مقصود فراستخواه رفتارشناسي شهروندان را بررسي کرد
انتخابات 92، بازي «برد–برد»
آمنه شیرافکن
آراي انتخابات 24 خرداد 92، نهتنها تحليلگران ايراني که رسانهها و تحليلگران جهان را متحير ساخت. چنانچه هنوز بسياري از تحليلها بر مدار بررسي رفتار مردم ايران در انتخابات اخير رياستجمهوري متمرکز است. در همين زمينه پاي صحبتهاي مقصود فراستخواه نشستهايم، او سالهاست که پيرامون خلقوخوي ايراني مطالعه کرده و به تازگي نيز دوره «خلقيات ايراني» را در موسسه رخداد تازه برگزار کرده. فراستخواه جامعهشناس است و عضو هيات علمي موسسه پژوهش و برنامهريزي آموزش عالي. تحصيلات دانشگاهياش در رشتههاي فلسفه، الهيات و برنامهريزي توسعه آموزش عالي بوده و اغلب مشغول کارهاي پژوهشي است.
حضور مردم و راي حداکثري به حسن روحاني، خيليها را متعجب ساخت و دوباره گزاره پيشبينيناپذير بودن مردم را بر سر زبانها انداخت. آيا واقعا ملت ايران پيشبينيناپذيرند؟
به نظرم بهتر است دو سطح بحث از هم تفکيک شود؛ يکي رفتار خاص انتخاباتي اکثريت جامعه در 24خرداد 92 و ديگري خلقيات ايرانيان به معناي عام آن است. تصور ميکنم از يک رفتار انتخاباتي، منطقا نميتوان استنباطهاي گسترده به عمل آورد و مثلا منطقي نيست که به تکلف از يک نتيجه انتخاباتي، «مدل شخصيت ايراني» بيرون بکشيم. در اين انتخابات، چندان هم امر غيرعادي و نامتعارف روي نداده است. گروههايي کثير چون از عملکردهاي ناموفق و ادبيات تنشزاي چند سال گذشته، به شدت نگران شدهاند، ناچار به منتقدان آنها روي آوردند تا بلکه به این طريق خود و فرزندان خود را هم از مخاطراتي مثل تحريم و فشار اقتصادي و تهديدهاي خارجي و هم تاحد ممکن از محدوديتهاي سياسي، فرهنگي و اجتماعي مشکلساز داخلی برهانند. اگر بسياري از تحليلگران نتوانستند اين رفتار انتخاباتي را پيشنگري کنند به معناي قابلپيشبيني نبودن مردم نيست. بلکه ناشي از فقدان اطلاعات تحليلگران است.
در کشوري که سازمانهاي پژوهشي و حرفهاي مستقل براي پيمايشها و افکارسنجيها وجود ندارد و فضاي عمومي کافي براي بحث وگفتوگوي آزاد نيست، تحليل رفتارهاي سياسي و گمانهزني درباره آنها نيز لابد سخت خواهد بود. در عين حال قابل تصور بود که وقتي بسياري از منتقدان امکان حضور ندارند، تنها معتدلهاي درون نظام شانس خواهند داشت که به ميان بيايند و با جريانهاي تندرو احتجاج کنند و آراي مردم را به طرف خود سوق دهند. چنين هم شد. در همه جاي دنيا مردم وقتي از عملکرد يک جريان خسته ميشوند، رو به جريان مخالف ميکنند. اين يک سطح بحث شماست.
درباره اين موضوع که آيا واقعا ملت ايران پيشبينيناپذيرند؟ نظرتان چيست؟
بله اين همان سطح دوم بحث است که آيا مردم اين سرزمين غيرقابل پيشبيني هستند. تصور ميکنم تا حد زيادي بله. چون چارهاي جز اين ندارند. بسياري از رفتارهاي اجتماعي و سياسي در ايران، بناگزير، نوعي مدل بازي قايم باشکي است: «قايم باش که گربه شاخت نزنه، سر به سوراخت نزنه... ». تاريخ پرحادثه، ناامنيهاي مزمن تاريخي، پراکندگي سرزميني و مانند آنها سبب شده تا پنهانکاري و رفتارهاي چندگزينهاي و اقتضايي و غافلگيرکننده در اين جامعه رواج پيدا کرده و ريشه بدواند. پس آموزههايي از اين دست، بيخود نيست که: «سه چيز را پوشيده بدار؛ کجا ميروي، چقدرداري و به چه قايلي»! (اُستر ذهَبک و ذهابک و مذهبک). همينطور ضرب المثلهايي مانند ديوار موش دارد و موش گوش دارد.
بنابراين طبيعي است که مردم آراي خود را نيز شفاف بيان نکنند. مثلا در محيط کار و اداره و کوچه و بازار يکجور صحبت کنند و در دل، چيزي ديگر داشته باشند يا در 90 دقيقه آخر از سر ناچاري چنين و چنان کنند. فراموش نکنيم که به قول آماريها، درجه آزادي ما هم زياد نيست. آمارتياسن ميگويد توسعه به معناي گسترش و تنوع افقهاي انتخاب شهروندان است و چون ما از بسياري جهات هنوز با مشکل توسعهنيافتگي نهادها و ساختارها دست به گريبان هستيم، بايد ميان يکي، دو گزينه محدود دست به انتخاب بزنيم. ما در يک شرايط تا حد زيادي بيقاعده زندگي ميکنيم و طبيعي است که رفتارهايمان چندان تابعي از نظمهاي قاعدهمند متعارفي نخواهد بود که از جوامع توسعهيافته داراي زيرساختهاي پايدار انتظار ميرود.
مردم ايران سال 76 انفجاري از مشارکت سياسي را به منصه ظهور گذاشت، اين مشارکت در سال 80 کمتر و 84 سمتوسويي متفاوت يافت. حالا در انتخابات سال 92 شاهد بازگشت آراي مردم هستيم، اين سيکل را چطور ميتوان تحليل و ارزيابي کرد؟
دوم خرداد 76 يک انفجار تصادفي نبود بلکه نتيجه تحولات جمعيتي، تحول در قشربندي اجتماعي و تحولات اقتصادي و رسانهاي و تحصيلاتي و درآمدي و غير آن در طي سالهاي پس از جنگ تحميلي و دوره کاريزما بود. همچنين نتيجه حداقل حدود يک دهه کار و کنش فکري، فرهنگي، اجتماعي و آموزشي بود. بخشهاي درخور توجهي از گروههاي اجتماعي و قشرهاي مردم به طور جد به گشايش اقتصادي، تنوع فرهنگي، مبادله آگاهي، شادي و مشارکت سياسي و اجتماعي احساس نياز ميکردند. شور و شوق 76 فوراني از اين نيازها بود. بعدها از يکسو به سمت رفتارهاي هيجاني و انواع سرخوردگيها سوق يافت و از سوي ديگر پس زده شد و از سال 84 به حالت نيمهخاموش در نهانگاه اجتماعي، فرهنگي، سياسي، اجتماعي و مدني اين جامعه وارد حيات در حال کمون و نيمهرمق خود شد و طبيعي است با هرفرصتي ميخواهد خود را به شکلي ديگر عيان و بيان کند. يک شکل از آن را در انتخابات قبلي ديديم و شکلي تعديلشده را در انتخابات 92 و متعاقب آن، کارناوالهاي خياباني راهيابي به جامجهاني را ميبينيم.
آيا در اين ميان ميتوان الگوي خاصي از خلقوخوي سياسي مشاهده کرد؟
به نظرم آنچه در باب خلقيات ايراني در اين نوع فرهنگ سياسي مشهود است، هيجانپذيري بالا و نفوذ شديد عناصر احساسي و عاطفي در رفتار غالب ما است. در همه جاي دنيا، رفتارهاي بشر يکسره عقلاني و تحليلي نيست و ابعاد عاطفي و شهودي و نقش خيال با خود دارد اما در فرهنگ ما سهم احساس و عنصر هيجان، قدري بيشتر از حد متوسط است. اين هم دور از انتظار نيست. در جوامعي که ثبات و پايداري و قواعد متعارف مدني و سپهر عمومي وجود دارد، طبيعي است که گفتوگوها و مناقشات به صورت تدريجي برگزار ميشوند و از فشار آنها در حوضچههاي مدني کاسته ميشود و فرصتهاي کافي براي خردورزي جمعي و تحليل و تأني فراهم ميآيد. اما وقتي چنين امکانهايي به قدر کافي نيست، زنجيره منطقي امور بر هم ميخورد و راههاي ميانبُر و رفتارهاي آني و هيجانات دورهاي شديد جاي آن را ميگيرد. فرهنگ سياسي ما هم دوري از تناوب سرخوردگيها و سربرآوردنها ميشود. يک زمان مردم به صورت ذرهاي به لاک خود ميروند و ميگويند بگذاريد زندگي کنيم و و زماني ديگر به صورت تودهوار بيرون ميريزند، مطالبات «پسزدهشده و تاخيري» آنان با امواجي پوپوليستي فوران ميکند و کساني بر اين امواج سوار
ميشوند.
تحليلهاي مختلفي براي رفتارشناسي جامعه ايراني از سوي نظريهپردازان سياست و جامعهشناسي مطرح شده، «همايون کاتوزيان»، ايران را جامعه کوتاهمدت خوانده، آيا به واقع تحليل سياسي چهار دهه کنش سياسي ايران معاصر را ميتوان به مدل جامعه کوتاهمدت او تحليل کرد؟
بله عنصر پايداري و انباشت در تحول و توسعه ايران بسيار اندک است. چون روندها کمتر به شکل منظم و قاعدهمند پيش ميروند، رفتارها نيز موسمي و گاهي با فرودوفرازهاي دورهاي ظاهر ميشوند. البته هيچ کجاي عالم، مسيرهاي اجتماعي کاملا خطي نيستند اما در ايران معمولا گسستها شديد بودند. گويا يکي از علل مشکلات توسعه در ايران معاصر نيز همين فقدان تداوم و انباشت بوده است.
اگر بخواهم با تئوري بازيها، عرضم را برسانم، در بازيهاي ما سه خصوصيت بارز بود: 1. بيتقارني، 2. مجموع صفر داشتن و 3. ناپيوستگي. نخست، بازيهايمان عمدتا از نوع بازيهاي نامتقارن بودند. دوم، بازيهايي با مجموع صفر بودند که يک طرف ميخواست برنده قاطع باشد و طرف ديگر را بازنده کامل ميخواست. تنها در بازيهاي با مجموع غيرصفر است که راهبردهايي امکانپذير ميشود که تمام طرفهاي بازي بتوانند مطلوبيتهايي نسبي کسب کنند. اينجاست که بازيها از نوع «برنده - برنده» ميشوند. در بازيهاي «برد- برد» برخلاف بازيهاي «برد-باخت» يا بازيهاي «باخت- باخت» تمام طرفهاي بازي ميتوانند در يک نقطه تعادل، مطلوبيتهاي خودشان را به شکل ميانگين دنبال کنند. يعني يک نقطه تعادل وجود دارد که در آنجا همه بازيگرها منافع خودشان را به طور متوسط بهينه ميکنند. سوم، بازيهايمان بيشتر از نوع ناپيوسته بودند و از قواعد منظم چنداني پيروي نميکردند. همه اينها منشأ بيقاعدگي، فقدان شفافيت و پيشبينيناپذيري ميشدند. خانم «سيو لينيو» کتابي را در سال 2000 منتشر کرد با عنوان «چهره فرّار ايران». ايشان در اين کتاب ميگويد مردم ايران هرگز خودشان را به
آساني آشکار نميکنند.
سريعالقلم نيز بهعنوان يکي ديگر از تحليلگران ويژگي خلقوخوي ايرانيان، خيلي از رفتارها را ذاتي تفسير کرده از جمله به ژن استبدادي اشاره دارد. تحليل شما درباره چنين تقسيمبنديها و تحليلهايي از رفتار ايرانيان چيست؟ البته چلپي نيز در کتابي ويژگيهاي روانشناسي ايرانيان را جمعبندي کرده و معتقد است خلقوخوي ايراني ترکيبي از درويش و لوتي است.
تصور نميکنم که منطقا بشود خلق وخوي مردم يک جامعه را ذاتباورانه توضيح داد. نه همه ابعاد مختلف خلقيات مردماني را ميشود به يک صفت فروکاست و نه به مراتب درست است که اين صفت را ذاتي آن مردم قلمداد کنيم.
خلقوخوي مردمان يک جامعه، الگوهاي آموختهاي است که در ادوار و زمانها از طريق تعامل جامعه با محيط شکل ميگيرد. خلقوخوي مردمان (خوب يا بد) ثابت و ذاتي نيست و هرچند هم به کندي بوده باشد بههرحال ميتواند تغيير و تحول پيدا کند. مردم ميتوانند يادبگيرند طور ديگر رفتار کنند. اين برميگردد به نوع تجربههاي آنها و کنشگران اجتماعي آنها.
هر فرهنگ حاوي کدهاي اطلاعاتي است که گاهي از آن به «مم» (در برابر ژن) تعبير شده است. ممها اطلاعات و رمزهايي هستند که به هنجارها و رفتارها ترجمه ميشوند. ممها از رهگذر تجربيات تاريخي و در تعامل مردمان يک جامعه با محيط و مناسبات شکل ميگيرند. مثلا اگر گفته ميشود در يک فرهنگ، مم خشونت وجود دارد، توضيحش اين است که حاوي نگرشها و الگوهاي رفتاري است که در ذهنيت جمعي جريان مييابند و منشأ بازتوليد خشونت ميشوند. مثلا نحوه حلکردن اختلافات آنها با مشاجرات تند، برچسبزني، حذف و غارت صورت ميپذيرد.
اين به آن معنا نيست که مردماني ذاتا خشن و مردماني ديگر ذاتا مهربان هستند. از طريق يادگيريهاي اجتماعي و بسترسازيها و ظرفيتسازيها و فراهمآمدن زمينههاي مناسب، به تدريج نگرشها و ارزشها و هنجارهاي مردمان متحول ميشود. مثلا هيجانپذيري بالا در يک جامعه از طريق ايجاد حوضچههاي آرامش مدني و اجتماعي و قانونمنديهاي گردش قدرت و گفتوگو و بسترهاي مناسب حل رضايتبخش و مسالمتآميز مناقشات اجتماعي قابل اصلاح است. همينطور است که درويشمسلکي يا روحيه استبدادپروري و مانند آن که همه از رهگذر عمل اجتماعي و اصلاحات و آموزشها و زمينهسازيها، قابل تغيير هستند.
رفتارهاي خوب به ساختارهاي خوب نياز دارند و به نوبه خود منشأ توسعه ساختارها نيز ميشوند. ساختارها چيزهايي نيستند که از اول وجود داشته باشند، بلکه هرجامعه از رهگذر کنشها و تعاملات گروههاي اجتماعي، ساختاربندي ميشود؛ بد يا خوب. متفکران، کنشگران اجتماعي و فرهنگي و سياسي، نويسندگان، هنرمندان، معلمان و استادان و نهادهاي مدني و سازمانهاي غيردولتي و شبکههاي اجتماعي، همه و همه ميتوانند با اعمال و افکار و با توليد معنا، توليد رابطه و با گفتمانسازي و زمينهسازي، به ساختاربندي مطلوب ايران فردا براي تسهيل رفتارهاي بهتر و خلقيات سازندهتر کمک کنند.
نحوه بسيج طبقه پايين، براي رو آوردن به نامزدهاي رياستجمهوري در چه چارچوب و قواعدي قابل شناسايي است؟ الگوي راي دهي طبقه پايين در انتخابات چطور تغيير کرد؟
رفتار انتخاباتي مردم جزوي از رفتار سياسي و اجتماعي آنهاست. اين رفتار تحتتاثير نقشههايي است که شهروندان و قشرها و گروههاي اجتماعي براي زيستن در اين سرزمين دارند.
نقشههاي زندگي مردم در جامعه معاصر ايراني را شايد بتوان بر مبناي مفهوم مرکزي آنها و تاکيد پايهاي آنها حداقل به پنج نقشه دستهبندي کرد: 1. تاکيد بر مليت و قوميت 2. تاکيد بر پيشرفت و ترقي و توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي 3. تاکيد بر اسلاميت 4. تاکيد بر آزادي و 5. تاکيد بر برابري. البته اين به آن معنا نيست که اين پنج مفهوم نتوانند ترکيب شوند. ولي به هرحال در هر دوره برحسب مسايلي که وجود دارد هر بخشي از جامعه به يک يا چند مفهوم، تاکيد خاصي دارد و راهبردهاي زيست اجتماعي خود را برمبناي آن تنظيم ميکند. مثلا در استانهاي پيراموني ممکن است قوميت و حقوق قانوني مربوط به آن اهميت داشته باشد. يا براي گروههاي نادار وکمدرآمد که متاسفانه در زير خط فقر زندگي ميکنند و بخش بزرگي از جامعه ما را تشکيل ميدهند، برابري و عدالت و سياستهاي کارآمد، توزيع متوازن رفاه اجتماعي خيلي مهم و حياتي است. براي طبقات متوسط جديد که متاسفانه در سالهاي اخير روبه زوال بودند، آزاديهاي مدني وسياسي اهميت بيشتری پيدا ميکند. اصلاحطلبان در بعد از خرداد 76 طي دو دوره رياستجمهوري عمدتا به بخشي از مطالبات طبقات متوسط جديد شهري مانند
آزاديهاي مدني و سياسي توجه نشان دادند. نتيجهاش اين شد که در انتخابات 84 گروههايي حولوحوش آقاي احمدينژاد با شعارهاي عدالت اجتماعي و توزيع رفاه توانستند آراي بخشي از قشرهاي کمدرآمد و محروم را به خود جلب کنند. اما اين گروهها نيز در طي دو دوره عملکرد خود نتوانستند رفاه پايداري را براي قشرهاي محروم جامعه فراهم بياورند و با تنشزايي وتندروي، انواع تهديدهاي خارجي و تحريمها و مشکلات اقتصادي روي دست ودوش مردم گذاشتند، در نتيجه شاهد بوديم که اکثريت مشترکي هم از طبقات پايين و هم طبقات متوسط به شعارهاي اعتدالگرايي و وعدههاي برطرفکردن تهديدها وتحريمها دل بستند. چارهاي ديگر نداشتند. گويا حالاحالاها ما بايد تا توسعه زيرساختهاي دموکراسي در ايران، از اين نوع حرکتهاي پاندولي داشته باشیم.راهي نيز جز اين نيست که نخبگان سياسي چه پيروزهاي اين دوره و چه نيروهاي درصدد به دستگيري دولت، در دورههاي بعدي به همه پنج مفهوم و هر پنج نوع نقشه راه در ذهن ايراني با ترکيب بهينه و متوازن و متعادل آنها توجه کنند. يعني حقوق مدني و سياسي و آزاديهاي اجتماعي را به همراه توزيع و تعميم رفاه و آن دو را پابهپاي ايران براي تمام
ايرانيان و حقوق همه دنبال کنند، از ريشههاي تاريخي پرنفوذ اسلام در اين جامعه نيز غفلت نورزند و پيشرفت و توسعه ملي را از اين طريق پيش ببرند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.