|

گام‌ زدن بر یخ‌های نازک

آراز بارسقیان

1 پیتر بروک می‌گوید: «مردم همیشه حاضرند پول بیشتری بابت یک جفت کفش خوب بدهند تا آن را خرج خرید بلیت تئاتر کنند...» استدلالش هم درست است: «چون در تاریخ تئاتر خیلی به زمین خوردند ولی یک جفت کفش خوب تا حالا کسی را به زمین ننداخته.» حقیقتی در این ماجرا وجود دارد، حقیقتی تلخ است، که مواجهه با آن کار هرکسی نیست. می‌دانید یک تئاتر در روزهایی زنده نمی‌شود که متنش دارد نوشته می‌شود، در روزهایی زنده نمی‌شود که روخوانی و تمرین می‌شود، در روزهایی زنده نمی‌شود که بازیگرها دارند آخرین تمرین‌هایشان را در محل اجرا انجام می‌دهند؛ البته که این زنده‌شدن و زندگی متن هستند، ولی چیزی است مجازی، حتی برای گروه اجرایی. یک تئاتر وقتی زنده می‌شود که شما اعلام می‌کنید دیگران (هرکسی غیر از گروه اجرایی) می‌تواند برای دیدن آن به سالن بیاید. بهش می‌گویند: «اجرا». حتی اگر اجرای شما، هیچ تماشاگری هم نداشته باشد، این شما هستید که برای مدتی (کوتاهی یا بلندی‌اش مد نظر نیست) زنده‌ شده‌اید و تصمیم گرفته‌اید خودتان را در معرض دید دیگران (و حتی خودتان) بگذارید. تئاتر در آن مدت است که واقعا زنده می‌شود و نفس می‌کشد. وقتی خودتان را در چنین آزمایشی می‌گذارید، عین هر موقعیت دیگری در زندگی، آسیب‌پذیری‌ها و توانامندی‌هایتان است که بی‌واسطه و تعارف در یک «فضای خالی» مورد محک قرار می‌گیرد. سختی کار همان زنده‌شدن است، که درست به اندازه سختی زندگی‌کردن یک موجود زنده، می‌تواند جدی، مهم و خطرناک باشد. نمایشی که این روزها در تالار مولوی روی صحنه رفته برای من به عنوان یکی از نویسنده‌هایش چنین حس‌وحالی دارد. حس‌وحال غریب و دور از ذهنی نبود و نیست. ولی این حس‌وحال برایم درست شبیه یک نمودار است که اگر هرشب که به خانه بر می‌گردم بخواهم آن را روی تخته ‌وایت‌بردم بکشم، روز آخر می‌بینم که چقدر نوسان داشته و دارد. اگر میزان را صفر تا 10 در نظر بگیریم، این نوسان، هرشب تغییر کرده، جای صفر و 10، خودش را در کمترین لحظه‌ای عوض کرده‌، شاید دو روز پشت هم روی چهار و پنج بوده و یک‌مرتبه رفته روی 10 و بعد صفر. این نوسان چیزی است که از همان زنده‌بودن اجرا می‌آید و ممکن نیست بتوانید چنین نمودار احساسی‌ای را وقتی دارید کاری را می‌نویسید یا تمرین می‌کنید، برای خودتان ترسیم کنید. شما قبلا نمودارهای کیفی خودتان را کشیده‌اید، نمودارهایی که معمولا ثابت هستند و حرکت افزاینده‌ای دارند. این نمودار، سخت‌ترین نمودار و بخش مواجه با نمایشنامه‌ای است که دارد اجرا می‌شود، با هزارویک مشکلی که شمای تماشاگر برای دیدنش نمی‌آیید. شما برای تماشای یک تئاتر به سالن می‌آیید، تئاتری که ترجیح می‌دهید باهاتان صادق باشد، داستانی برایتان بگوید و بعد از اتمامش شما را به فکر وادارد و کمتر درگیر مسایل جانبی‌اش باشید، تئاتری که دوست دارید از همان ابتدایش با خیال راحت کار را دنبال کنید و نگرانی‌هایتان را دور بریزید. 2 برخوردهاست که گاهی روحیه ما را شکل می‌دهد. آن هم درست در زمانی که نیاز به چالش‌هایی داریم از طرف آدم‌هایی که اصلا نمی‌شناسیم‌شان. وقتی که داریم در یکی از ماه‌های بد تئاتری سال، یعنی خرداد (بخوانید فصل انتخابات، فصل امتحانات، بخوانید فصلی که همه هرکاری می‌کنند و تئاتر را فقط یک دلخوشی ساده می‌انگارند)، به‌خصوص خرداد امسال اجرا می‌رویم، میزان استقبال، با افت شدیدی مواجه می‌شود، همین خودش می‌تواند در نگاه اول، ضربه‌ای به پیکره هر تئاتری باشد. «تکیه بر دیوار نمناک» از این موقعیت دور نماند و شاید همین می‌توانست آن نمودار احساسی را کم‌نوسان‌تر کند، ولی برعکس عمل کرد، چون تماشاگرانی که در این روزها به تالار می‌آیند، به نوعی میزان ما هستند. آنها هستند که نشان می‌دهند چقدر موفق بوده‌ایم و موفق نبوده‌ایم. این اجرا (هر اجرای تئاتری) مواجهه‌ای است بی‌واسطه با تماشاگرانی که احساسات و عواطف، سلایق و آرای متفاوتی دارند. جمع‌شدن آنها و وادارکردن آنها به عکس‌العمل (مثبت یا منفی) کار سختی است. در یکی از شب‌های اجرا (شبی که در تئاتر به اجرای «هنرمندان» معروف است) تماشای آدم‌ 10، 15نفری (از یک سالن پر) که سعی می‌کردند از هر جای سالن خارج شوند، فقط چشیدن مزه‌ای اندک از این عکس‌العمل بود. وقتی عده‌ای در یک سالن وادار به عکس‌العمل‌های مثبت و منفی می‌شوند معنی‌اش این است که کار شما مورد محک جدی قرار می‌گیرد. خیلی طولانی‌اش نمی‌کنم، دوست هم ندارم یک‌مرتبه از نقطه‌ای به نقطه‌ای دیگر بروم، ولی تجربه‌ای که تا اینجا داشته‌ام به هم در برآیند کلی این را می‌گوید که مواجهه تماشاگر با «متن» اثر بوده که در نهایت به نظر کلی‌اش شکل داده. این مواجهه همیشه حساس‌ترین نوع مواجهه است، چون تمام ضربات می‌توانند آنجا فرود بیایند. می‌تواند به راحتی بهتان ثابت شود که نمودار احساسی و حتی کیفی شما می‌تواند روی نقطه صفر برای همیشه بماند. این اتفاقی نبود که بیفتد. آن هم درست وقتی که تئاتر، اصلا محلی است برای ضربه‌زدن بر پیکره «متن». حاصل متن و اجرا چیزی است که امروز وادار می‌کند آدم را که بایستد و از خودش بپرسد چیزی که دارد اجرا می‌کند، در مقابل سایر کارهایی که دارد اجرا می‌شود و اجرا می‌کنند، می‌ایستد و یک «گام» ازشان پیش‌تر می‌رود. می‌دانید آن چیزی که از آن نمودار باقی می‌ماند، نقطه نهایی است که می‌ایستد. نقطه نهایی ایست، یعنی زمانی که اجراها تمام شده و اگر شما با خودتان صادق باشید و ببینید که آن نقطه جایی بین هشت و 10 متوقف شده و فعلا، تا کاری دیگر، قرار نیست تکان بخورد، احساس خوبی می‌کنید. احساس می‌کنید که می‌توانید دست دوستی دراز کنید با تمام کسانی که دارند در هر نقطه‌ای از کشور، از جهان، صادقانه و «درست» کار «تئاتر»ی را انجام می‌دهند که از پیشینیان‌تان بهش اعتقاد راسخ داشتند. اعتقاد به کنشگری یک تئاتر در تقابل با جامعه‌اش و برانگیختن کنش جامعه‌اش (فردی و یا جمعی) در تقابل با تئاتر (یا هر اثر هنری). این آن لحظه‌ای است که می‌توانید دست دوستی بدهید با هر تئاتر واقعی و صادقانه‌ای که اجرا می‌شود و دیگر مهم نیست این تئاتر کجا دارد اجرا می‌شود. می‌تواند کوچک‌ترین سالنی باشد با دیوارهای نمناک در گوشه‌ای از هر شهری یا می‌تواند سالنی باشد با مختصات ایرانشهر، یا سالن‌های برادوی یا حتی کره ماه. احساس اینکه به خودتان دروغ نگفته‌اید، صادق بودید با تمام داشته‌هایتان داستانی را روایت کرده‌اید که دوستش دارید. این احساسی است که این روزها دارم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.