فکوهي در گفتوگو با «شرق» بررسی کرد
دشواری احياي سرمايه اجتماعي
دکتر ناصر فکوهي، عضو هياتعلمي دانشکده علوماجتماعي دانشگاه تهران است. با او درباره سرمايه اجتماعي در ايران و احياي آن و عواملي که ميتواند آن را در معرض خطر قرار دهد، گفتوگو کردهايم. به گفته فکوهي، هرچند مردم بهطور مستقل در ايجاد و حفظ سرمايه اجتماعي نقش دارند اما دولتها نيز بر اثر عملکرد نادرست خود، ميتوانند بر آن تاثير بگذارند. سرمايه اجتماعي بر اثر چه مولفههايي شکل ميگيرد و چه مواردي نشاندهنده اين است که در يک کشور يا قوميت، سرمايه اجتماعي بالايي وجود دارد؟ سرمايه اجتماعي در ميان متخصصان علوم اجتماعي به صورتهاي مختلف تعريف و تبيين شده است. نظر من از نظريه عمومي سرمايههاي «بورديو» در اين زمينه تبعيت ميکند. در اين نظريه، سرمايه اجتماعي در کنار سرمايه فرهنگي و اقتصادي يکي از سرمايههايي است که سرمايه کل يک کنشگر يا يک گروه را در ميدان اجتماعي تعيين ميکند و براساس آن، کنشگر امکان مييابد با ساير کنشگران به رقابت بپردازد و امتيازات بيشتري براي خود کسب کند. معناي سرمايه اجتماعي در اين نظريه آن است که هر کنشگر يا گروهي، از چه ميزان کمي و کيفي از روابط با ساير
کنشگران اجتماعي ديگر برخوردار است که بتوان از آنها براي پيشرفت و برد خود در رقابتهاي درون ميداني استفاده کند. ميدان را هم در مفهوم بورديويي کلمه به کار میبرم يعني حوزهاي که کنشگران يا گروههايي بهطور خاص با محوري مشترک با يکديگر رقابت دارند؛ مثلا ميدان فعاليت دانشگاهي يا فعاليت پزشکي. مثلا کسي که دوستان زياد و پر نفوذي دارد از سرمايه اجتماعي بالايي برخوردار است. اين را ميتوان درباره يک نهاد يا هر شکل از سازمان اجتماعي نيز گفت؛ مثلا کشوري که تعداد بيشتري کشور دوست و با نفوذ بيشتر دارد، سرمايه اجتماعي بالايي دارد و برعکس. معمولا کنشگران، مگر در مواردي که ما با آسيبهاي خاص روبهرو باشيم، در پي آن هستند که اين سرمايه را در رابطه با سرمايههاي ديگر خود بالا ببرند. به عبارت ديگر، بالابردن يک سرمايه نميتواند بدون توجه به موقعيت ساير سرمايهها و با يک استراتژي پيش رود. مثلا کسي که ميخواهد دوستان زيادي داشته باشد، بايد هزينههاي مالي و زماني اين امر را هم بپردازد. يا کشوري که ميخواهد روابط بيشتر و با نفوذتري داشته باشد، بايد در اين زمينه بسيار هوشمندانه رفتار کند تا نه منافع خودش را از دست دهد و نه
ديگران احساس کنند که رابطه با آن کشور، رابطهاي يکسويه و بدون فايده براي آنهاست. به نظر شما، آيا ميتوان گفت که در عرض يک هفته يا مدت بسيار کمي، سرمايه اجتماعي در يک جامعه ميتواند احيا شود يا اينکه مانند تضعيف آن، مدتزمان زيادي لازم است که احيا شود؟ مسلما ايجاد سرمايه اجتماعي نياز به زمان بسيار بيشتر از آن دارد که از دستش بدهيم. ما اين را در اصطلاحي در زبان خودمان نيز داريم، ميگويند: يک عمر زمان لازم است که انسان آبرويي به دست بياورد ولي با يک خطاي کوچک ميتواند اين آبرو را در چند لحظه از دست بدهد. بايد به اين نکته توجه داشت که به دست آوردن سرمايه از دست رفته، کاري به مراتب مشکلتر از آن است که سرمايه تازهاي به دست بياوريم. باز يافتن دوستي که او را بهدليل اشتباهات خود از دست دادهايم، کاري به مراتب مشکلتر از آن است که دوستي تازه بهدست بياوريم. بنابراين نبايد انتظار داشت اگر به دليل اشتباهاتمان، سرمايه را در مدت کوتاهي از دست داديم با يک حرکت و در زماني کوتاه دوباره آن را بهدست بياوريم. دليل روشن است؛ کنشگران اجتماعي اگر در روابط سرمايه اجتماعي دچار زيان شوند، نسبت به اين امر
حساسيت پيدا ميکنند و حاضر نميشوند که به سادگي سرمايه را تجديد کنند. با اين وصف، به جاي آنکه به اين فکر کنيم که سرمايه را در چه مدت ميتوانيم احيا کنيم، بهتر است به اين فکر کنيم که چرا آن را از دست دادهايم تا بر اين اساس استراتژي ديگري را براي خود تعيين کنيم. افزون بر اين، ما نياز به مولفهها و راهکارها و راهبردهايي داريم که موقعيتمان را از لحاظ سرمايه اجتماعي ارزيابي کنند و اگر دچار اشتباه شويم، پيش از آنکه اين اشتباه سرمايههاي اجتماعيمان را به کلي از بين ببرد، ما را تصحيح کنند. وجود نخبگان و کمک گرفتن از متخصصان و کارشناسان در تمام سيستمهاي اجتماعي و سياسي و غيره، با همين هدف انجام ميگيرد. به همين دليل است که سيستمهاي هوشمند مانند دولتهاي پيشرفته، اين سيستمها را تقويت ميکنند و به نقد سيستماتيک و کارشناسانه و حتي رسانهاي دامن ميزنند تا به موقع متوجه اشتباهات خود شوند و از وخيمترشدن وضعيت خود جلوگيري کنند. در حالي که در سيستمهاي عقبمانده و کشورهاي جهانسوم، اغلب شاهد آن هستيم که نسبت به نخبگان و روشنفکران و متخصصان و حتي روزنامهنگاراني که ميتوانند به سيستم براي بقاي آن کمک کنند، بدگماني
وجود دارد و همه از نقد گريزانند. نتيجه هم مشخص است؛ اين سيستمها، خود سبب از ميانرفتن خويش ميشوند، چون چراغها و روشنايي را که ميتواند به آنها کمک کند جلو پايشان را ببينند، از ميان ميبرند و بنابراين هرآن ميتوانند درون چاله بيفتد و نابود شوند. سرمايه اجتماعي چطور ميتواند از بين برود و آيا ميتوان گفت که دولتها ميتوانند در از بينبردن يا احياي آن، نقش پررنگي بازي کنند؟ براي اينکه بفهميم سرمايه اجتماعي چگونه از ميان ميرود بايد توجه داشته باشيم که اين سرمايه رابطهاي دو يا چند سويه را ميطلبد که در آن هر کنشگر يا هرطرفي، بايد بتواند برنده باشد. در غيراين صورت نميتوانيم از ايجاد سرمايه اجتماعي صحبت کنيم. مثلا در روابط استعماري، کشورهاي استعمارگر برنده بودند و کشورهاي زير استعمار بازنده. در اينجا، براي کشورهاي استعمارگر سرمايه اجتماعي توليد نميشد بلکه «سلطه» و «استيلا» ايجاد ميشد که ميتوانست به سرمايه اقتصادي هم تبديل شود اما ما به ازاهاي تاريخي و دراز مدت نيز داشتند کما اينکه امروز ميبينيم تمام کشورهاي استعماري پيشين، در کشورهاي خود شاهد حضور جمعيتهاي بزرگي از مردمان مستعمرات
سابقشان هستند که برايشان انواع و اقسام مشکلات را ايجاد کردهاند اما چارهاي جز پذيرش اين امر ندارند زيرا اين بهايي است که تبديل «استيلا» و نه «سرمايه اجتماعي» به سرمايه اقتصادي داشته است. اما اگر در رابطهاي دو يا چند سويه، روابط ميان کنشگران برد - برد يا نسبتا برد - برد باشد، ما شاهد ايجاد سرمايه اجتماعي خواهيم بود که براي آنها لزوما با ايجاد ما به ازاهاي مثبتي روبهرو نيست و حتي برعکس است؛ مثلا وقتي که چند کشور يک منطقه با يکديگر وارد روابط همکاریهاي منطقهاي مثلا در جهت توسعه ميشوند. در مورد دولتها بايد توجه داشت اين بيشتر در زبان و کنش ديپلماتيک تعريف ميشود. ديپلماسي همچون سياست براي خود، گفتمان و قواعدي براي «بازي» دارد. از جمله اينکه اصل بر روابطي است که در آن همه به صورتي نسبي برنده باشند. نسبيبودن است که برد را براي همه ممکن ميکند، به اين معني که چون منافع مقطعي و اولويتها و نيازهاي کشورهاي مختلف با يکديگر متفاوت هستند، ميتوان با يک بازي درست، به سود و منافع خود کمک کرد، بدون آنکه سود و منفعت ديگري را از ميان برد. لزوم يک بازي ظريف و ماهرانه سبب ميشود که بهترين نوع ديپلماسي، چه با آن
موافق باشيم و چه نه، يک ديپلماسي کم سروصدا باشد. در اين حالت، شعاردادنهاي تند روانه نه تنها بهترين راهحل نيستند بلکه معمولا حتي ميتوانند توطئههايي باشند براي از ميان بردن شانس کساني که شعارها ظاهرا به نفع آنها داده ميشود. مثلا اگر يک کنشگر يا يک کشور و... بهعنوان «تندرو» و غيره معرفي شد، ميتوان از اين انگها به صورتي گسترده عليه آن استفاده کرد و آن کشور يا کنشگر را به موقعيت انزوا کشاند. از اينرو بايد دانست که چطور از اين دامها برحذر باشيم. تاريخ يک کشور و سابقه ديرين زندگي اجتماعي در آن چطور ميتواند در سرمايه اجتماعي يک کشور اثر داشته باشد؟ مثلا ميتوان گفت که ايران به دليل تاريخ بسيار کهن خود، يک سرمايه اجتماعي بالا دارد که بسيار کم ممکن است از بين برود؟ تاريخ يک کشور به همان نسبت که پايههاي جديدي به آن اضافه شده و پر بارتر ميشود، ميتوان براي آن کشور يا بهتر است بگوييم براي آن پهنه تمدني به نوعي سرمايه تاريخي تبديل شد که البته بايد بتواند آن را مديريت و از آن استفاده بهينه کند. تاريخ ميتواند شکل موقعيتي و امکاني بالقوه داشته باشد که باید بتواند امر بالقوه را به فعل تبديل
کند. افزون بر اين، تاريخ يک شمشير دولبه است زيرا ممکن است برخورداري از تاريخ سبب شود که مردم يا کشوري تصور کنند که ميتوانند به خودي خود از جذابيت لازم برخوردار باشند و نبايد هيچ قدمي براي مديريت اين تاريخ و استفاده مناسب از آن انجام دهند. اگر اروپا و آمريکا را با هم مقايسه کنيم، ميبينيم که آمريکا بهرغم تاريخ کوتاه 200سالهاي که دارد، توانسته است با افزايش امکانات فناورانه و اقتصادي، بسياري شهرها حتي آنهایی که بدون هيچ تاريخ و پيشينه فرهنگي هستند را به نقاطي بسيار جذاب براي نيروهاي کار با مهارت بالا تبديل کند، در حالي که اروپا به دليل آنکه تصور ميکرده است تاريخ به خودي خود جذابيت دارد، بسياري از نيروهاي کار ماهر خود را از دست داده است. در مورد ايران نيز همينطور است؛ ما داراي سرمايههاي بسيار بالاي فرهنگي، زبان شناختي، قومي، سنتهاي محلي، تاريخ انديشه و امکانات و قابليتهاي بيشمار در ميراث فرهنگي و طبيعتمان هستيم اما اين دليلي نيست که به خودي خود تصور کنيم که نميتوانيم به انفراد برسيم و از سرمايه اندکي از لحاظ اجتماعي در سطح جهان برخوردار باشيم. امروز پس از انتخابات همگان اذعان دارند که مديريت ضعيف
ديپلماتيک در سالهاي گذشته، سرمايه اجتماعي کشور ما را در عرصه بينالمللي کاهش داده است. کاهش شديد رقم گردشگران خارجي نيز گوياي همين امر است. به همين دليل نيز رييسجمهور جديد بازسازي روابط و بهبود آنها را به ويژه با همسايگان در راس برنامههاي خود اعلام کرده است. آيا ميتوان گفت که داشتن سرمايه اجتماعي بالا در جامعه ايراني، ميتواند از اتميزهشدن آدمها در جامعه جلوگيري کند؟ بستگي دارد که از اتميزهشدن چه چيزي را بفهميم. اگر منظور انفراد گروههاي اجتماعي و جدايي آنها از يکديگر و فرورفتن هرکس در لاک خود و کاهش روابط ميان آنها باشد، اين درست است و دليل اين امر نيز به سياستهاي فرهنگي باز ميگردد که با کاهش فضاهاي تعامل اجتماعي مانع آن شدهاند که گروهها و جماعتها شکل بگيرند. براي مثال، زماني در تهران پاتوقهاي فرهنگي بسيار زيادي در کتابفروشيها وجود داشت که امروزه همه آنها به دلايل نهچندان قانع کنندهاي بسته شدهاند. مديريت ضعيف اوقات فراغت سبب شده است که تفريحات و فضاهاي عمومي فراغتي در شهر کاهش پيدا کنند و افراد درون خانهها و محافل خصوصي گرد هم بيايند که نه تنها به شدت به کاهش و تخريب
و انحراف سرمايههاي اجتماعي در جامعه دامن ميزند و همانگونه که گفتيد جامعه را باز هم بيشتر اتميزه ميکند، بلکه خود ريشه بسياري از آسيبها و انحرافات اجتماعي نيز هست. وجود فضاهاي بيروني همواره امکان کنترل اجتماعي را در جامعه ايجاد ميکند در حالي که در فضاهاي دروني از آنجا که کنترلي در آنها وجود ندارد، ميزان آسيبزايي به شدت افزايش مييابد. بنابراين به نظر من از جمله مهمترين اقداماتي که براي بهبود اين وضعيت بايد انجام داد، بازگشايي فضاهاي بيروني و گسترش فضاهاي تعاملي است. منتها بايد به نکتهاي توجه داشت که جماعتهاي شهري گرايشي بسيار روشن و طبيعي به تنوع يافتن از لحاظ سبک زندگي دارند و هيچ شهر و کشوری و به طور کلي هيچ اراده سياسي وجود ندارد که بتواند مانع اين امر شود. به همين دليل، بايد شهر مدرن به ساکنان خود امکان برخورداري از فضاهاي متعددي را بدهد تا سبکهاي زندگي بتوانند بدون ايجاد مزاحمت براي يکديگر و البته بدون آنکه هنجارها و عرف و ظرفيتهاي اجتماعي و فرهنگي را خدشهدار کنند، درآنها وجود داشته و به کنش و تعامل اجتماعي برسند. اصلا سرمايه اجتماعي چه منافعي ميتواند براي کشور داشته باشد؟ مثلا
ميتواند باعث امنيت بهتر يا تامين اجتماعي بهتر باشد؟ بدون شک. مثل آن است که بپرسيد آيا کسي که دوستان بيشتر و پر نفوذتري دارد، امنيت بيشتري دارد يا کسي که نه تنها دوستي ندارد، بلکه دشمنان زياد و پرنفوذي دارد؟ مساله روشن است، امروز ما در جهاني زندگي ميکنيم که واحد و شکل حضور درآن دولتهاي ملي يا کشورها هستند، بنابراين ما بايد بتوانيم با بيشترين تعداد کشورهاي ممکن بر اساس منافع ملي خود و البته باورها و هنجارها و اعتقاداتي که جامعهمان را شکل داده رابطه برقرار کرده و تعامل کنيم. اين نکته را هم ذکر کنيم که دولتها بايد با يکديگر تعامل کنند و نميتوان انتظار داشت و اصولا از لحاظ ديپلماتيک اين کاري خلاف به حساب ميآيد که يک دولت به جاي تعامل با دولتي ديگر، خواسته باشد با مردم زير تابعيت آن دولت تعامل کند، اين امر در عرف بينالمللي دخالت در امور داخلي کشورهاي ديگر محسوب ميشود و نوعي عمل خصومتآميز است. اين ايرادي است که ما به حق به آمريکا و کشورهاي ديگر عربي ميگيريم اما در برابر آن، خود نيز نميتوانيم به دنبال آن باشيم که به جاي تعامل با دولتها به وسيله دولتمان به دنبال تعامل با مردمان ديگر باشيم.
تعامل بين مردمان بايد و تنها ميتواند به وسيله خود مردمان انجام گيرد، هر چند دولتها ميتوانند و بسيار خوب است اين امر را از طريق برداشتن موانع ديوانسالارانه تسهيل کنند. اين امر سبب ميشود که بتوانيم اعتمادسازي را به حداکثر برسانيم. متاسفانه در طول مدت هشتسال گذشته، به اذعان اکثريت قريب به اتفاق نامزدهاي انتخابات اخير، ضرباتی به سرمايههاي اجتماعي کشور ما وارد آمد و امروز زمان آن رسيده است که اين ضربات جبران شوند. فکر ميکنم اين مسالهاي است که نقطه مشترکي را در موضعگيريهاي گروههايي با سلايق و رويکردهاي کاملا متفاوت سياسي در ايران تشکيل ميدهد. و اين را بايد به فال نيک گرفت و در اين جهت تلاش کرد. اما در مورد کساني که معتقدند که تعامل با کشورهاي ديگر سبب ميشود که ما اصول خود را از دست بدهيم، بايد گفت که تنها کشورهايي ميتوانند از اصول خود سرسختانه دفاع و آنها را حفظ کنند که داراي مرتبه اجتماعي بالا باشند، يعني بيشترين تعاملات را با بيشترين تعداد کشورهاي بانفوذ در جهان داشته باشند. کشورهايي که از لحاظ ديپلماتيک ضعيف باشند دير يا زود ناچارند که از اصول خود نيز صرفنظر کنند. در جهان امروز هيچ کشوري
نميتواند در موقعيت جزيرهاي زندگي کند و به ديگر کشورها و منافع آنها توجه نداشته باشد. اين امري است بديهي در ديپلماسي که متاسفانه در سالهاي گذشته به فراموشي سپرده شد و بهاي سنگيني نيز بابت آن پرداخت شد. اما امروز لازم است که به جاي گله از گذشته به فکر آينده و امکان افزايش تعامل بدون از ميانبردن باورها، اعتقادات و اصول خود باشيم. کاري که به نظرم هنوز هم ممکن است، اما هراندازه انفراد ما بيشتر شود و سرمايه اجتماعي کشورمان کاهش پيدا کند، سختتر خواهد شد. آيا وسايل ارتباطي سراسري مثل تلويزيون ميتوانند جهتهاي سرمايه اجتماعي را در دست خود بگيرند و از اين سرمايه اجتماعي در جهت پيشبرد منافع دولت استفاده کنند يا اينکه کنترل سرمايههاي اجتماعي از دستان دولتها خارج است؟ بستگي دارد که از چه سرمايه اجتماعي صحبت ميکنيم. در نظامهاي بينالمللي و روابط ديپلماتيک، دولتها بيشترين دخالت و تاثير را در ايجاد يا از ميانبردن سرمايههاي اجتماعي دارند؛ هرچند که کنشگران منفرد مثلا نويسندگان، هنرمندان، شخصيتهاي علمي ميتوانند تا حدي به افزايش يا کاهش اين سرمايهها کمک کنند. کما اينکه در مورد کشور ما در طول
سالهاي اخير هنرمندان و شخصيتهاي علمي بودند که بيشترين کمک را به جلوگيري از سقوط کامل سرمايههاي اجتماعي کشور کردند، اما نقش اصلي را دولتها و نهادهاي رسمي و مقامات دولتي دارند. زيرا آنها هستند که به هر حال در صحنه بينالمللي نماینده ما هستند و بايد به شدت مراقب تمام سخنان و اعمال خود چه در داخل و چه در خارج باشند که خدشهاي به آبرو و حيثيت ما وارد نکند. اما در سطح روابط دروني يک جامعه، به نظر من ميزان سرمايههاي اجتماعي کمتر از نهادها و اقدامات دولتي تاثير ميپذيرند. يعني همواره مردم ميتوانند، خود دست به اقداماتي بزنند که سرمايههاي اجتماعي آنها را افزايش دهد. مثلا در طول سالهاي اخير به وجود آمدن و فعاليت انجمنهاي علمي و سازمانهاي غيرانتفاعي، نقش بسيار بزرگي در افزايش سرمايههاي اجتماعي در کشور ما داشتهاند. اينکه ما محلات و مراکزي داشته باشيم که مردم در آنجا جمع شوند، محصولات فرهنگي بخرند يا به سخنراني گوش دهند و بحث کنند و اوقات فراغت خود را به صورت سالم بگذرانند، همه و همه سرمايههاي اجتماعي را افزايش ميدهند. در اين حوزه نيز هرچند دولتها نيستند که لزوما و در همهجا حرف اول را بزنند، اما با
اقدامات خود، ميتوانند عاملي اساسي در کاهش سرمايههاي اجتماعي باشند و اين امر به شدت نه فقط به جامعه بلکه در نهايت به خود آن سيستمها ضربه خواهد زد. بنابراين به نظر من کساني که در اين جهت اقدام ميکنند يا در اين جهت تبليغ ميکنند، در واقع نه تنها دغدغهاي براي حفظ سيستم سياسي ندارند، بلکه آگاهانه يا ناخودآگاهانه در حال ضربهزدن به آن هستند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.