|

پیروزی انتخابات نتیجه تاکتیک نیست

اگر مردم می‌خواستند...

فرنگیس بیات

پس از اعلام نام «حسن روحانی» به ‌عنوان رییس‌جمهور منتخب ملت ایران، تحلیل‌های مختلفی از سوی مخبران وابسته به جناح اصولگرایی مطرح شده است. تفسیر رای مردم به رییس‌جمهور منتخب تقریبا درهمه این تحلیل‌ها به یک نقطه ختم می‌شود و آن ندانم‌کاری فنی اصولگرایان است. انتقاد از اینکه اصولگرایان درانتخابات‌های مختلف دست به شکل‌هایی از ائتلاف می‌زنند و در پایان انتخابات، چیزی از این ائتلاف‌ها عایدشان نمی‌شود، گلایه تکرار‌شده‌ای است که در بیشتر این یادداشت‌ها و نقدها به آن برمی‌خوریم. نقطه کانونی در چرایی ناکامی اصولگرایان همانند کاهلی و سستی دانش‌آموز کندی مورد شماتت قرار می‌گیرد که گویی، باید درس خود را از حفظ می‌داشته است اما در فصل امتحان آن را خوب ارایه نداده است. نقطه اوج این شماتت‌ها آنجایی است که تحلیلگران همدل با جریان اصولگرایی کلیت پیروزی رییس‌جمهور منتخب و شکست اصولگرایان را در توانایی «ائتلاف» و «عدم ائتلاف» برای هوادارانشان توجیه می‌کنند. نویسندگانی که ازعصر شنبه به‌دنبال چرایی رای‌نیاوردن اصولگرایان هستند، کل ماجرای پیروزی حسن روحانی رییس‌جمهور منتخب را در عالی‌تربودن، بزنگاه بودن و موقعیت‌شناسی تکنیکی اصلاح‌طلبان و موفقیت آنها در «فن زدن» در ائتلاف میان میانه‌روهای اصولگرا و اصلاح‌طلب جست‌وجو می‌کنند. اما روایت پیروزی حسن روحانی در روز جمعه امری فراتر از تکنیک و تاکتیک و فنون انتخاباتی است. شاید حتی امروز هم برای تحلیل این پیروزی بسیار زود باشد. الزاما روشن‌شدن زاویه‌های دیگر این انتخاب را به زمان دیگری باید وانهاد، اما نقدا اینکه، با قاطعیت باید گفت، پیروزی حسن روحانی یازدهمین رییس‌جمهور ایران را نمی‌توان به مساله «تکنیک انتخاباتی» تقلیل داد. این یادداشت خواهد گفت که دلیل رای اکثریت مردم به حسن روحانی را نه می‌توان به فن و تاکتیک انتخاباتی فروکاست و نه می‌توان گفت که محتوای شعارهای روحانی بیش از سایرین شور و امید را در جامعه برانگیخت، چراکه این دلیل نیز چیزی جز نگاه تاکتیکی به چگونگی القای تبلیغات به مردم نیست. بی‌شک در اقبال مردم به روحانی - در زمانی که عده‌ای چندان رمقی برای رفتن به پای صندوق رای برای مردم باقی نگذاشته بودند- پیامی نهفته است که حامل نویدهایی برای گشودگی سیاسی- اجتماعی و ترسیم تصویری از انتشارآزادی است. چنین تصویری را روحانی و عارف با هم ساختند. این دریافت برداشت و این تفسیر از آزادی مطلوب، فضای متصوری بود که هوادارن روحانی از فحوای کلام او و گاه با اشاره‌های مستقیم او دریافت می‌کردند. هواداران با تفسیر از اسامی، نام‌ها، موقعیت‌ها، یادآوری‌های تاریخی، رفتارها و برخوردهای روحانی به این برداشت رسیدند که جهان کوچه و خیابان آنها با او دگرگون خواهد شد. درمیان ابراز احساسات و فریادهای رودررو، با مردم همدلی نشان می‌داد. روحانی در مبارزات انتخاباتی‌اش در مقابل شعارهای مگوی چند سال گذشته، نه کلامش را تغییر داد، نه کلمات را چرخاند و خلاصه اینکه اجازه داد مردم حرفشان را بزنند؛ حرف آنها را نه عوض کرد و نه قطع کرد. برداشت مردم از روحانی این بود که او حرف‌های مگوی چهارسال گذشته را می‌شنود، شاید با آنها همدلی نکند یا اهمیت آن مسایل برای او همسان با مخاطبانش نباشد، ولی او مانع آنها در بیان بغض‌هایشان نشد. چنین رفتاری، تصویر مردم از فضای آزاد بعد از انتخاب او را کامل می‌کرد. در این میان، ناگفته نماند که بدون شک کناره‌گیری بزرگوارانه «محمدرضا عارف» درسی است برای سیاست‌ورزی مردم‌مدار که باید در مورد آن بسیار نوشت. تصمیم عارف جدای از بار به قول اصولگرایان تاکتیکی آن، درسی اخلاقی به سیاست است که در آن «خیر عمومی» بر «نفع شخصی» غلبه پیدا می‌کند. درباره اهمیت تصمیم عارف در کناره‌گیری‌اش همین بس که در فقدان نظام حزبی در پهنه سیاسی کشوری مثل ایران، او مشمول قاعده الزام‌آور حزبی برای برکناری نبود، اما با هدف مرجح‌کردن خیرهمگان براحتمالا نفع فردی‌اش، فراتر از تاکتیک و تکنیک، جوانمردی سیاسی انجام داد. اقدام عارف درواقع در پرتو همان پیام مستتردر پویش‌های انتخاباتی [گشایش فضا و انتشار آزادی] بود که عملی شد. بر‌می‌گردیم به اصل موضوع. بسیاری نیز رای قاطع و انتخاب روحانی در دوره اول را برخلاف اکثر پیش‌بینی‌ها، از سر اعتراض به ناکامی‌های هشت‌سال گذشته تعبیر کرده‌اند. این هم می‌تواند باشد. اما فقط این عامل نیست. خوشبختانه بشر پس از دانش «ارسطو»یی آموخته است تا پدیده‌ها را تک‌علتی نبیند؛ اما درآن دسته تحلیل‌هایی که پیش‌تر صحبت آن رفت، خستگی از وضعیت اقتصادی-اجتماعی انگیزه اصلی مردم در رای به کسی بود که تغییر رویه کنونی را در صدر برنامه‌های خود قرار داده بود. اما مگر تغییر رویه کنونی تنها شعارمختص به روحانی بود؟ به استثنای «غلامعلی حدادعادل» که به انتقادهای کلی بسنده کرد و «سعید جلیلی» که برآزادنشدن ظرفیت‌ها تاکید داشت، چهارنامزد دیگر رویه کنونی را قابل دوام نمی‌دانستند. درمناظره‌ها دیدیم که تقریبا رقبا همگی روی یک طول موج از ناکارآمدی سیاست‌های دولت دهم شکوه می‌کردند. نتیجه اینکه اعتراض به سیاست‌های دولت دهم درسایر گفتارها هم دیده می‌شد و تنها منحصر به حسن روحانی نبود. تقریبا نامزدها در رد کارنامه اقتصادی و سیاسی-اجتماعی هشت‌سال گذشته با درجات مختلف متفق القول بودند. موضع روحانی زاویه بیشتری از انتقادهای اقتصادی «رضایی» و انتقادهای دلسوزانه «غرضی» نسبت به کارنامه رییس فعلی دولت نداشت. روحانی در موضع‌گیری اقتصادی در مورد بیکاری و برنامه چهارم توسعه چندان منتقدتر از «محمدباقر قالیباف» ظاهر نشد. در میان تحلیل‌هایی که بر رای روحانی صورت می‌گیرد، مساله توانایی او در حل پرونده هسته‌ای و سابقه او درحفظ حقوق هسته‌ای و درعین حال رسیدن به نوعی توافق مرضی‌الطرفین با قدرت‌های بزرگ، نیز یکی از زمینه‌های اقناعی او برای جلب آرا تعبیر می‌شود. اما مگر «علی‌اکبر ولایتی» در مناظره سوم با جسارت تمام کارنامه کنونی هسته‌ای را به لحنی به مراتب شدیدالحن‌تر از روحانی به باد انتقاد نگرفت و جمله تاریخی «دیپلماسی کلاس فلسفه نیست» را ادا نکرد. اگر تنها و تنها دغدغه شهروندان ایرانی در رای دادن به نامزد مورد نظرشان حل مساله «بن‌بست‌وارهسته‌ای» بود، انصافا «علی‌اکبر ولایتی» نمایش قدرتمندتری داشت. اگرشهروندان ایران تنها و تنها به امید حل مشکلات اختاپوس اقتصاد به پای صندوق می‌رفتند و به امید بازکردن این کلاف سردرگم‌هزارگره، انتخاب می‌کردند چه کسی بهتر از «محسن رضایی میرقاعد» که انصافا نشان داد در مورد مسایل اقتصادی برنامه دارد. اگر مردم می‌خواستند صرفا به کارنامه فیزیکی و ملموس و نه شعارهای انتزاعی و در یک کلام به عملگرایی قابل دفاع نامزدها رای دهند، چه کسی بهتر ازمحمدباقر قالیباف وجود داشت؟ محمدباقر قالیباف در چند سال گذشته به حق یکی از منضبط‌ترین صاحب منصبان اجرایی بوده است. اما ظاهرا مردم تنها به عملگرایی اکتفا نمی‌کنند. محمدباقر قالیباف در زمانه‌ای که به‌قول محمد غرضی نامزدها تنها به ارایه برنامه‌های ادبیاتی و عرفانی بسنده می‌کردند، کارنامه قابل مانوری داشت. انگیزه‌ها و امیدهای اکثریت رای‌دهنده به روحانی چند وجهی است. اما چتر همه این مطالبات همان آزادی مستتراست. نوید پنهان آزادی درپویش‌های انتخاباتی روحانی [و البته عارف] همان عنصری است که در برنامه تبلیغاتی دیگر نامزدها غایب بود و حتی اگر وجود هم می‌داشت، با تعارف و اندکی ماخوذ به حیا بیان می‌شد. بنابراین فقدان تکنیک «ائتلاف» دراردوگاه اصولگرایان تنها دلیل شکست آنها نبوده است. بررسی ناتوانی درایجاد «ائتلاف» تنها توجیه فرمی و شکلی سردرگمی اصولگرایی است. پیام اصولگرایان نیز نتوانست با فرض تجمیع همه نامزدهای منتسب به اصولگرایی درمقابل آرای روحانی، چندان چنگی به دل بزند. ناکامی اصولگرایان اگر بر پایه ناکامی «اصولگرایی» دوباره بازتعریف شود، شاید که در دور آتی انتخابات، اصولگرایی نه با تجدید نظر درفنون و تاکتیک‌های انتخاباتی بلکه با بازبینی محتوایی برنامه‌هایش، مورد اقبال مردم قرار بگیرد. دوم اینکه، درمیان نامزدهای اصولگرایان اتفاقا تکنیک‌های مدرن انتخاباتی بصری بسیارمدرن و جدی وجود داشت. اما مشکل اینجاست که جامعه ایرانی چندان پیرو تبلیغات تزریقی و مهیج نیست. جامعه ایران بیش از آنکه خطوط را بخواند، مابین خطوط را می‌خواند و تحت‌تاثیر قراردادن چنین جامعه‌ای به‌ویژه درحوزه سیاست چندان سهل نیست. درواقع نامزد ریاست‌جمهوری نباید به‌دنبال تزریق پیام بلکه باید به‌دنبال ایجاد تصویری راست‌گفتارانه از آنچه باشد که برای او ایده‌آل است. از این‌رو رای‌دهندگان ایرانی شاید تحت‌تاثیر تبلیغات باشند اما، در پای صندوق، تبلیغات را با پیام‌های پنهان برنامه‌های نامزدها با هم مقایسه می‌کنند و از آنجایی که تاریخ پیچیده و حافظه نسبتا خوبی دارند، تصمیم خود را فارغ از زرق و برق‌های دلنواز و چشم‌نواز با هیبت، انتخاب می‌کنند. روح معنایی که در گفتارهای یک نامزد وجود ندارد نمی‌تواند با اتخاذ تکنیک‌های زیبایی شناسانه و مردم‌گرایانه به وجود بیاید. در واقع تکنیک انتخابات چیزی جز سرعت‌بخشیدن به روند شناساندن نامزد نیست. از این رو نامزدی که فاقد پیام مورد جست‌وجو و معنایی مورد مطالبه مردم باشد، نمی‌تواند رای‌دهندگان را ماشین‌حساب‌های تبلیغات هرچه پر حجم‌تر خود فرض بگیرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.