|

سعید معیدفر در گفت‌وگو با «شرق»:

سرمایه اجتماعی در ایران، پایدار نیست

نگار حسینی . عکس‌:آیدین‌رهبر، شرق

سرمایه اجتماعی در ایران، پایدار نیست
اگر سرمایه اجتماعی را ترکیبی از مشارکت، آگاهی و اعتماد بدانیم، به نظر می‌رسد انتخابات اخیر حاکی از بالاتررفتن میزان سرمایه اجتماعی در جامعه ایران دارد؛ با «دکتر سعید معیدفر»، جامعه‌شناس و عضو هیات علمی دانشگاه تهران در مورد وضعیت سرمایه اجتماعی در ایران، قبل و بعد از انتخابات اخیر گفت‌وگو کرده‌ایم. جایی که معیدفر معتقد است سرمایه اجتماعی پدیده‌ای است که محصول یک فرآیند تدریجی و آرام است، به عبارتی شکل‌گیری سرمایه اجتماعی دفعتا واحد نیست: گفته می‌شود مشارکت مردم در انتخابات اخیر، منجر به ایجاد سرمایه اجتماعی شده است. تحلیل شما در این‌باره چیست؟ در واقع سرمایه اجتماعی به وجود نمی‌آید، بلکه سرمایه اجتماعی چیزی است که محصول یک فرآیند تدریجی و آرام است، به عبارتی شکل‌گیری سرمایه اجتماعی دفعتا واحد نیست که ما بگوییم که این انتخابات باعث شده که سرمایه اجتماعی ایجاد شود. اساسا سرمایه اجتماعی آنطور که جامعه‌شناسان می‌گویند، هنجارها و شبکه‌هایی است که امکان مشارکت مردم را در اقدامات‌جمعی برای یک نفع متقابل فراهم می‌کند. بنابراین می‌بینیم که سرمایه اجتماعی می‌تواند مبدأ یک مشارکت باشد نه اینکه ایجاد شود. شما به تدریجی‌بودن فرآیند ایجاد سرمایه اجتماعی اشاره کردید. وجود سرمایه اجتماعی در ایران را چگونه تحلیل می‌کنید؟ البته اساسا این بحث به‌طور جدی میان جامعه‌شناسان مطرح است که در ایران سرمایه اجتماعی پایدار شرایط مناسبی ندارد؛ چرا که معتقدند سرمایه اجتماعی ترکیبی است از اعتماد، مشارکت و به‌شدت مرتبط با سطح آگاهی‌ها و بینش مردم جامعه است. طی تحقیقاتی که خصوصا دهه گذشته و حتی کمی زودتر در ایران انجام شده است، گفته می‌شود که اعتماد در میان ایرانیان در یک سطح تعمیم‌یافته‌اش، پایین است. یعنی اساسا ایرانی‌ها عمدتا اعتمادشان بیشتر به گروه‌های کوچک است و اعتماد آنها به جامعه بزرگ پایین است. تحقیقاتی که بر اساس طرح‌های ملی یا به‌صورت پراکنده انجام شده، همه اینها حاکی از آن است که ایرانی‌ها اعتمادشان به گروه‌های بزرگ از جمله جامعه بزرگ، در حالت عادی پایین است و به همان میزان هم در واقع مشارکت آنها در جامعه پایین است. چرا این انگاره وجود دارد؟ می‌دانید که بارها نهادهای دولتی اعتراض می‌کنند که چرا مردم به آن شکلی که باید در ارتباط با زندگی اجتماعی خود مشارکت ندارند و از پایین‌بودن نرخ مشارکت و فعالیت‌های مدنی سخن می‌گویند... ما اگر سه عنصر مهم سرمایه اجتماعی را در نظر بگیریم، یعنی اعتماد و مشارکت و آگاهی‌های جمعی و اجتماعی، حداقل میزان دو مورد اول در ایران بر اساس تحقیقات و مطالعات پایین است. اما در حوزه آگاهی‌ها شاید با توجه به اینکه نرخ تحصیلات در ایران خصوصا در سطوح بالاتر افزایش یافته، به همان میزان احتمالا باید سطح آگاهی مردم هم از آنچه در جامعه خودشان می‌گذرد، ارتقا یافته باشد. بنابراین حداقل می‌توان گفت در حوزه آگاهی‌ها ما وضعیت متوسط داریم ولی در حوزه اعتماد و مشارکت اجتماعی، شرایط مناسبی نداریم. به همین دلیل، در مجموع سرمایه اجتماعی در جامعه ما شرایط خوبی ندارد. اشاره کردید به اینکه ایرانی‌ها به گروه‌های بزرگ اعتماد ندارند و این می‌تواند یکی از دلایل کم‌بودن و در واقع ناپایداربودن سرمایه‌های اجتماعی در ایران باشد. دلیل این امر چیست؟ ما پیش‌تر از اینکه وارد دنیای مدرن شویم، عمدتا هویت حداکثری‌مان قومی و طایفه‌ای بوده و به هر حال در این سطح خود را بازشناسی می‌کرده‌ایم. اما در دنیای مدرن اتفاق مهمی که افتاده این است که با فرصت‌های فنی و تکنولوژیک و شرایط تحولی که در حوزه‌های اقتصادی و سنتی ایجاد شده و نیز بهبود زندگی و شرایط اقتصادی مردم، این فرصت فراهم شده که یک هویت بزرگ‌تری شکل گیرد به نام ملت که فراتر و بسیار بزرگ‌تر از هویت قومی و طایفه‌ای است. حالا باید ببینیم که آیا ما ایرانی‌ها توانسته‌ایم از آن هویت قومی و طایفه‌ای خود فاصله بگیریم و در قالب هویت جدید یعنی یک ملت دربیاییم، آیا من ایرانی توانسته‌ام از آنچه متعلق به فلان قوم هستم - ایران مجموعه‌ای از اقوام متعدد است - و اینکه من ایرانی قادر به اینکه از آن طایفه و ارتباطات خویشاوندی فراتر بیایم، این اتفاق افتاده است یا خیر؟ برای اینکه ما بتوانیم وارد این هویت جدید شویم و سرمایه اجتماعی خود را از حوزه طایفه و قوم گسترش دهیم به سطح ملت، تا بتوانیم بگوییم سرمایه اجتماعی جدید ما بالا رفته است، با موانعی روبه‌رو بوده‌ایم. متاسفانه به نظر می‌رسد خصوصا و به‌طور ویژه، به نظر می‌رسد که ما نتوانسته‌ایم به طور تعیین‌کننده‌ای در یک وضعیت سیاسی قرار گیریم که این وضعیت سیاسی فراتر از جهت‌گیری‌های قومی، طایفه‌ای و به عبارتی گروهی و جناحی باشد. آنچه در دنیای مدرن موجب شده یک ملت شکل بگیرد، فراتر از هویت‌های طایفه‌ای همین است که به عبارتی مجموعه آدم‌هایی که در یک جامعه زندگی می‌کنند، صرفنظر از تمام تعلقات قومی، طایفه‌ای، مذهبی، جناحی و ایدئولوژیک به یک وجدان جمعی بزرگ‌تر خودشان را متعلق بدانند که همه اینها را در بر می‌گیرد؛ یعنی به عبارتی قایل به این شوند که آن وجدان جمعی بزرگ‌تر همه این انسان‌هایی را که در این محدوده جغرافیایی زندگی می‌کنند، در بر می‌گیرد. متاسفانه در ایران به صورت اتوبوسی از یک عده‌ای که از اقوام و خویشاوندان و همفکران و هم‌حزبان بوده‌اند، استفاده می‌کرده است. در نتیجه من فکر می‌کنم یکی از دلایل عمده‌اش این بوده که ما محدوده را در محدوده‌های کوچک در نظر گرفته‌ایم. طبیعی است که در چنین شرایطی سرمایه اجتماعی نمی‌تواند تقویت شود، نمی‌تواند گسترش یابد و در همان محدوده طایفه و قوم و قبیله باقی می‌ماند و کارآیی‌اش در همان حد و اندازه خواهد بود. این یک دلیل عمده است اما نکته مهم‌تر اینکه در نظام‌های توسعه‌یافته امروز، برای اینکه بتوانند این شاکله ملت را ایجاد کنند و به عبارتی از حوزه طایفه‌ای و قومی و جناحی، بیرون بیایند تلاش کرده‌اند یک نظام سیاسی را تعریف کنند که در واقع از وجه مشترک تمام هویت‌های قومی طایفه‌ای برآمده است. به عبارتی، این به اصطلاح شاکله حداقلی است یعنی در آن ارزش‌های مطلق یا ارزش‌های یکپارچه نیست بلکه به گونه‌ای ملت تعریف شده است که همه اقوام و طوایفی که در درون آن هستند، خود را فعال بدانند، مثلا ممکن است که ما یک زبان تمدنی برای این ملت داشته باشیم اما این نباید مانع از این شود که باقی اقوام و طوایف و گروه‌ها زبان خودشان را بتوانند داشته باشند. این است که متاسفانه نظام‌های سیاسی که متکفل امور ملت بوده‌اند و قصد ملت‌سازی داشته‌اند، این ملت‌سازی آنها مبنای درستی نداشته و معطوف بوده است به یک قوم خاص، به یک جریان خاص، معطوف بوده به یک طایفه یا حزب خاص. این یکی از دلایل مهم عدم شکل‌گیری است. وقتی که این ملت شامل همه این اقوام نباشد، شامل همه این گروه‌های اجتماعی نباشد، همیشه بخش‌هایی از مردم خارج از آن قرار می‌گیرند و به همین دلیل سرمایه اجتماعی به‌شدت صدمه می‌زند. پس مشارکت مردم در 24خرداد را چگونه تحلیل می‌کنید؟ من اعتقاد ندارم که سرمایه اجتماعی در این انتخابات تقویت شده است. ما طی این صدوخرده‌ای سال گذشته، شاهد جنبش‌ها، انقلاب‌ها و نهضت‌ها و پدیده‌هایی بودیم که همه را شگفت‌زده کرده است. مثلا همین حادثه انتخابات اخیر هم ظاهرا همه را شگفت‌زده کرده است. این شگفت‌زده‌کردن و غیرقابل پیش‌بینی‌بودن چیز خوبی نیست. این پدیده مثبتی نیست. در حال حاضر بسیاری از تحلیلگران می‌گویند ببینید این جامعه همه را شگفت‌زده می‌کند. این پدیده خوبی نیست. یک جامعه اگر سرمایه‌های اجتماعی پایداری داشته باشد، قابل پیش‌بینی هم هست. اتفاقا پیش‌بینی‌ناپذیربودن نشان می‌دهد که سرمایه اجتماعی پایدار نیست. ایرانی‌ها هنوز با توجه به رویکرد به گذشته تاریخی‌شان، رویکرد به تمدن پیشین خود، همچنان می‌خواهند مانند گذشته‌های تاریخی‌شان نقش‌آفرین باشند، می‌خواهند در دنیا و در جهان جایگاه داشته باشند اما نتوانسته‌اند. یعنی آنها این پاسخ‌هایی را که می‌دهند، در انقلاب، در دوم خرداد اگر نگاه کنیم، پاسخ‌هایی است که در واقع بسیاری را گمراه می‌کند. این پاسخ‌ها به عبارتی خواست مقطعی جامعه است برای اینکه سرمایه اجتماعی بتواند بازسازی شود. متاسفانه هر اتفاقی مثل دوم خرداد، عده‌ای می‌آیند و تلاش می‌کنند تا آن را مصادره ‌کنند و نفع منافع جناحی و گروهی را تامین کنند و دوباره مسیر خطا می‌روند و دوباره می‌روند تا دوره‌ای بگذرد تا دوباره مردم به صورت مقطعی یکباره عکس‌العمل نشان دهند، هنوز این خودآگاهی‌های تاریخی این ملت کارسازند. اینها در واقع با وقوع 24خرداد از بین نمی‌روند بلکه بایستی رهبران اجتماعی با تعریفی که از ملت می‌کنند، تعریف واقع‌بینانه و درست و با احقاق حقوق همه گروه‌های اجتماعی صرف‌نظر از سن و جنس و طایفه و زبان و مذهب و طبقه، بتوانند همه مردم را نمایندگی کنند نه فقط گروهی خاص را. در حال حاضر، ما چندمیلیون ایرانی داریم که ‌در کشورهای دیگر هستند. آیا واقعا می‌خواهیم تعریفی از ایران داشته باشیم که اینها هم در آن قرار گیرند یا همچنان می‌خواهیم که بگوییم فلانی برنده شد! بنابراین اگر دوباره این مصادره انجام شود، بالطبع، دوباره ملت به محاق خواهد رفت، نارضایتی‌ها جای دیگری سرباز خواهد کرد و توسعه و انسجام اجتماعی ایجاد نمی‌شود. نباید جو 24 خرداد یا دوم‌خرداد ما را بگیرد. این فقط یک واکنش جامعه است به شرایط. ولی این به آن معنا نیست که ما چه سرمایه بزرگی داریم. اتفاقا سرمایه اجتماعی یک امر پایدار است چرا ملت نباید قابل پیش‌بینی باشد. به این دلیل که در واقع مجال و اجازه نمی‌دهیم این ملت همان‌طور که هست باشد و فقط یک روز مجال می‌دهیم که بیاید رای دهد و با رای خود تغییر ایجاد کند و در باقی روزها مجال نمی‌دهیم که خود را آنطور که هست نشان دهد و همبستگی اجتماعی را تشدید کند. من خیلی موافق نیستم که 24خرداد یا دوم‌خرداد یا نهضت ملی یا امثال این نشان‌دهنده سرمایه اجتماعی است. ممکن است باشد اما به هر حال پایدار نیست. گفتید که دوم‌خرداد مصادره شد و باعث شد که مردم این سرمایه اجتماعی پایدار نباشد. با توجه به اینکه در حال حاضر نیز این نگرانی وجود دارد، اگر بخواهیم دوم‌خرداد و 24خرداد را مقایسه کنیم، این مقایسه چگونه خواهد بود؟ شرایط پیش از دوم‌خرداد شرایطی بوده است که بیشتر به جریان خاصی تعلق داشته و جوری بود که بخشی از مردم را نمایندگی می‌کرد و نه همه مردم را و دوم خرداد واکنش به آن بود. اما اتفاقی که افتاد این بود که عده‌ای به نام اصلاح‌طلبان گفتند که این یعنی ما شما را نمی‌خواهیم و گروه دیگری را می‌خواهیم. یعنی باز بحث گروه مطرح شد. یعنی «نه» به یک گروه و «آری» به گروه دیگر. در 24 خرداد هم همین تلقی عمومیت دارد که نه به یک گروه است و آری به گروه دیگر. امیدواریم این اتفاق نیفتد یعنی اساسا ما از پروسه گروه‌بندی‌کردن جامعه و مصادره هر اتفاق به نفع یک گروه خودداری کنیم و دنبال این باشیم که ملتی بسازیم و تعریف کنیم که در آن همه ایرانی‌ها احساس زنده‌بودن، شادبودن بکنند و همبستگی، اعتماد متقابل به یکدیگر داشته باشند و مشارکت جدی در سرنوشت خود را ادراک کنند. اگر این بشود، 24خرداد، متفاوت از دوم‌خرداد می‌شود. اتفاقی که در دوم خرداد یا 24 خرداد افتاده، یک سرمایه اجتماعی است که بر اساس مشارکت و اعتماد و آگاهی شکل گرفته ولی پایدار نشده. اگر نخواهیم این اتفاق را در این زمان تکرار کنیم، صرف‌نظر از خودداری از مصادره این اتفاق به نفع یک گروه یا جریان، چه اقدام دیگری می‌توان کرد؟ البته اینجا نکته‌ای که می‌توانم اضافه کنم این است که اتفاقا باید هر دولتی که بر سر کار است، برای اینکه بتواند این سرمایه اجتماعی پایدار را ایجاد کند، اولا فقط نه در صورت بلکه در محتوا منافع ملی را برای تک‌تک ایرانی‌ها جا بیندازد صرف‌نظر از تمام تفاوت‌ها. دوم اینکه اعلام کند که من نمی‌توانم کاری کنم، دستم بالاست، من اگر بتوانم کاری کنم، با همکاری مردم است. یعنی باید کاری کند که زمینه مشارکت مردم را ایجاد کند. مثلا یک روزی بوده که هرکدام از مردم اگر مشکلی داشتند، بیمار یا دچار گرفتاری بودند، خودشان احساس می‌کردند که باید به هم کمک کنند. اما الان ببینیم در چه وضعی هستیم. همه چیز دولتی است. اقتصاد در اختیار دولت است، فرهنگ در اختیار دولت است، نهادهای مدنی ما در هیچ حوزه‌ای نشاط و فعالیت لازم را ندارند. ما هرروز این نهادها را به عنوان تهدید به حساب آورده‌ایم. حتی نهادهای خیریه را هم به عنوان تهدید حساب کرده‌ایم. این یعنی زمینه مشارکت مردم را به صفر رساندن. بنابراین برای احیای سرمایه اجتماعی دولت باید بگوید که نمی‌خواهد دولت اقتدارگرا باشد، بگوید که دولتی خواهد بود که رکن اصلی‌اش مردمند و مشارکت‌های مردمی در همه زمینه‌ها وجود دارد، اقتصادی، سیاسی، رسانه‌ای، فرهنگی، اجتماعی، در همه این زمینه‌ها ما کلی مساله داریم. این مسایل را دولت نمی‌تواند حل کند. بنابراین دولت‌های جدید اولا فقط باید خودشان را مختص به یک گروه یا حزب خاص نکنند، دوم اینکه زمینه مشارکت جدی مردم را فراهم کنند بعد بگویند که آمادگی برای فراهم‌کردن تسهیلات برای شما هست، به علاوه اینکه دولت نباید از آگاهی مردم بترسد. ما سال‌ها زور زدیم که گفتیم دانشگاه‌ها محل بیگانگی است. یعنی دایم تلاش کردیم که آگاهی مردم را تهدید به حساب بیاوریم آمارها را در اختیار قرار ندهیم. آنها را نامحرم به حساب بیاوریم. باید بدانیم که اتفاقا آنهایی که نباید این اطلاعات به دستشان بیفتد، می‌افتد و فقط مردم و اندیشمندانند که از این اطلاعات و آگاهی‌ها محروم می‌شوند. پس باید زمینه آگاهی مردم را فراهم کنیم، علاوه بر تحصیل، رسانه‌ها را گسترش دهیم و امکان مفاهمه میان جناح‌های مختلف ایجاد شود و البته باید عرصه عمومی ایجاد شود. الان باید دقت کنیم ببینیم که عرصه عمومی ما چه وضعیتی دارد. در خیابان فقط می‌شود ماشین دید. این جامعه فقط خانواده که نیست، باید مردم بتوانند در کوچه و خیابان و سایر عرصه‌های عمومی حضور اجتماعی داشته باشند و به عبارتی بتوانند با هم تعامل داشته باشند و اتفاقا یکی از دلایلی که امروز در شهرهای ما این همه ترافیک وجود دارد همان فعال نبودن عرصه عمومی است که باعث شده در واقع همان خانواده در داخل ماشین‌ها استمرار داشته باشد. باید امکان داشته باشد که نهادها و شبکه‌های متعدد و کارناوال‌های مختلفی که در کشورهای توسعه یافته نمونه آنها را می‌بینید، وجود داشته باشد. باید پرسید چرا فقط باید یک روز عاشورا و یک روز 13نوروز را داشته باشیم که آدم‌ها در عرصه عمومی فعال می‌شوند. چرا عرصه عمومی فعال ما تنها معطوف به 13 نوروز و عاشوراست؟ باید به‌طور روزمره پیش‌بینی کنیم، برنامه‌ریزی کنیم برای عرصه عمومی. این عرصه عمومی آدم‌ها را به هم نزدیک می‌کند. آیا دولت در ایران به این دیدگاه رسیده است؟ هنوز، بخشی از فعالان سیاسی ما این حضور و مشارکت و این موقعیت مردم را فقط پای صندوق‌های رای می‌خواهند اما در عرصه‌های دیگر نمی‌خواهند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.