گزارشی از مراسم بزرگداشت «میرمصطفی عالینسب»
اقتصاد همگام با اخلاق
عكس: مهدی حسنی، شرق
شرق، محمد آزاد: سالگرد درگذشت «میرمصطفی عالینسب» جمعه شب دوستان و شاگردان و نزدیکانش را در موسسه «دین و اقتصاد» گرد هم آورد؛ تا هم یادش را زنده نگه دارند و هم با مرور نظرات و عملکردش در اقتصاد شرایط امروز را تحلیل کنند. شاگردان و نزدیکانش او را تنها مدیری موفق و کاردان نمیدانند. میگویند «معلم» بوده و از «جذبه»اش سخن میگویند؛ از نگاه انسانیاش به اقتصاد و نظریه و عمل. میگویند در همه حال انسان را مقدم میشمرده. دکترفرشاد مومنی، اقتصاددان، استاد دانشگاه علامهطباطبایی، مدیرعامل موسسه «دین و اقتصاد» و از نزدیکان و شاگردان مرحوم عالینسب، مدیر جلسه است: «طی دو دهه اخیر تنیدگی میان اقتصاد و اخلاق افزایش یافته است. مرحوم عالینسب اقتصاد را خالی از ملاحظات اخلاقی نمیدانستند. رابطه اقتصاد و اخلاق بیش از هرچیز به انقلاب دانایی بازمیگردد. در هر واحد جدید ارزش افزوده 80درصد نقش عامل انسانی است. در تاریخ علم اقتصاد برای مدت طولانی عوامل را همگن میدانستند؛ اما اکنون عامل انسان را نقش و ارزشی اساسیتر از همه میبخشند. در دورهای از علم اقتصاد حقوق بشر و سرمایه اجتماعی حکم زینت داشت و توصیهاش
توصیه اخلاقی بود. امروز چنین نیست.» میگوید در سالگرد آقای عالینسب عموما ذکر سجایای اخلاقی ایشان بود. امروز و با شرایط کنونی اقتصاد کشور و بهویژه تجربههای تلخ از زمان دومین سال وفات ایشان ولی بازنگری در تجربههای سیاستی و رهنمودهای سیاسی ایشان برای امروز و فردای ایران نجاتبخش است: «صمیمانه میگویم! آنچه امروز بر سر اقتصاد ایران آمده؛ عینا در زمان جنگ هم از طرف گروههای ذینفع و غیرمولد همین فشارها روی اقتصاد بود و آقای عالینسب پایمردی کردند. در آن شرایط میسوختند، اگر امروز بودند چه میگفتند؟» آقای مومنی میگوید در زمان جنگ با بیشترین فشارها و با کمترین هزینه ممکن از گردنه عبور کردیم و امروز «تیم اقتصادی دولت جدید باید از این ذخیره دانایی بزرگ برای آینده استفاده کند. برای آینده اقتصاد ایران یا دقیقتر برای پیشگیری از بدترشدن اوضاع.» مومنی به جلسهای اشاره میکند که سال گذشته شانزدهم آذر در دانشگاه برگزار شده است: «دعوا میان مجلس و دولت بود. تحریمها یا بیتدبیری؟ گفتم چشمانداز درآمد ارزی کشور در سال 1391 نزدیک به 400درصد بیش از میانگین درآمدهای دوره دوم جنگ بود. این همه شیون برای تحریم! باید مسایل
را از این زاویه دید که نگاه آقای عالینسب اگر بود؛ صلاحیت علمی و تجربی امثال میرمصطفی عالینسب اگر بود در همین شرایط هم فرصت و امکان بود.» اولین سخنران جلسه دکتر «حسن عابدیجعفری» است. در ایران و آمریکا اقتصاد خوانده و حالا اقتصاد درس میدهد. زمانی وزیر بازرگانی بوده است. میگوید: «مرحوم عالینسب یک پارادایم توسعه داشت و اگر غیر از این بگوییم جفاست. با مطالعه اقتصاد ایران و جهان آنچه را احساس کردند در شرایط خطرناک، مثل دوران جنگ، باید عمل کرد، کردند و موفق بودند. معلم بودند. ما خیلی چیزها نمیدانستیم. دانشگاهی و تجربی نبود که بدانیم.» آقای جعفری معتقد است همه نظریات توسعه پیشفرضهای فلسفی دارند. نگاه آقای عالینسب به اقتصاد هم چارچوب متقن داشته است: «همه نظریات توسعه گرچه توصیفی-تحلیلی هستند، تجویز و توصیه هم برای چگونگی برونرفت از مشکلات دارند. تئوری، عملیترین راه برونرفت از مشکل است.» البته که محض تئوری نیست که باید ارزیابی شود بلکه «از پس مشکلات عملی هم باید برآمد.» توسعه مطلوب آقای عالینسب توسعه «معنویت بنیاد» بود. معنویت از نوع دینیاش؛ آنچه گوهر دین است: «آنچه از دین برای مومن در این امور
متصور است بروز عینی باور است. با قشریگرایی خیلی فاصله دارد.» عابدی جعفری میگوید کمتر کسی داریم که در عمل، هم در سطح فردی، هم بنگاهی و هم ملی موفق باشند. آقای عالینسب بود. مصداقهایش هم بسیار است. زندگی فردیشان که اظهر منالشمس است. ساختن مدرسه و کتابخانه، کار روزانهشان بود. در سطح بنگاهی که میگوییم «پدر صنعت ایران» هستند. مثالی میزند برای نگاه مرحوم به بنگاهداری که عمق رویکرد ایشان را نشان میدهد. «کارخانه کارتنسازیشان در حادثه از میان رفت. امروز میگویند اولین کار در اوضاع بحرانی، کوچکسازی و تعدیل است. آقای عالینسب کارخانهشان از بین رفته بود. آن موقع تا تکتک کارگران کار جدید پیدا نکردند حقوقشان را قطع نکرد.» به دوران جنگ هم اشاره دارد. میگوید ما در دانشگاه، توزیع کالاهای وافر بین مشتریان کم را آموخته بودیم، «اما نیاموختیم که جنس کم را چه کنیم. نیاز به معلم بود. در وزارت بازرگانی در قسمت توزیع قطعات به ما گفتند چیزی که میخواهید توزیع کنید، مردم دنیا تولید میکنند.» نشان میدهد خدمات هیچوقت در نظرشان بر تولید غلبه نداشت. صحبت آقای جعفری تمام میشود. مدیر جلسه، دکتر مومنی، در فاصله دو
سخنرانی میگوید توزیع سهمیهبندیشده در دوران جنگ، مبتکرش میرمصطفی عالینسب بود: «ترمینولوژی ایشان در برابر طیف نئوکلاسیک وطنی بود. میگفتند: ما حیات انسانها را در شرایط جنگی باید از فشار پول و سرمایه رها کنیم. مایحتاج مردم نباید بازیچه سودای رباخواران باشد.» دکتر مومنی از «معاونت پشتیبانی» یاد میکند: «شاهکاری از نوآوریهای نهادی دوران جنگ است. تحت شدیدترین فشارها کارآمدترین شدیم. در تحقیقی جداگانه گفتهام که در طول 50سال گذشته اقتصاد ایران 15رکورد بزرگ ثبت شده که از آن 12 مورد در دوران جنگ بوده. چه کسی باور میکند نزدیک 40سال گذشته کمترین نرخ رشد نقدینگی در دوران جنگ بوده است؟ ابعاد را تصور کنید!» استاد اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی سوال میکند و از دانشجویان و رسانهها میخواهد درباره آن بحث کنند و بیندیشند: «چرا جدیترین منتقدان سیاستهای دوران جنگ، سوداگران بودند و بزرگترین پشتیبان آن تولیدکنندگان» خاطرهای هم از آقای عالینسب نقل میکند که میگفته: «در دوره ملیشدن نفت مثل سرباز در خدمت ملت بودم.» سخنران بعدی دکتر احمد رباطی است. نماینده پیشین مجلس و دستیار پژوهشی مرحوم عالینسب. میگوید در
جامعه ما که بهشدت دلالصفت شده است نیاز وافر به اندیشههای آن مرحوم داریم: «خاطرات ایشان سیره عملی ایشان است.» دکتررباطی از مرحوم دکترحسین عظیمی نقل میکند «توسعه فرآیند گذار از یک تمدن به تمدن دیگر است. شکلگیری هر تمدن صرفا متکی به بصیرت و اندیشههای اساسی است. بصیرتهای آقای عالینسب در سه زمینه انسان و علم و دین راهگشاست؛ نه فقط انسان و علم.» دستیار پژوهشی مرحوم عالینسب سه مفهوم اساسی اقتصاد در نظر «آدام اسمیت» را برمیشمرد: تقسیم کار، مالکیت و سازوکار بازار که سومی وحدتبخش مولفههای اقتصادی است. بر اساس این تصور، سازوکار بازار، خود هماهنگیهای لازم را به وجود میآورد. اما جلوتر حتی نئوکلاسیکها با تاثیر از نقدهای کینزیها و سوسیالیستها به نارساییهای بازار اعتراف کردند: «مواردی هست که بازار نمیتواند حل کند. مشکلات نهادی، مسایل مربوط به کالاهای عمومی، وضعیت قیمتها در کوتاهمدت و موارد دیگر.» پس باید نقش برنامهریزی و مدیریت را پذیرفت. مدیریت مکمل بازار است. آقای عالینسب هم معتقد به برنامهریزی و بازتوزیع و مدیریت بود: «به علم و تخصص باور داشت اما تئوریها را مطلق نمیکرد. به مساله اقتصاد شرایط
توجه داشت. ویژگی اساسیشان این بود: اجتهاد میکردند.» اما نه اجتهاد بدون نظر به تجربه: «برای اینکه واقعیات اقتصاد ایران را درک کنند به روستاها تیمهای تحقیقاتی فرستادند. 35 هزار روستا را بررسی کردند و خیلی شاخصها، هزینه و درآمد و تولید و راه و خانه و بهداشت و آموزش را استخراج کردند.» دکتر رباطی سپس به مفهوم کار در اقتصاد اشاره دارد: «کار در اقتصاد را اسمیت، ریکاردو و مارکس بررسی کردند. در علم مدیریت اولینبار «فردریک تیلور» به آن پرداخت. از این دید، هدف، ارتقای بهرهوری است.» و میگوید بحث کلی مرحوم عالینسب برطرفکردن مشکلات مدیریتی و بهرهوری است: «هیچوقت با افزایش قیمت از در موافقت وارد نمیشدند. میگفتند درآمد یعنی مقدار ضرب در قیمت. خب برای بالابردن درآمد مقدار را افزایش دهید نه قیمت را.» سخنان دکتررباطی تمام که میشود، آقای مومنی درباره اهمیت نسبت سنجی برای اجرای تئوری و نقش شرایط نزد مرحوم عالینسب تذکر میدهد و میگوید: «در دو دهه گذشته نتوانستیم در ذهن نئوکلاسیکهای وطنی فرو کنیم کاربست تئوری بدون توجه به شرایط جامعه فاجعهبار است. آقای عالینسب میگفتند: شناخت واقعیات ایران کاری است دشوار،
اینها میخواهند با چند تا فرمول ترجمهای کار پیش ببرند. در دوره برنامه شکست خورده و فاجعهبار «تعدیل ساختاری» دیدیم که چه شد.» میگوید دوره جنگ کمترین فساد ثبتشده در کل دوران پس از انقلاب را داشتیم و این بهدلیل نگاه جامع، اخلاقی و مدیریتی امثال میرمصطفی بود. به دولت جدید هم تذکر میدهد که تجربه این دو دهه را پیش رو داشته باشد و ببیند که چگونه برنامه تعدیل ساختاری و تئوری شکستخورده «شوکدرمانی» کشور را دچار دور باطل رکود تورمی کرده است: «دولت جدید بداند این وضعیت گریبانگیر جامعه، بیش از هر چیز ریشه در توصیههای شوکدرمانی دارد. اهمیتی ندارد چه کسی سر کار است؛ باید به انسان، علم و شرافت ملی اهمیت داده شود که برنامه تعدیل و شوک همه را درهم کوبید و فاجعه آفرید.» در ادامه ابراهیم عربزاده، معاون اسبق اقتصادی سازمان برنامه و از نزدیکان مرحوم عالینسب سخن میگوید و قاب عکسهایی از زندگی ایشان به مخاطبان نشان میدهد. در یکی میگوید: «آن موقع درگیری بود میان سوداگران و دولت وقت برای کاهش ارزش پول. منافع زیادی برایشان بود. آقای عالینسب مخالف بود. آقای هاشمی آمدند گفتند چرا دلار را ثابت نگه داریم؟ حاج آقا صحبت
کردند و قانع شدند. البته دولت که دست خودشان افتاد به شیوه دیگری عمل کردند.» میگوید «حاج آقا» ارزش پول را ناموس کشور میدانست. برایش مثل ارتش، مثل خاک بود. در آخر «مهندس مقیمی» سخن میگوید. رییس تیمی که «مجتمع فولاد اهواز» را در سختترین شرایط روزهای پایانی جنگ راهاندازی کرد. تیمی که در تاریخ 22 بهمن 1367 در فاصلهای ششماهه با کمترین امکانات و تنها با تکیه بر منابع داخلی و خلاقیت و مدیریت و سلامت، کاری انجام داد که خیلیها آن را «ناممکن میدانستند». کاری که بیحمایت شخص مرحوم میرمصطفی عالینسب که نماینده تامالاختیار نخستوزیری بودند، شاید ناممکن بود، اما شد. دکتر مومنی این تیم را گروهی «درخشان و کمتوقع و پاک» در روزهای سخت دوران جنگ توصیف میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.