اما و اگرهای کمپین قالیباف
محمد گلزاری
«محمدباقر قالیباف» به اعتراف موافقان و مخالفانش مدیر توانمندی است. بدنه کارشناسی جامعه به تواناییهایش باور دارد و مدیران عملگرا اعم از اصلاحطلب یا اصولگرا در سالهای مدیریتش در شهرداری، همواره به نیکی از او یاد کردهاند. قالیباف در سال ۸۴ و پس از پنج سال ریاست در پلیس کشور، به یکباره لباس نظامی را از تن درآورد، «سردار» را تبدیل به «دکتر» کرد تا در قالب یک کاندیدای نوگرا وارد عرصه سیاست شود. او در نهمین دوره انتخابات ریاستجمهوری و در دور اول کمی بیش از چهارمیلیون رای یعنی حدود ۱۴درصد آرا را از آن خود کرد. اما ظهور پدیدهای به نام «محمود احمدینژاد» مانع از پیروزی او در انتخابات شد و اولین تجربه سیاسیاش با طعم شکست عجین شد. البته او بعد از شکست و با یاری رای اقلیت اصلاحطلب شورای شهر، شهردار تهران شد. حضور هشتساله قالیباف در شهرداری و ثبات مدیریت به همراه انجام پروژههای عمرانی متعدد در تهران او را تبدیل به شهرداری مقبول و موفق در ذهن مردم پایتخت کرد. همین نگرش، او و اطرافیانش را مجاب کرد که همچون محمود احمدینژاد تصمیم بگیرد از «بهشت» وارد «پاستور» شود. اما نتیجه کارزار انتخابات ۹۲ تفاوت چندانی با
سال ۸۴ نداشت. آرای قالیباف کمتر از دومیلیون یعنی حدود 2/5 درصد نسبت به هشت سال پیش رشد کرد. آیا نتیجه هشت سال فعالیت او در شهرداری تنها افزایش 2/5 درصد به طرفداران او بوده است؟ یک روی سکه بررسی عوامل شکست در انتخابات، عوامل موفقیت فرد پیروز است، اما روی دیگر سکهاش بررسی خطاها و اشتباهات کاندیدای شکستخورده است. عواملی که به نظر میرسد محمدباقر قالیباف در هر دو انتخابات سال ۸۴ و ۹۲ آنها را تکرار کرده است. 1- مشخص نبودن پایگاه اجتماعی و سیاسی: قالیباف در هر دو انتخابات سعی کرد به زعم خودش هم اصلاحطلبانه رفتار کند و هم اصولگرایانه. با این حال نه اصولگرایان عیار او را واقعی پنداشتند و نه اصلاحطلبان. ترس ازدستدادن آرای بخشی از گروههای اجتماعی و سیاسی جامعه باعث شد او آرای هر دو گروه را از دست بدهد. اصطلاح «اصولگرای اصلاحطلب» را نیز حامیانش برای اولینبار در ادبیات سیاسی جامعه مطرح کردند. یعنی « نه این تمام نه آن». برای مثال در انتخابات ۹۲ در صحبتهایش به طور کاملا تصنعی سعی میکرد از همه دولتهای گذشته هم تعریف کند و هم آنها را مورد نقد قرار دهد. یا روزی پوسترهایش مانند عکسهای آتلیهای بود و روزی با
چفیه و لباس بسیجی. 2- نداشتن ادبیات انتقادی و گفتمان جدید: انتخابات در ایران همیشه با پسوند «غیرمنتظره و پیشبینینشده» همراه بوده است. از سال ۷۶ تاکنون پنج دوره انتخابات ریاستجمهوری برگزار شده که بهجز انتخابات سال ۸۰ که منجر به پیروزی مجدد «سیدمحمد خاتمی» شد همه دارای شگفتی بوده است. یکی از دلایل این غیرمنتظرهبودن استفاده کاندیدای پیروز از ادبیات انتقادی در برابر دفاع از گفتمان رسمی سایر کاندیداها بوده است. در سال ۸۸ نیز محمود احمدینژاد در حالی که خودش چهار سال سکاندار دولت بود، اما با شناخت همین ویژگی، نهتنها در موضع دفاع از گفتمان رسمی برنیامد؛ بلکه با انتقاداتی بیسابقه، مناظرات انتخاباتی را آغاز کرد تا رقابت بین کاندیداهایی شکل گیرد که همه نقادانه با مردم سخن میگفتند. قالیباف اما هرگز حاضر نشد فاصله معناداری با ادبیات رسمی بگیرد. مثلا هرچند در این انتخابات کاندیداهای اصولگرا برای فرار از فشار سنگین جمله «دکتر عارف» که «وضعیت امروز کشور محصول هشت سال حکومت یکپارچه اصولگرایان در جامعه است» هر کدام چند جملهای گفتند اما قالیباف همین انتقاد را نیز بیجواب گذاشت و با آنکه در این هشت سال کشوقوسهای
فراوانی با دولت احمدینژاد داشت با نگرانی از دست دادن آرای برخی از اصولگرایان یا مردمی که در دورههای گذشته به احمدینژاد رای داده بودند، سکوت اختیار کرد. همچنین کاندیداهای پیروز در همه انتخابات گذشته سعی کرده بودند علاوه بر انتقاد، گفتمان جدیدی را در جامعه مطرح کنند. خاتمی با گفتمان قانونگرایی، احمدینژاد با عدالتمحوری و روحانی با اعتدالگرایی پیروز انتخابات شدند. اما قالیباف در بازتولید یک گفتمان جدید ناکام بود و سعی کرد بهصورت اغراقگونه تنها بر عملکرد خود در پلیس و شهرداری اشاره کند. 3- بیتوجهی به آرای خاکستری و اثر فوارهای: رفتارشناسی رای دادن ایرانیان باعث ایجاد پدیدهای بهنام آرای خاکستری شده است. نبود احزاب فعال و سازوکارهای مدرن انتخابات، سرگردانی رایها را ایجاد میکند. فعالان سیاسی در بررسی نظرسنجیها با گزاره «هنوز تصمیم نگرفتهام» بارها مواجه شدهاند. این دسته از افراد از قضا درصد قابلملاحظهای از رایدهندگان هستند و اصولا تا روزهای پایانی منتهی به انتخابات نظرشان معلوم نیست. البته تجربه نشان داده که آرای این گروه به سمت کاندیدایی که اقبال بیشتری دارد، سوق پیدا میکند. از سویی دیگر در
انتخابات با پدیده دیگری به نام «اثرفوارهای» مواجه هستیم. اثر فوارهای یعنی آرای یک کاندیدا به مرور بالا میرود و در نقطه اوج نهایی شروع به ریزش میکند. کاندیداهایی که تبلیغات زودهنگام میکنند اگر نقطه اوج نهاییشان با روز رایگیری فاصله زیادی داشته باشد، احتمال دارد دچار اثر فوارهای شوند. اتفاقی که برای محمدباقر قالیباف در هر دو انتخاباتی که شرکت کرد، افتاد. در سال ۸۴ گریههای او برای برادر شهیدش در برنامه صندلی داغ، آغازگر روند روبهرشد آرای او بود. اتفاقی که تنها تا یک هفته به پایان انتخابات به نقطه اوج رسید و بعد از آن، روند سقوط آرای قالیباف آغاز شد. در انتخابات ۹۲ نیز تبلیغات گسترده پیرامون افتتاح پروژههای متعدد شهری و در نهایت بزرگراه امامعلی(ع) آغازگر روند جلب نظر مردم نسبت به شهردار تهران شد اما آرای او همانند سال ۸۴ در هفته پایانی مانند قطرات آبی که بعد از بالا رفتن در آسمان در حال سقوط هستند، کم و کمتر شد. ستاد قالیباف و نزدیکان او در هر دو انتخابات دو هفته مانده به روز رایگیری تصور میکردند پیروز انتخابات هستند، هفته پایانی بر این باور بودند که با کاندیدای دیگری به دور دوم میروند و فردای
انتخابات نظارهگر شکست خود بودند. برنامهریزان انتخاباتی قالیباف در هر دو انتخابات از معادلات هفته پایانی غفلت کردند. هفتهای که سیدمحمد خاتمی در سال ۷۶، محمود احمدینژاد در سال ۸۴ و حسن روحانی در سال ۹۲ آن را جدی گرفتند و پیروز شدند. 4- مشاوران رسانهای ضعیف: قالیباف حامیان رسانهای زیادی دارد. از خبرگزاری گرفته تا روزنامه و سایتهای معروف و غیرمعروف. با این حال مشاوران رسانهای او در دو کار ناکام بودند. اول ایجاد یک موج رسانهای واحد با توجه به تنوع و تکثر رسانههای طرفدارش و دیگری تحلیل محتوای فضای رسانهای و ادبیات رقبای انتخاباتیاش که از اهم وظایف گروه رسانهای یک کاندیداست. بهطور مثال کارشناسان رسانه بارها قبل از مناظره سوم در تحلیل محتوای ادبیات کاندیداها به این نکته اشاره کرده بودند که دکتر عارف در نقد اصولگرایان شروعکننده بسیار خوبی است، اما در مقام دفاع، به آن خوبی عمل نمیکند. برعکس دکتر روحانی در نقد اصولگرایان شروعکننده خوبی نیست یا انگیزهای برای این کار ندارد، اما اگر تعریضی به او بشود در مقام دفاع پاسخهای کوبندهای میدهد و قابلیت دفاع فوقالعاده دارد. همین تحلیل ساده را نیز مشاوران
رسانهای قالیباف به او ندادند تا او در انتخابات یکی از بزرگترین خطاهای استراتژیک خود را بکند. اگر شهردار تهران برای رهایی از تناقض بهوجودآمده در صحبتهایش در مورد کوی دانشگاه به جای خطاب قرار دادن دکتر روحانی و طعنهزدن به او از فرصت دیگری استفاده میکرد، مثلا مخاطب حرفش را کاندیدای دیگری قرار میداد یا در دو دقیقه پایانی وقت اختصاصی خود، روایتش از حادثه کوی دانشگاه را مطرح میکرد شاید نتیجه انتخابات به گونهای دیگر رقم میخورد. 5- برگزاری میتینگ خیابانی در روز پایانی تبلیغات: در روزهایی که تمام نظرسنجیها حاکی از روند نزولی آرای قالیباف بود برگزاری میتینگ خیابانی باعث تسریع روند کاهش آرای او شد. طرفداران سایر نامزدها پس از مطلعشدن از برنامه شهردار تهران آن هم از طریق فیلم تبلیغاتیاش تصمیم گرفتند آنها هم در میادین حاضر شوند. مردم مردد و آرای خاکستری با مشاهده اجتماعهای گوناگون و تفاوت طرفداران هر کاندیدا چه از حیث تعداد و چه از منظر طبقه اجتماعی و با مشاهده خودجوشبودن یا تشکیلاتیبودن، تجمعات کاندیدای خود را مشخص کردند. امری که در تسریع افزایش آرای دکتر روحانی و کاهش آرای دکتر قالیباف نقش داشت و
موجب مشخصشدن نتیجه انتخابات در همان دور اول شد. شاید اگر قالیباف در روز آخر تبلیغات، دست به همآوردی خیابانی نمیزد این شانس را داشت که خود را در دوم ببیند.
***
محمدباقر قالیباف مدیر توانمندی است اما برای دومینبار در انتخابات ریاستجمهوری شکست خورد. این اتفاق برای «احمد توکلی» در گذشته و «محسن رضایی» در همین انتخابات نیز افتاده است. دور از ذهن است مردم به کاندیدایی که دو بار طعم ناکامی در انتخابات ریاستجمهوری چشیده، در انتخابات بعدی اقبال نشان دهند. شهردار تهران اگر علاقهمند است از قالب یک مدیر اجرایی دربیاید و تبدیل به یک چهره سیاسی شود، بهتر است راههای دیگری را بهجز ریاستجمهوری برای توفیق در کسب قدرت کلان سیاسی پیدا کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.