هر چیز نشان می‌دهد که مردگان به‌طور کامل نمرده‌اند و در عذابی هولناک رنج بدن‌‌های مردگان در ویرانه‌ها - حتی در گور- نیز با چشم‌‌های بسته امتداد می‌یابد. توگویی رنج «چیز متفکر» (res cogitans) به«شیء ممتد» (res extensa) گره خورده است. به این معنا که سوژه در برابر ابژه قرار می‌گیرد و با محصورکردن وضعیت، بر همه حس‌ها و بدن‌ها و جسم‌ها تسلط پیدا می‌کند. در واقع براساس چنین روایتی امان و رهایی مردگان همانا در گرو پیروزی ماست. نخستین رگه‌های تقابل و رویارویی با نظریه شکست یا زوال یا ظلمت را می‌توان در همین اثنا جست‌وجو کرد. همان«جا»یی که می‌توانی در آن ویرانی بایستی و با نومیدی و در دل شکست به سر بری و زندگی کنی. چون به قول بنیامین: «اکنون زندگی نومیدانه او مهم شده است، در اینجا نابودشدن یعنی تا ته چیزها رفتن». اميدي كه ميراث بشر شده است همواره براي رهايي از شكست مرثيه خود را سرداده است تا رنج گذشته را كامل كند. چون سوژه‌ای که در ویرانه‌های جهان بی‌امید سکنی گزیده، در تلاش است که مبادا شکست، تام و کامل تلقی شود تا مجال نجات هنوز برقرار باشد. درواقع شکستی که تام‌ و تمام تلقی شود اساسا نجات‌‌ناپذیر خواهد بود و فراموش نکنیم که ویرانه مطلق در پیچیدگی، ابهام و پاره‌پاره بودن تجربه تاریخی، به هیچ چیز شبیه نیست. اگر بپذیریم انسان و تصادف هردو در یک زمان زاده شده‌اند و هریک زاده دیگری است، در آن صورت هرجا پای حقیقت در میان باشد، نمی‌توان سویه ماتریالیستی این مساله را نادیده گرفت و تنها با سرخط بخت و تصادف صرف و ناب آن را بررسی کرد؛ چراکه لحظه کنترل بخت و تصادف به وسیله ضرورت، همانا لحظه شکست و فاجعه و ظهور ویرانه‌هاست و «تاریخ طبیعی» این زوال را به نمایش می‌گذارد. بر همین اساس، تاریخ طبیعی رنج به تخریب و زوال دوگانه‌های کلاسیک فلسفه باز می‌گردد؛ تفکر و وجود. این همان رنجی است که در این ویرانه‌ها شکل گرفته و از آن سخن می‌گوییم. ایده ویرانی در بطن تکه‌های تاریخ و حتی در بطن خود ویرانی نیز حضور‌دارد. از این رو جهان بی‌امید و ویرانه‌ها اگرچه راهی به سوی نور ندارد و البته فراخوانی به سوی تاریکی نیز صادر نمی‌کند اما دست‌کم امیدهای پوچ و واهی را دروغین و فریب‌گونه دانسته و آنها را ملغی می‌کند و ویرانه‌ها را از هم تمییز می‌دهد. آشکار‌کننده زوال و نابودی همان رنجی است که نمی‌تواند کذب‌بودن وضع موجود را برملا کرده و حتی فریاد زند. در همین‌جاست که بنیامین به سراغ فاجعه‌ای واحد و تکین در تاریخ می‌رود؛«چشم‌انداز فاجعه». شاید فاجعه، تنها چیزی باشد که پاره‌پاره بودن تجربه تاریخی را منسجم می‌کند و حتی می‌تواند به این وضعیت چندپاره نامنسجم، در یک پیوستار انسجام‌یافته بالقوگی ببخشد. شاید در تخریب دوگانه کلاسیک وجود و تفکر، باید از فرشته بنیامین یاد کرد که سخت در تلاش القای این بالقوگی بود که تنها تکرار موجود در تاریخ است که به یکسان فاجعه آن را می‌آفریند و آن نیز فاجعه را می‌آفریند و به یک اعتبار، مرز نامشخص ما را با انباشت شکست‌ها در ویرانه‌ها با این گزاره کاملا مبهم حفظ می‌کند: تنها قدرت ما در آری گفتن به «هیچ» است که می‌تواند یک «جورناشدگی» مریی را انعکاس دهد و جای پای دقیق فاجعه و چند پاره تاریخ را آشکار سازد. همان‌طور که بنیامین نیز تاکید داشت وجه بارز تاریخ از همان آغاز زوال بوده است و«تاریخ طبیعی» ثبت‌کننده همین وضعیت‌های تاسف‌بار یا از دست رفته است. سوژه‌ای که در این تاریخ حضور دارد با نفی تمامیت، الزاما با دو پاره‌گی خود روبرو است. اکنون دیگر خبری از ابرانسان نیچه‌ای نیست، دیگر خبری از انسان نیست. پس کار را باید با خود «مفهوم» دنبال کرد. به میانجی ایده«تاریخ طبیعی»، مفاهیم می‌توانند رنج را بیان کنند. حیات«چیز ممتد» یا همان ابژه در ایده«تاریخ طبیعی» است که می‌تواند تخریب خود را در برابر امر کلی آشکار کند و از تاریخ به عنوان تجربه تاریخی یاد کند. بر این اساس مفاهیم، خشونت امر کلی را فریاد خواهند زد. اما ایستادگی و مقاومت در برابر نظریه‌های زوال نیازمند پیش‌فرض گرفتن دوران‌هایی است که قبل یا پس از دوره منتهی به زوال بوده است- شکوهمندی یا انسداد وضعیت. از این رو اشاره به شکست‌ها کاملا با نظریه شکست متفاوت است. باید شهامت آن را داشت تا تمام شکست‌ها، تاریکی‌ها و ناکامی‌ها را پیش کشید، اما به هیچ عنوان نمی‌توان اساس و بنیانی تاریخی- هستی‌شناختی (historical/ontological) برای ناتوانی‌ها و ناکامی‌ها تراشید و حتی آنها را با ریب و زیرکی، شخصی کرده و به تجربه‌های انجام‌‌شده بی‌‌واسطه فروکاهید. شاید به همین دلیل باشد که دوستداران فیگوری مثل بنیامین با تکراری مصرانه، نمی‌خواهند یک کلوزآپ مشخص از زیست-جهان او را فراموش کنند؛ خودکشی «قهرمانانه» و «شکست تراژیک».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.