|

نمونه‌ای از نهادهای با سرمایه اجتماعی بالا

جمعیت دفاع از کودکان کار و خیابان بازمانده‌ای از بهار نهادهای مدنی

امیر هاتفی‌نیا

یک «نعمت‌آباد» است و یک در قرمزرنگ، بازش که می‌کنی شور و زندگی موجود در آن، قواره نامناسب ساختمان را از یادت می‌برد؛ دلت می‌خواهد از پله‌های آهنی انتهای حیاط به پشت‌بام بروی و داخل کانکس بشوی و منتظر بمانی که «علی‌رضا» از راه برسد. داخل کانکس چند صندلی تعبیه شده و یک دستگاه کامپیوتر، مجوزی هم که جمعیت در سال82 از وزارت کشور گرفته است، روی دیوار خودنمایی می‌کند و البته گرما، آن‌هم گرمایی که آفتاب ساعت یک ظهر و سعی بسیار برای یافتن «پاسگاه نعمت‌آباد» حضورش را چشم‌گیر و پررنگ‌تر کرده. «علی‌رضا» از راه می‌رسد، با یک لیوان آب، سررسید قهوه‌ای‌رنگی را در دست می‌گیرد و از نحوه آشنایی‌اش با «جمعیت دفاع از کودکان کار و خیابان» می‌گوید: «با جمعیت در سال88 آشنا شدم، آن‌هم به‌واسطه میزی که چند تا از هم‌دانشگاهی‌هایم در حیاط دانشگاه گذاشته ‌بودند؛ در سال89 هم به جمعیت آمدم و شروع کردم به فعالیت.» «علی‌رضا» تمایلی برای از خود گفتن ندارد، 23ساله به‌نظر می‌آید و در دانشگاه متالورژی خوانده، درحال حاضر به‌ صورت مددکار داوطلب، در حوزه کتابخانه و پژوهش «جمعیت دفاع از کودکان کار و خیابان» مشغول به فعالیت است. در پاسخ به هر سوالی که به خودش و کارهایش مربوط می‌شود، لبخندی می‌زند و سبیل‌های آراسته‌اش پهن‌تر نشان داده می‌شود، آن‌وقت در عوض، از دیگر مددکاران و مصایب کودکان کار می‌گوید: «وقتی که بچه‌های داوطلب متوجه ضرورتی می‌شوند که نیاز به پاسخ فوری دارد، سراغ آموختن آن خدمات می‌روند؛ مثلا بارها اتفاق افتاده که دست بریده کودکی که دارد از آن خون می‌آید را مددکاری درمان کرده که مهندسی خوانده است.» یکی از کودکان مددجو جلوی کانکس می‌آید؛ می‌خواهد با «علی‌رضا» صحبت کند. «علی‌رضا» همراه با «باشه عزیزم» گفتنی از او می‌خواهد که چند دقیقه صبر کند. سررسید را باز می‌کند، می‌پرسد «راستی امروز چندم است؟» می‌گویم «31ام» و فکر می‌کنم که امروز برای او 9 روز بعد از 12ژوئن (روز جهانی مبارزه با کار کودک) است. «علی‌رضا» دلش نمی‌خواهد به اهداف و فعالیت‌های جمعیت با متر و مقیاس نگاه کند و داخل یک چارچوب خط‌کشی‌شده حرف‌هایش را بزند. داخل حیاط به مددکار خانم دیگری می‌رسم که چند دقیقه پیش در اتاق مشغول صحبت‌کردن با بچه‌ها بود. نمی‌خواهد اسمش را بگوید. معلم کلاس سوادآموزی است و در دانشگاه حقوق خوانده؛ شش‌ماه می‌شود که با جمعیت همکاری می‌کند و هر جمعه صبح تا ساعت یک به بچه‌ها خواندن و نوشتن یاد می‌دهد. «من از طریق «عمو خیاط» با جمعیت آشنا شدم، صمیمیتی که بین بچه‌های داوطلب و مددجوها وجود دارد، من را برای فعالیت مشتاق‌تر کرد؛ همه روزهای هفته را به امید رسیدن جمعه طی می‌کنم. به‌نظرم در دوره‌ای که نهادهای مدنی قوت چندانی ندارند، جمعیت دفاع از کودکان کار توانسته انسجام خوبی داشته ‌باشد و محیط امنی شود برای بچه‌ها.» «علی صداقتی‌خیاط»، معروف به عمو خیاط، جامعه‌شناس و فعال حقوق کودک، مبتکر شیوه‌های آموزشی جدید برای کودکان کار بازمانده از تحصیل است. یکی از کلاس‌ها تمام می‌شود، زبان انگلیسی؛ «الهام»، 29ساله، دانش‌آموخته رشته سینما، معلم داوطلب این کلاس است، شغلش عکاسی است و از سال84 با جمعیت آشنا شده و از همان ‌وقت هم مشغول به فعالیت است. «الهام» انگیزه‌اش از این کار را کاملا شخصی می‌داند و می‌گوید: «فضایی ایجاد شده که می‌توانم کمکی انجام دهم، یک‌‌جور وظیفه است، گاهی هم ما چیزهایی از بچه‌ها یاد می‌گیریم، احساس می‌کنم اهداف جمعیت به عقایدم نزدیک است، برای همین، خواسته‌ام که بمانم و ادامه بدهم.» «الهام» از ارتباط عاطفی عمیقی که بین معلم‌ها و کودکان برقرار شده می‌گوید و فعالیت‌های آموزشی- حمایتی جمعیت را تاثیرگذار می‌داند و در آخر هم از تاثیرپذیری خودش می‌گوید: «حضور در جمعیت باعث‌شده که توقعاتمان از زندگی معقول‌تر شود، در اینجا مدام کسانی را می‌بینیم که در نهایت سختی دارند زندگی می‌کنند.» در حیاط، دوباره چشمم به «جبار» می‌افتد؛ مددکار فعلی جمعیت و مددجوی پیشین آن. باهم به اتاقی می‌رویم که روی پشت‌بام ساخته‌شده. «جبار» حساسیت زیادی نسبت به جمعیت دارد. «ما اینجا بدون در نظر گرفتن ملیت و مذهب و رنگ و نژاد بچه‌ها را دور هم جمع می‌کنیم. خود من از سال 83 کودک کار هستم، کودکی‌ام همراه با رویاهایم سوخت؛ از همان سال به جمعیت آمدم و در کلاس‌های خلاقیت و سوادآموزی شرکت کردم و درس خواندم. یکی، دوسال هم هست که در بخش سوادآموزی جمعیت تدریس می‌کنم و چون به‌خاطر کار روی ساختمان دیسک کمر گرفتم، دیگر نمی‌توانم فعالیت دیگری انجام دهم.» «جبار» گرفتن هویت، آموختن سواد و اجتماعی‌شدن را از تاثیرهای پذیرفته از جمعیت می‌داند و درمورد ویژگی مردمی‌بودن آن می‌گوید: «مشارکت‌های داوطلبانه خوبی صورت می‌گیرد، در مکان‌های دولتی باید یک برنامه از قبل تعیین‌شده را بدون چون‌وچرا اجرا کرد، اما اینجا آدم‌ها با فکرهای متفاوتی که دارند یک ارتباط صمیمانه و داوطلبانه با کودکان کار می‌گیرند.» صدای شوخی و خنده کودکان از حیاط بلند می‌شود؛ دو عضو دیگر جمعیت وارد شده‌اند؛ «علی شیرازی» و «الهه». «علی» به میان بچه‌ها می‌رود و از «الهه» می‌خواهم که درمورد نوع فعالیت‌اش با هم صحبت کنیم. به کتابخانه می‌رویم، میز و صندلی‌هایی چوبی دارد، همراه با چند قفسه، دیوارهایش هم تازه رنگ‌خورده؛ «الهه» می‌گوید: «در همین بخش کتابخانه فعالیت می‌کنم، از سال87 هم اینجا هستم.» «الهه» لیسانس کامپیوتر دارد و دانشجوی کارشناسی‌ارشد هنر است، دیدن بچه‌های کار در خیابان او را به فکر انجام یک حرکت سازمان‌یافته انداخته و آشنایی‌اش با جمعیت را ثمره خواندن یادداشتی درباره «عمو خیاط» در یک روزنامه می‌داند. «علی» نشانه بیش از یک‌دهه فعالیت داوطلبانه در دفاع از کودکان کار ایران است، از آنها که سعی و تلاش‌شان کار کودکان را به یک مساله تبدیل کرده؛ او انگیزه‌اش از این حرکت را مطالبه‌محور بودن در جامعه می‌داند و می‌گوید: «طی یک ارتباط سلسله‌وار بچه‌ها جمعیت را به همدیگر معرفی می‌کنند. قبل از سال82 در پارک‌ها شروع به ساماندهی می‌کردیم و همه‌اش دنبال مکان امنی برای بچه‌ها بودیم، بعد از یک‌سال کار میدانی رسیدیم به «پاسگاه نعمت‌آباد.» «علی» از شرایط اجتماعی ناراضی است و از نابرابری‌های اجتماعی گله‌مند و آنقدر در این سال‌ها تجربه کسب کرده که تمام حرف‌هایش را با مصداق‌های عینی می‌آورد و آدم را روی صندلی چوبی کتابخانه خشک می‌کند. «هدف ما لغو کار کودک است. بارها فشارهای ناروایی بر جمعیت و اعضای آن وارد شده تاجایی که در یکی از سال‌ها دفتر را پلمپ کردند و در یک سال دیگر غرفه‌مان در نمایشگاه کتاب را تخلیه کردند، از لحاظ جذب کمک‌های مادی هم با سنگ‌اندازی‌های نامتعارفی روبه‌رو هستیم.» از گوشه در کتابخانه چند دختر مددجو را می‌بینم که دارند باهم صحبت می‌کنند، به صورت یکی از آنها که دقت می‌کنم، متوجه می‌شوم که «الهه» است، اما نه با عینک دودی، نه با مانتوی نخی مناسب، نه با مدل موی اولیه‌اش؛ مانتوی آبی‌رنگی پوشیده که رنگ‌های موقع رنگ‌آمیزی دیوارهای کتابخانه را به یادگار دارد. «علی» با سینه‌ای پر از حرف‌های ناگفته همچنان ادامه می‌دهد. «جمعیت نزدیک‌به 30هزار عضو دارد که هرکدام به‌طریقی دنبال لمس آسیب‌های اجتماعی‌اند.» دلم نمی‌خواهد روال کار و کلاس‌های جمعیت را به‌هم بزنم، بچه‌ها منتظر «علی» هستند، او هم بلند می‌شود و به اتاق کناری می‌رود و لباس‌هایش را عوض می‌کند. با «علی» که دیگر جزوی از کودکان کار شده خداحافظی می‌کنم، او هم در پاسخ می‌گوید: «خداحافظ، رفیق».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.