|

سازمان میراث‌فرهنگی از آغاز تا پرسش‌های پیش‌روی دولت یازدهم

میراث در انتظار رییس‌جدید

رضا دبیری‌نژاد

وقتی شورای انقلاب اسلامی در مورخ 23فروردین1359به تصویب رساند که کاخ‌های نیاوران و سعدآباد در اختیار وزارت فرهنگ و آموزش‌عالی قرار گیرد، از همان آغاز به نوعی سیاست و مدیریت انقلاب اسلامی نسبت به میراث‌فرهنگی آشکار شد. از بهمن 57 تا امروز که سازمان میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری به یک معاونت ریاست‌جمهوری تبدیل شده است این سازمان ادوار مختلفی را پشت‌سر گذاشته است که برآمده از نوع نگاه دولت‌ها و وضعیت اجتماعی بوده است: تاسیس سازمانی تخصصی سازمانی که با عنوان میراث‌فرهنگی در دهم بهمن 1364به تصویب رسید جایگزینی از معاونت وزارت فرهنگ سابق شد و مراکز مختلفی را در خود تجمیع کرد. مهدی حجت که از روزهای نخست انقلاب اسلامی بر مدیریت مراکز فرهنگی قرار گرفته بود نخستین مدیری بود که بر مسند این سازمان نشست. دورانی که می‌توان از آن با عنوان تاسیس و پایه‌گذاری نام برد. این دوران که مصادف با دوران جنگ تحمیلی و پس از آن بود، به دلیل آنکه جامعه درگیر دفاع بود به روزگاری بدون‌صدا گذشت که کمتر فرصت گام‌هایی بیش از تاسیس و قانونگذاری را که کارهای زیربنایی بود داشت و همین باعث نوعی روحیه درونگرایی در این سازمان شد. از جمله موضوعاتی که این روحیه را شدت می‌بخشید تاکید بر تخصصی بودن موضوع میراث‌فرهنگی بود، گرایشی علمی در برابر نگاه توریستی که حجت در کتاب خود سال‌ها بعد به آن اشاره می‌کند. با گذر از روزگار جنگ، شرایط جامعه تغییر کرده بود و جامعه تفکرات و برنامه‌های خودش را بر میراث‌فرهنگی نیز وارد می‌کرد. مهندس مهدی حجت سازمان میراث‌فرهنگی را در سال 1370به خلف خود اکبر زرگر سپرد و خود به دنبال ادامه تحصیل رفت. حفظ و تجمیع نهادهای مرتبط با میراث‌فرهنگی از مهم‌ترین فعالیت‌های سازمان نوپای میراث‌فرهنگی بود. در کنار آن باید به ایجاد منظرهای جدیدی در این زمینه همچون کاخ‌موزه‌ها که محصول انقلاب بود اشاره کرد. به‌عنوان یکی دیگر از فعالیت‌های برجسته این دوران باید به تاسیس مرکز آموزش‌عالی میراث‌فرهنگی اشاره کرد که هدفش تولید نیروی متخصص برای سازمان جدید و انتقال تجارب کارشناسان قدیمی بود. دوران انتقالی اکبر زرگر دوران کوتاه و انتقالی را در سازمان میراث‌فرهنگی در مدتی کمتر از دوسال مدیریت کرد. دورانی که همزمان با بسترسازی برای انتقال سازمان از وزارت آموزش‌عالی به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی برابر با تغییر سیاست‌ها نسبت به موضوع میراث‌فرهنگی بود. اکبر زرگر که بیشتر ترجیح می‌داد در فضای آموزشی باشد، به دانشگاه بازگشت و مدیریت سازمان میراث‌فرهنگی را به سراج‌الدین کازرونی سپرد که در سوابقش وزارت مسکن و شهرسازی را داشت. کازرونی آمده بود تا به اعتبار سوابق مدیریتی‌اش تحقق‌بخش سیاست‌های دوران سازندگی در میراث‌فرهنگی باشد. تلاش برای ایجاد جنبه‌های اقتصادی یا نوسازی از مهم‌ترین سیاست‌های این دوران است. سیاستی که می‌خواهد به سرعت در امور بیندیشد و حتی میزان امور را با خروجی عینی و توجیه‌های اقتصادی‌شان بسنجد. افزایش توجه به جنبه‌های گردشگری میراث‌فرهنگی به نسبت جنبه‌های علمی و پژوهشی از نمودهای بارز دوران سازندگی است. دوران اجتماعی‌سازی میراث فرهنگی وقتی در شهریور 1376 سیدمحمد بهشتی در 46سالگی به‌عنوان ریاست سازمان میراث‌فرهنگی معرفی شد، برای بسیاری از اهالی فرهنگ و هنر او به‌عنوان معمار سینمای ایران شناخته شده بود و تجربه مدیریت سازمان توسعه فضاهای فرهنگی را از سر گذرانده و مشغول به کار تبدیل برخی فضاها به موزه شده. افزایش نگرش فرهنگی و اجتماعی‌کردن حالا داشت جایگزین نگرش‌های علمی و اقتصادی می‌شد. بهشتی می‌خواست تجربیات پیشین خود در سینما و تاسیس نهادهای فرهنگی را به این سازمان تعمیم دهد. این باور که بدنه سازمان در برابر حجم میراث‌فرهنگی همچون چند10هزار تپه باستانی یا چندمیلیون اثر منقول و غیرمنقول تاریخی اندک است و توان حفاظت و بهره‌برداری از آن را ندارد، پس راهکاری که در پیش گرفته شد عمومی و مردمی‌کردن میراث بود تا مردم خود به حفاظت و بهره‌برداری از آن بپردازند. تاکید بر فعالیت‌های معرفی گامی در جهت شناساندن و ارتباط با جامعه بود. بهشتی می‌خواست دیواره سترگ قلعه میراث‌فرهنگی را آب کند تا میراث‌فرهنگی درونگرا به سمت برونگرایی برود و با ایجاد حلقه‌های مردمی و تشکل‌های تخصصی در اطراف میراث‌فرهنگی تصدی‌گری را از سازمان کاهش دهد، شاید همان کاری که شرکت‌های سینمایی در کنار بنیاد فارابی برای تحرک چرخه تولید سینما انجام داده بودند (اما در نظر نداشت که چندان فرصت لازم برای این کار را ندارد) . ادغام میراث‌فرهنگی و گردشگری تلاشی که در جهت عمومی کردن میراث‌فرهنگی در پیش گرفته شد این خواست را ایجاد کرد که باید جایگاه آن را ارتقا بخشید. در نتیجه طرح ادغام میراث‌فرهنگی و گردشگری مطرح شد. از همان زمان جوی از نگرانی بدنه کارشناسی سازمان میراث‌فرهنگی را در برگرفت که مبادا در این ادغام میراث‌فرهنگی مهجور واقع شود چرا که به‌زعم آنان میراث‌فرهنگی فراخ‌تر از گردشگری بود و محدود به توریسم نمی‌شد. حسین مرعشی پس از استعفا از نمایندگی مردم کرمان در 1383 در 46سالگی بر مدیریت سازمان میراث‌فرهنگی و گردشگری نشست در حالی که آرزوی پنج‌ساله برای رسیدن به سطح بالای منطقه‌ای در جذب توریسم و به‌دست آوردن درآمد میلیارددلاری را برای سازمان درنظر داشت و برای تحقق این آرزو جمعی از تکنوکرات‌های کارگزاران را با خود همراه کرد. ادغام سازمان میراث‌فرهنگی و گردشگری زمانی شکل گرفت که برخی از بدنه کارشناسی باسابقه بازنشسته شده بودند و از سوی دیگر آرمان‌های پیشین به‌طور کامل تحقق نیافته بود. مرعشی برای رسیدن به آرزوهای خود نیازمند بسترسازی‌های ساختاری و قانونی در کنار جذب سرمایه برای ایجاد قطب‌های گردشگری بود از این‌رو هم و غم مدیریتی خود را بر این موضوعات قرار داد. طرح‌های بزرگی چون تبدیل میدان مشق به موزه ملی یا هیات‌امنایی کردن موزه‌ها یا انعقاد قرارداد با سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی از مهم‌ترین نمودهای مدیریتی مرعشی بود. هنوز ادغام میراث‌فرهنگی به‌طور کامل انجام نشده بود که باز سازمان میراث‌فرهنگی دچار دگرگونی مدیریتی شد. حلقه جدید مباحثات انتخاباتی سال 1384 سازمان میراث‌فرهنگی و گردشگری را به مرکز توجه و تغییرات بعد تبدیل کرد، چنانکه یکی از نخستین اقدامات رییس‌جمهور نهم مخالفت با خرید ساختمان میدان آرژانتین توسط مرعشی بود و از اولین انتصابات، انتصاب مشایی به ریاست سازمان میراث‌فرهنگی بود. اجتماعی و بزرگ شدن سازمان میراث‌فرهنگی آن را به جرگه سیاست کشانده بود و هر روز بر گرمای حضور سیاسی مدیران آن افزوده‌تر می‌شد. مشایی در 45سالگی با جمعی از یارانش به ساختمان زیرگذر آزادی کوچ کردند و حجم تغییرات آغاز شد تا حدی که به رکورد هر 48ساعت یک انتصاب در دوسال نخست رسید. هر مدیریت در این سازمان در پی الحاقات و ابداعات جدید بود و اینگونه مشایی هم سازمان صنایع‌دستی را به سازمان دووجهی قبلی اضافه کرد و تغییراتی در معاونت‌ها و مدیریت‌ها پدید آمد که در سال‌های بعد ادامه داشت که از آن میان می‌توان به حذف معاونت فرهنگی یا ایجاد شرکت میراث آریا یا بدیل‌سازی خبرگزاری دولتی به جای میراث خبر یا الحاق کانون اتومبیلرانی (محل بسیاری از پروژه‌های درآمدزا) اشاره کرد و حتی تلاش شد که سازمان حج و زیارت هم به آن ملحق شود که ناکام ماند. روندی که خلف‌های بعدی مشایی در دولت دهم که از یاران او بودند نیز در پیش گرفتند. جدا از جریان موسسه‌سازی (موسساتی که گاه همچون کانون اتومبیلرانی فربه‌تر و تاثیرگذارتر از معاونت‌های سازمان بودند) و گسترش برنامه‌های اقتصادی یکی دیگر از مهم‌ترین رویدادهای این دوره جابه‌جایی‌های واحدهای سازمان بود که حتی به انتقال یا تعطیلی برخی از موزه‌ها نیز کشیده شد. مهم‌ترین جابه‌جایی، انتقال معاونت‌های سازمان به اصفهان و شیراز بود که در یک اقدام ضربتی چندروزه انجام پذیرفت و ساختمان اختصاصی پژوهشکده حفاظت و مرمت آثار با دستکاری به محل مدیریت حمید بقایی (رییس وقت) تبدیل شد. با انتقال سازمان بسیاری از کارشناسان تن به دورکاری دادند و در تهران ماندند و نیروهای تازه‌ای جایگزین شدند. بقایی، رییس دبیرخانه مناطق آزاد شد و جمعی از مدیرانش را با خود برد. احمدزاده‌کرمانی جوان‌ترین مدیر سازمان بود که مدت کوتاهی بر صندلی ریاست نشست، او هم طی هشت‌ماه، 20 معاون و مدیر را جابه‌جا کرد و پس از او معاون سابق مشایی، حسن موسوی منصوب شد و او ترجیح داد بی‌سروصدا سازمان را بازگرداند و برخی موزه‌های تعطیل‌شده را باز و بعد به ریاست‌جمهوری کوچ کند. ملک‌زاده که زمانی معاونت گردشگری مشایی را بر‌عهده داشت، آخرین رییس سازمان است که حتی در روزهای آخر مدیریتش تلاش می‌کند سازمان را به بخش خصوصی واگذار کند. در این هشت سال بزرگ‌ترین جریان سازمان، برگزاری جشن‌ها و جشنواره‌های متعدد (پرسروصدا و پرهزینه) و تاکید بر گفتمان‌سازی تبلیغی بوده است. سازمانی که به سکوی پرتاب بسیاری از مدیرانش به نهاد ریاست‌جمهوری تبدیل شد. طرح‌های بسیاری از ادوار گذشته یا به فراموشی رفت یا غیرکارشناسی خوانده شد؛ از طرح میدان مشق، طرح هیات‌امنایی‌کردن موزه‌ها یا تعطیلی دانشکده میراث‌فرهنگی تا تغییر مدام مدیریت‌های خرد چنانکه تنها مجموعه سعدآباد طی دو سال گذشته هفت مدیر را به خود دیده است. بر مجموعه اتفاقات این دوره می‌توان چالش با خبرنگاران منتقد، ایجاد پروژه‌های دستوری از بالا و خروج برخی بناهای تاریخی از فهرست آثار ملی را هم اضافه کرد. دولت جدید و... همه این اتفاقات، سازمان میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری را به کانون توجه آورده است و همه منتظرند تا ببینند کدام فرد بر صندلی ریاست آن می‌نشیند. سازمانی که بیش از آنکه درگیر موضوعات خود و مباحث فرهنگی باشد در این سال‌ها بیشتر درگیر مناقشات سیاسی و نقدهای ساختاری و تحولات مدیریتی شده است. اما این سازمان به‌نظر می‌آید بالاترین جایگاه برای مدیران آن بوده و هیچ‌کدام از مدیرانش پس از آن به مدیریت و شهرتی دوچندان نرسیدند و همان شهرت ریاست سازمان را یدک کشیدند. اینک حجت به شورای شهر تهران رفته است. زرگر همچنان در دانشگاه مانده است. کازرونی چشم از جهان فروبسته است، بهشتی ترجیح می‌دهد دست به عصا راه و ایده‌های ناکامش را جای دیگری بجوید، مرعشی گوشه‌گزینی را انتخاب کرده است و مشایی و یارانش باید ساختمان استیجاری خود در پاستور و آزادی را به مستاجری تازه بسپارند. اینک کدام فرد مدیر تازه خواهد بود و با سازمانی که ادغامش چنان‌که باید صورت نگرفته و وصله‌های دیگری بر آن افزوده شده است، طرح‌های انباشته بسیار دارد، از سوابقش کمتر نشانی مانده است و بدنه کارشناسی‌اش جابه‌جا شده است.، به‌راستی چه می‌توان کرد؟ مجموعه آرزوهای متعدد فرهنگی، علمی، اقتصادی، صنعتی و... از ادوار پیشین آیا با تصور دیگری انباشته می‌شود یا یکی از آنها اولویت قرار می‌گیرد؟ مجموعه نگرانی‌های متعددی که در حوزه‌های متعدد از سوی کارشناسان زمزمه می‌شود و هراس از سیاسی‌شدن دوباره و توقع ساماندهی سریع، همه‌وهمه موضوعاتی است که این‌روزها پیش‌روی دولت جدید قرار دارد. آیا باز باید فرصت تجربه، آموزش، آزمون و خطا در پیش گرفت. به‌راستی چه کسی می‌تواند در فرصتی کوتاه ساختار زیرورو شده این سازمان را سامان دهد و با اشراف بر موضوعات چندگانه، آرامش و حرکت را به آن بازگرداند؟ سازمانی که نیازمند نگاه و مدیریت تخصصی برای ایجاد امید است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.