به بهانه انتشار اثر تازه علیرضا مشایخی «همراه شوپن»
اندیشه و اندام در اثر اقتباسی
نازنین آیگانی
عجب این است که اثر، در قدم نخستینش، من مخاطب را برابر زمان قرار میدهد و شاید حضور این ویژگی، در دهلیزهای ژرفتری از دریافت، انتظار میرود. اینکه زمان ایستاده است و همه چیز ایستاده است و تنها دو مرد از دو تاریخ بسیار دور از هم، به مغازله یا که مجادله مشغولند. جدال و تغزل، دو خاصه نشسته بر اثر پیش گوش من است که در غنیترین شکل هر اثر اقتباسی، آن را قابلتامل میکند. اینکه هنرمند در وهله مخاطببودنش، در چالشی درونی، حین کاویدن اثر، میان شیفتگی و آگاهی پرسه زده باشد. اینکه هر اثر خلاق، در ابتدا زاییده تاثیرپذیری هنرمند از پدیدههای پیرامونی است، حقیقتی غیرقابل انکار است و این همان محرک(...) خلق هنری است. این محرک میتواند اثر دیگری باشد که در زمانی دیگر و در مقابله با محرکی دیگر خلق شده است. اینجاست که اقتباس معنایی قابل ارزش پیدا میکند. خلق تازهای با ویژگیهایی منحصربهفرد و غنای توامان آزادی و آگاهی. هنر اقتباسی غنی در بطن خود، نقد دارد، چرا که زاییده ادراک مولف از اثر اصلی است. که در فرآیند خلق، این نقد، در قالبی تازه به نمایش گذاشته میشود که مخاطب را به سمت دریافت تازهای سوق میدهد که تنها تداعی
دوری از اثر اصلی است. پس در اینجا خلق دوم، زاده نقد اول است و نقد اول، زاده خلق دوم. و این حرکت دایرهواری است که تمام اعتبارش در این است که بر یک مدار مدام نمیگردد و هربار در اکتشافات مولف و مخاطب، دایره تازهای حول آن رسم میشود. اتفاقی که اثر را بهمثابه فاعل دارای خصیصه و متاثر از محیط، صاحب حال، زنده و فانی معرفی میکند. موجودی که در عین استقلال، چون هر موجودیت دیگری، ماندگاریاش به همه چیز بستگی دارد. اینکه در این چرخه اندیشه، چگونه بگردد و کجا بگردد و از همه مهمتر اینکه، که بگرداندش!! آن چیز دیگر که به اثر، چهره میدهد، حال است. «حال» در هر دو بعدش که یکی ریشه در زمان دارد و دیگری ریشه در ذهن. حال در بعد ذهن، احوال هنرمند است. درون هنرمند، عنصر اقتباسناپذیری است. آنچه اثر را شخصی میکند، آنچه به مونالیزای «داوینچی» و مونالیزای «دالی» دو هویت منفک میدهد، آن لبخند مشهور نیست، روحی است که در هر یک به هيئت الهام، در جریان است. یا امپرسیون هنرمندانهای که در خالصترین شکلش، در فلسفه «برگسون» و نثر «پروست» متجلی میشود. و اینجاست که اثر اقتباسی، تنها یک تداعی آزاد و مستقل از اثر اصلی است و آنچنان در
مسیر سیال ذهن به عمق میرود که تداعی، شکلی از مکاشفه میگیرد. و گاهی در نابترین شکل تبلور این امپرسیون، (آنچه که در فلسفه پدیدارشناسی «هوسرل» و بعدها «هایدگر» هم مییابیم)، ابژه (همان اثر هنری) ماهیت و هستندگیاش را مرهون مدرک یا روح درککننده میشود. قطعا امپرسیون، به دلیل همین ویژگی یگانهبودنش، میتواند الهامبخش خلق اثر اقتباسی باشد. اما خود، عنصری کاملا شخصی است و در نهایت میتواند شراکتی با ویژگیهایی موازی باشد. ولی هرگز مشابه نخواهد بود. همانطور که روح امپرسیون نقاشیهای کلود مونه را در داستانهای کوتاه «فاکنر» و اشعار تغزلی «سیلویا پلات» میبینیم. همین عنصر، محک مناسبی است برای یافتن فاصله باریک میان اثر ناب اقتباسی و سرقت هنری! و «حال» در بعد دیگرش، زمان! آنچه به یک اثر قابلیت اقتباس میدهد، بیزمانی است. تاثیرگذاریای که به لحظه بستگی نداشته باشد، ابژهای است که چون مایعی نرم در تنوع اندامهای گوناگون زمان مینشیند و هربار از نو زاده میشود. تنها این شکل از خلق میتواند در چرخه طبیعت هنر باقی بماند و تبدیل شود. اثری که مکان و زمان مصرف مشخصی ندارد و پیوسته در تغییر، بیتوجه به اقلیم و تاریخ
در گردش و قابل بازیافت است. ممکن است این بیزمانی و بیمکانی در چهره اثر نمودی پیدا نکند و حتی به عکس، از خود ظاهری فریبنده به رخ بکشد. این ویژگی در «صورت پنهان» اثر متجلی میشود. آنجا که اثر، قابلیت تاثیرگذاری بیزمان و مکان را در الهامات مخاطبی نمایان میکند که در مجاورت با اثر، به مولف بدل میشود و این جادوی خلق بیتاریخ است. اثر ناب، همیشه مایه الهام است و همین بیزمانش میکند. الهام بر مولف اقتباسی، واقع میشود. چنانکه ما او را به گونه «مفعول اثر» یا نهایتا «مخاطب فاعل» مییابیم. او از جایی مولف میشود، که زمان را بر الهام اثر بیزمان، واقع میکند. یعنی اثر را از دهلیزهای تاریخ خود با تمام ویژگیهای شخصیاش عبور میدهد و بر وقت خود مینشاند. این عمل به اثر اولیه و اثر دوم، کرداری مستقل و هماهنگ با زبان عصر خود میبخشد و همین زبان است که به اثر اقتباسی امکان مناظرههای تازه، با مخاطبان تازه را اعطا خواهد کرد. مناظرههایی که شاید منجر به خلق آثار اقتباسی دیگری، با زمانهای حال دیگری شوند. و این روند سالم میتواند تا جایی به رستن ادامه دهد که ما طی سالها تفحص، نیاکان یک شاهکار هنری را جایی بیابیم که
بسیار دورتر از تصور ماست. هرچه ریشه این تبدیل در زمان، غیرقابل پیشبینیتر باشد، اثر اقتباسی نابتر و ماناتر خواهد بود. چیزی که اثر اقتباسی را از یک انس سطحی، به تالیفی مجزا، مستقل، صاحب کلام و قابل نقد بدل میکند، نقش اثر است در زمان و نقش زمان است در اثر. «همراه شوپن» تلاشی برای تکثیر «شوپن» یا تولید مخاطب تازه برای او ندارد. اثر در تقابلی آگاهانه و باورپذیر به گفتوگو مینشیند، هرکس با زبان ویژه خود، سخن خود را میگوید و هنرمند، عادلانه مخاطبش را به شنیدن هر دو پرده دعوت میکند. پرده «شوپن» و پرده «علیرضا مشایخی». او با بهرخکشیدن قرابتها و تضادها، سعی در ساختن جهان تازهای دارد و با هوشمندی مخصوصش، دایم به مخاطب، یادآوری میکند که مفاهیم، تغییرپذیرند. در بخش دیالوگهای «شوپن»، اکتشاف، نقش خلق را بازی میکند. کشفی که نهایتا در کمپوزسیون، به خلق دوباره، با زبان و اندیشه تازه منتهی میشود. اثر، اندام و اندیشه خود را دارد. اقتباسی است که شاید در غنیترین شکل از این دست، کنار اثر اولیه قدم برمیدارد. با احترامی آگاهانه از او پیشی نمیگیرد. گاه دست به دستش میدهد و گاه دستش را در جیب فرو میبرد و تنها
راه میرود. «همراه شوپن»، نیازی برای امتداد کاذب شوپن نمیبیند، ادای دین نمیکند، تلاشی در ماندگار یا مبتذلکردن او ندارد. آنچه مشهود است این است که او معاصر ماست، نه شوپن. و این در زبان گفتوگویش پیداست. نه مفسر است نه مترجم. او با تکرار موتیفهای شوپن، کدگذاری نکرده است، بازیهای او در فرم، نوعی تلمیح هم نیست. به گمان او مخاطب، ناظر بر گفتوگوست، پس توقع او را اجابت میکند و همه اضلاع مکالمه را برایش مهیا میسازد. و این بعد تازهای است از اقتباس، که مولف را در سایه نمینشاند. «همراه شوپن»، اثری گشاده است. مخاطب را به گفتوگو دعوت میکند که حتی اگر بخواهد که سکوتی بگوید و بنشیند، خود را دور میز عصرانه با «شوپن» و «مشایخی» تصور کرده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.