|

سلام آقای فرمانفرماییان!

علی اعطا

برای معماران هم‌نسل من، «عبدالعزیز فرمانفرماییان» نامی پرآوازه است: شاهزاده قاجاری که در دوران پهلوی دوم معمار پروژه‌های بزرگ دولتی شد. در ذهن من و هم‌نسلان من، او معماری است که توانست پروژه‌های بزرگ مقیاس دولتی را به‌شایستگی طراحی کند و به‌شایستگی به سرانجام برساند؛ گیرم که شاهزاده قاجاری باشد و گیرم که این برادر و آن عموزاده و فلان مسوول مملکتی راه را برایش هموار کرده باشند. عبدالعزیز فرمانفرماییان، از نظر من از دو جنبه دارای اهمیت است؛ اول اینکه با او و به اعتبار تلاش او بود که در حوالی دهه 40 زمینه حضور پدیده‌ای به نام «مهندسی مشاور ایرانی» در ساختار مدیریتی - اجرایی ایران ایجاد شد. شکل‌گیری شرکت‌های مهندسی مشاور ایرانی را مترادف بگیریم با ایجاد ظرفیت فنی در شرکت‌های ایرانی برای انجام پروژه‌های بزرگ مقیاس دولتی. فرمانفرماییان به‌واسطه نوع ارتباطات و نشست و برخاست‌ها و البته شایستگی و دانش فنی‌اش، آغازگر این جریان شد. در بخشی از کتاب خاطرات عبدالمجید مجیدی یکی از روسای سازمان برنامه در دوران پهلوی، از این تحول در سال‌های دهه 40 - در زمان ریاست ابوالحسن ابتهاج بر این سازمان- به اجمال گفت‌وگو شده است. دیگر اینکه به لحاظ سبک‌شناختی آثار فرمانفرماییان بی‌هیچ تردید ورقی از تاریخ معماری معاصر ایران هستند؛ ساختمان مخابرات میدان توپخانه، ساختمان پست، برج‌های سامان، ساختمان بانک کشاورزی، مجموعه ورزشی آزادی، ساختمان شیشه‌ای صداوسیما و دیگر آثار، در چارچوب سبک بین‌المللی طراحی شده‌اند که معماری تمام سرزمین‌ها را به‌سوی نوعی یکسان‌سازی هدایت می‌کرد؛ بی‌هیچ ارتباطی با زمینه. و البته گفتمان حاکم گویی راهی دیگر را برنمی‌تافت. در میان تمامی این آثار مشخصا مدرن با زبان رایج بین‌المللی، آثار دیگری از این معمار بزرگ را می‌توان سراغ کرد که با زبان دیگری سخن می‌گویند؛ مسجد دانشگاه تهران و پاوین ایران در اکسپوی مونترال مثال‌های بارز این نوع معماری است. حتی اگر او مسجد دانشگاه تهران را به شیوه‌ای مدرن و با جوهره ایرانی _ اسلامی ساخته باشد و حتی اگر او بعدها در یک خود انتقادی صراحتا گفته باشد که ما متوجه نبودیم که وارث چه معماری فوق‌العاده و بی‌همتایی هستیم، همان آثار برگرفته از سبک بین‌المللی او در ذهن من و بسیاری از هم‌نسلان من، بی‌هیچ شک و شبهه‌ای از بهترین آثار باقی‌مانده در این سبک و سیاق هستند. در پایان؛ امشب که این چند خط را می‌نویسم، به او سلام می‌کنم. به آثار او. به این معمار دردانه دهه‌های 30 و 40 و 50؛ اما هر اثر او را که مرور می‌کنم، باز تصویری از ذهنم پاک نمی‌شود: همین سال‌های اخیر، در فیلم کوتاهی که از زندگی و آثار او ساخته شده بود، کسی از او پرسید: آقای فرمانفرماییان، این روزها در پاریس چه کار می‌کنید؟ و او گفت: دق می‌کنم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.