|

ایرانیان چگونه رای دادند

حسین افخمی استاد دانشگاه

شرق: در انتخابات یازدهم ریاست‌جمهوری از 50میلیون‌و483هزارو192نفر واجد شرایط رای دادن، 35میلیون‌و458هزارو747 رای صحیح شمارش شد که از این بین حسن روحانی با کسب 18میلیون‌و613هزارو329 رای، حایز اکثریت مطلق آرا و به‌عنوان رییس‌جمهور مردم ایران انتخاب شد. اما نتیجه تفکیک آرای انتخابات در برخی موارد قابل‌تامل است: حسن روحانی در استان تهران 48درصد آرا را به‌دست آورد در حالی‌که به نظر می‌رسید محمدباقر قالیباف با شش‌سال تجربه شهرداری در پایتخت، رقیب جدی او باشد، تنها 25درصد آرا را به‌دست آورد. حسن روحانی در استان‌های یزد (67درصد)، مازندران (53درصد)، هرمزگان (54درصد)، گلستان (59درصد)، گیلان (58درصد)، کردستان (70درصد)، کرمان (63درصد)، ایلام (58درصد)، کرمانشاه (43درصد)، قزوین (51درصد)، آذربایجان‌غربی (62درصد)، بوشهر (53درصد)، سیستان‌وبلوچستان (73درصد) و فارس (59درصد) رای به دست آورد. با اینکه دو نامزد این انتخابات، قالیباف و سعید جلیلی، متولد مشهد بودند، حسن روحانی در استان‌های خراسان نیز بیشتر از آنها رای آورد. خراسان‌رضوی، 39درصد، خراسان‌شمالی 47درصد و خراسان‌جنوبی44درصد. حسن روحانی در استان‌های آذری‌زبان نیز بین 50 تا 62درصد آرا را به‌دست آورد. --------------------------------------------------------
به‌رغم وجود تجربه 11 دوره انتخابات ریاست‌جمهوری در ایران، تحلیل و تفسیر رفتار رای‌دهی مردم نتوانسته است از یک الگوی مقبول علمی برخوردار شود. درواقع به میزان تعداد رای‌دهندگان دیدگاه و نگرش نسبت به نحوه مشارکت مردم وجود دارد. ولی آنچه یک حوزه را به حوزه علمی دانش اجتماعی تبدیل می‌کند، میزان پیش‌بینی‌پذیری در آن زمینه است، بدون شک رفتار رای‌دهی همانند نظرسنجی‌ها نیاز به مطالعات تطبیقی و داده‌های دقیق دارد و هرچه پیش‌بینی‌ها دقیق‌تر باشد نشان از بالا بودن سرمایه‌های اجتماعی یک جامعه است. در بسیاری از کشورها می‌توان با یک‌درصد خطا نتایج انتخابات را پیش‌بینی کرد. اما در انتخابات ایران اغلب از عجایب چندگانه و اعجاب‌آفرین صحبت می‌کنند که این تعجب در وهله اول از نظرسنجی‌های نادرست ناشی می‌شود. تحلیل درباره رفتار رای‌دهی مردم در این دوره از انتخابات دشوار است و نیاز به مطالعه دقیق روان‌شناختی - جامعه‌شناختی دارد تا تاثیر عوامل سیاسی، فرهنگی و اقتصادی را همزمان بررسی کند. برای تحلیل آرای یازدهمین دوره ریاست‌جمهوری، بررسی تاثیر نقد کارنامه دولت و بیان برنامه‌ها و وعده‌های کاندیداها بر رفتار رای‌دهی مردم باید مورد توجه قرار گیرد. اگر بخواهیم عوامل موثر بر آرای نامزد پیروز را بررسی کنیم برنامه مشخص ایشان درباره سیاست خارجی، رفع موانع رشد اقتصادی و کاهش تحریم‌ها همراه با شعار تدبیر و امید و همچنین حمایت‌های دو رییس‌جمهوری پیشین برجسته‌تر است. مضافا اینکه کاراکتر و رفتار ارتباطی گرم وی در برنامه‌های تلویزیونی که در راس آن بیان استدلالی - بلاغی نامزد برنده قرار می‌گیرد. اما، از نظر موضوع و وعده‌های انتخاباتی به باور من رفتار رای‌دهی مردم بیشتر بر حول سه محور کاهش فشار تحریم‌ها، تنش‌زدایی در سیاست خارجی و انرژی هسته‌ای تمرکز داشت و نتیجه انتخابات نشان از پیشی‌گرفتن رای تغییر است از یک جناح به جناح دیگر و بسیاری از مطالبات ناشناخته مانده است.
مشارکت بیشتر در شهرهای کوچک
نکته دوم اینکه در بررسی رفتار رای‌دهندگان کلانشهرها و شهرهای متوسط در مقابل روستاها و شهرهای کوچک به این نتیجه می‌رسیم که در مقایسه با دنیای مدرن، رفتار رای‌دهی مردم ایران از نظر سهم مشارکت رفتاری متفاوت است. به این صورت که هرچه از شهرهای بزرگ به سمت شهرهای کوچک پیش می‌رویم میزان مشارکت سیاسی بیشتر می‌شود و این برخلاف الگوی کشورهای توسعه‌یافته در جهان است. در جامعه شهری باید میزان رای دادن به نسبت شهرستان‌ها و روستاها بالاتر باشد که اینطور نیست. درواقع، مناطق محروم در ایران بیشتر به صندوق‌های رای چشم امید بسته‌اند و میزان مشارکت آنها بالاتر است. در توجیه این تفاوت می‌توان گفت که مشکلات کلانشهرها طوری است که به دقت و تخصص بالایی نیاز دارد و برنامه‌ها و وعده‌های نامزدهای انتخابات ریاست‌جمهوری قابلیت اقناع آنها را ندارد. به‌عنوان مثال، مسایل عمده شهری، حوزه اجتماعی مواردی مانند بیمه درمانی، مسکن، آموزش عمومی، آموزش عالی، امنیت و اشتغال را شامل می‌شود، ولی در روستاها و شهرهای کوچک سطح توقعات مردم بالا نیست و شاید به نداشته‌های خود رضایت هم دارند و نگاهشان به کاندیداها از نوع رافت و برکت است. اما این‌بار شرایط انتخابات تا حدودی متفاوت بود و عواملی مثل تحریم‌ها یا سیاست خارجی موضوع مشترک مردم شهر و روستا و با اهمیتی یکسان شده بود. نکته سوم اینکه بررسی نتایج آرا، زمانی می‌تواند معنادار باشد که ما با استفاده از کارت الکترال از نتایج انتخابات داده‌هایی داشته باشیم که از طریق آن بتوانیم رفتارهای اجتماعی مردم را استخراج کنیم. برای مثال، سهم هر یک از داده‌های جمعیتی مربوط به شرکت‌کنندگان مانند سن، جنسیت، پایگاه اجتماعی، شغل، جغرافی، هویت حزبی‌ و نظایر این. فقدان چنین داده‌هایی از نتایج انتخابات و استخراج نتایج به صورت عدد و درصد و به تفکیک نامزدها و محدوده جغرافیایی هیچ محقق اجتماعی نمی‌تواند تحلیل و تفسیر کاربردی انجام دهد. با بیان شفاف و جزیی نتایج آرای انتخابات می‌توان از تغییر رفتار مردم آگاه شد و بر اساس آن برنامه‌های خرد و کلان تهیه و تدوین کرد. داده‌های موجود در مطالعات اجتماعی ما معمولا از روش‌های دیگر از جمله سرشماری به ‌دست می‌آید. افزودن این داده‌ها می‌تواند نامزد پیروز را بیشتر و بهتر با خواسته‌ها و مطالبات مردم آشنا کند.
تحلیل آرای استانی
نکته بعد تحلیل آرای استان‌ها با توجه به نتایج اعلام‌شده است؛ از قراین اینطور به نظر می‌رسد که در اغلب استان‌های مرزی کاندیدای برنده رای بالاتری داشته است؛ چون در این استان‌ها معمولا به دو شیوه رای می‌دهند؛ گاه به کاندیدای غیراصلی رای می‌دهند و رای‌ها جنبه تاکتیکی دارند که این اتفاق در سال‌های 72 و 84 افتاد. از طرف دیگر استان‌های مرزی معمولا از کاندیدایی حمایت می‌کنند که طرفدار حقوق شهروندی، حقوق اقلیت‌ها و شعار برابری قومی و مذهبی داشته باشد که در این دوره هم اتفاق افتاد. در مناطق مرکزی گرایش به سمت نیروهای اصولگرا و میانه‌رو بیشتر است که در این دوره نوع رفتار با اندکی تفاوت که دور از ذهن نبود تکرار شد. معمولا زمانی می‌توانیم تحلیلی دقیق از نتایج رای‌گیری ارایه دهیم که نظر‌سنجی دقیق در آستانه مبارزات داشته باشیم. مثلا از اول خرداد تا روز پایان تبلیغات اگر نظرسنجی دقیق و درستی داشتیم، آن وقت می‌توانستیم بگوییم که چه میزان تغییر در رفتار مردم ایجاد شده است. معمولا کاندیداها در هر استان به میزان معینی رای پایه‌ای دارند که سهم آن در طول ایام تبلیغات انتخابات تغییر کرده و کم یا زیاد می‌شود. ولی از آنجا که ما این نظرسنجی‌ها را نداریم پس درباره رای پایه‌ای هر کاندیدا نمی‌توانیم به‌طور قطع صحبت کنیم. به علاوه، تحلیل و بررسی ترکیب واقعی آمار رای‌دهنده‌ها بدون در نظر گرفتن تعداد واجدان شرایط هر استان، تعداد کل رای‌دهنده‌ها و آمار آرای باطله ممکن نیست. ضروری است سهم رای هر یک از نامزدها استان‌ها و شهرستان‌ها، واجدان شرایط هر استان و هر شهر را به تفکیک بررسی کنیم یا کسانی‌که به هر دلیلی در انتخابات شرکت نکرده‌اند را مشخص کنیم که متاسفانه این کار را باید وزارت کشور انجام می‌داد که هنوز اعلام نکرده است. گرچه در هیچ دوره‌ای این تفکیک‌ها به‌طور دقیق انجام نمی‌شود. نکته بعدی در چارچوب ترکیب نامزدهای رقیب قابل بحث است، به این صورت که نامزد پیروز با هویت مشخصی پا به میدان کارزار گذاشت و از حمایت چندین روزنامه برخوردار بود. در حالی‌که سایر نامزدها در طول دوره مبارزات هویت واحدی نداشتند و هرکدام بخشی از هویت اصولگرایان را با خود همراه داشتند. داشتن عناوین اجرایی و تصدی پست سازمانی و البته حداقل با یک روزنامه یا نشریه به رای‌دهندگان معرفی می‌شدند. برای مثال، نامزدی که از حمایت نشریات محلی چاپ قم برخوردار بود، رای دوم را در این شهر کسب کرد. البته نامزد فاقد هرگونه نشریه نیز در ردیف آخر آرا قرار گرفت. ترکیب آرای تعدادی از نامزدها در برخی از استان‌ها به هویت و شهرت محلی و پایگاه جغرافیایی آنها مربوط می‌شود. به‌علاوه نقش شخصیت‌های سرشناس مانند آقایان خاتمی، عارف و هاشمی روی رای اصلاح‌طلبان در استان‌های یزد و کرمان به نظر می‌رسد تاثیر زیادی داشته است. اما از آنجایی که ساختار انتخاباتی ما فاقد حزب است، نمی‌توانیم نفوذ هر یک از نامزدها را در این شهرها براساس هویت حزبی بررسی کنیم. در این دوره کمترین اعلامیه‌ها در حمایت از کاندیداها در مطبوعات چاپ شد و در و دیوار رنگ سیاست بر خود نگرفت و آنچه در هفته آخر مشاهده شد، بیشتر به شوراها مربوط می‌شد.
نقش سفرهای استانی
عامل موثر دیگر کمپین انتخاباتی این دوره سفرهای استانی بود که درباره برخی از نامزدها قابل توجه است. برای مثال، جهت و شدت آرا در سه استان خوزستان، کهگیلویه‌وبویراحمد و چهارمحال‌وبختیاری به نفع نامزد فعال و شناخته‌شده متمرکز بود. اینکه گفته می‌شود استان‌های مرزی به قومی و زبانی رای می‌دهند با ترکیب آرا در دوره‌های مختلف ریاست‌جمهوری رد می‌شود به جز موردی که فرض بر دومرحله‌ای‌شدن بوده است. این یک نوع نگاه سطحی است چرا که انتخابات ریاست‌جمهوری با شورای شهر و نمایندگی مجلس خیلی فرق می‌کند و در اینجا مردم با دلایل کلان کشوری و نه منطقه‌ای و استانی رفتار از خود نشان می‌دهند و نگاهشان با مسایل سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، سیاست خارجی و فرهنگی در سطح کلان است. اما الگوی شهری و خواسته‌های شهرنشینان و حقوق بشر و آزادی‌های فردی و برابری قومیتی همواره تاثیرگذار است. فراموش نکنیم که رفتار رای‌دهی اغلب مردم بر مبنای تعقل است و در رای‌دادن خود از یک طرف دولت‌های قبلی و کارنامه آنها را ارزیابی می‌کنند، بنابراین همواره بخشی از آرا نه به ادامه وضع موجود است و از سوی دیگر به برنامه‌ها توجه دارند که به نظر می‌رسد در نهایت شعار تدبیر و امید از بقیه پیشی گرفته است. در پایان یک سوال باقی می‌ماند که چرا سهم نامزد پیروز در استان زادگاهش درصد قابل‌توجهی رقم نزد؟ شاید این هم از عجایب این دوره باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.