معمای گورکی
آبتین گلکار
«ماکسیم گورکی» از آن نویسندگانی است که ارزیابی هنر و نوشتههایش اغلب تحتتاثیر رویدادهای زندگی و فعالیتهای اجتماعی او قرار میگیرد. این روزها هم که بازار انتقاد از او بیش از تحسین گرم است: میگویند گورکی قلمش را در خدمت حکومت استبدادی قرار داد، میگویند از اردوگاههای کار اجباری استالین تمجید کرد، میگویند مکتب ادبیات فرمایشی رئالیسم سوسیالیستی را بنیان گذاشت. همه اینها هم درست است، ولی معمای گورکی به این راحتی قابلحل نیست. در روزهای انقلاب 1917 روسیه نویسندههای بسیاری بودند که انقلاب را با آغوش باز پذیرا شدند و به آن به چشم تحول اجتماعی مثبتی نگریستند، ولی با گذشت زمان از تحقق نیافتن آرمانهای انقلاب سرخورده شدند. معروفترین نمونهشان شاید «مایاکوفسکی» باشد که زمانی تریبون انقلاب بود و بعدها آنقدر تحت فشار قرار گرفت که جز خودکشی راه گریزی نیافت. ولی گورکی از این نظر شاید استثنا بود. او در همان تابستان 1917 دید که انقلاب روسیه چگونه به موحشترین غرایز طبقات پست جامعه روسیه میدان داده است و بهروشنی در برابر آن موضع گرفت. نوشت: «همه آنچه در خود نشانی از بیرحمی و نابخردی داشته باشد، همیشه در احساسات
مردم جاهل و بربر موثر واقع میشود. چندی پیش ملوانی به نام «ژِلزنیکوف» در حالی که داشت نطقهای عنانگسیخته رهبرانش را به زبان عامیانه تودههای مردم برمیگرداند، گفت برای رفاه حال ملت روسیه کشتن میلیونها انسان هم مجاز است.» در میانه بگیروببندهای بلشویکها روزنامه «زندگی نو» گورکی تنها نشریهای بود که به انتقاد از خطمشی آنها میپرداخت و میگفت عدم ترحم نسبت به جان انسانها، حتی اگر به نام هدفی والا باشد، حاصلی جز دریاچههای خون برای روسیه نخواهد داشت؛ میگفت که این تودههای جاهل و رشدنیافته قدرت انقلاب واقعی ندارند: «انقلابی غیراصیل پیش از همه بهخاطر خودش احساس رنجیدگی خاطر دارد، به علت آنکه استعداد ندارد، به علت آنکه قدرت ندارد، به علت آنکه خوارش کردهاند، حتی به علت آنکه زمانی در زندان بوده، به تبعید رفته، سختیهای زندگی در مهاجرت را از سر گذرانده است. او همانند اسفنج از حس انتقام اشباع شده و میخواهد چندین و چند برابر از کسانی که او را رنجاندهاند انتقام بگیرد... او نسبت به انسانها همان احساسی را دارد که دانشمندی بیاستعداد نسبت به سگهایی که قرار است قربانی آزمایشهای علمی بیرحمانهای شوند...
انسانها برای او شیء و مادهای هستند که هرچه کمجانتر باشند بهتر است.» این موضعگیریها بود که باعث شد در تابستان 1918 حتی روزنامه این نویسندهای که به «مرغ توفان» انقلاب معروف بود نیز بسته شود و او یکی، دو سال بعد به مهاجرتی اعتراضآمیز برود. این معمایی است که چگونه نویسندهای که در آن شرایط پرالتهاب و بحرانی چنین بینش دقیق و صحیحی نسبت به رویدادها داشت، بعدها بهسادگی فریب تبلیغات استالینی را خورد و چشمش بر فجایع دهههای آغازین حکومت شوروی بسته ماند. به هرحال هنگام ارزیابی شخصیت گورکی باید هردو روی سکه را در نظر گرفت و آنگاه نتیجهگیری کرد که آیا میتوان خدمات او را بر اشتباهاتش بخشید یا نه. در مورد فعالیتهای ادبی او قضاوت آسانتر است: آثار هنری و بخشی از نوشتههای مطبوعاتی او بیشک جزو شاهکارهای ادبیات روسیه و جهان است. البته اینجا هم باز نباید تحتتاثیر تبلیغات قرار گرفت. رمان «مادر» او که زمانی شاهکار بیبدیل رئالیسم سوسیالیستی قلمداد میشد، بهراستی از بسیاری آثار دیگر او ضعیفتر است. داستانهای آغازین او مانند «ماکار چودرا»، «چلکاش» و «ایزرگیل پیرزن» از نظر حال و هوای پرشور و رمانتیک بسیار گیرا
و خواندنیتر هستند. نمایشنامه «در اعماق» هنوز که هنوز است، با شخصیتهای تکاندهنده خود خواننده و بیننده را برجایشان خشک میکند. رمانهای «فوما گاردِیف» و «کلیم سامگین» و نمایشنامه «یگور بولیچوف و دیگران» تصویری واقعی و بیطرفانه از فضای روزگار انقلاب روسیه به علاقهمندان تاریخ ارایه میدهند. میراث ادبی گورکی، فارغ از هرچه درباره این نویسنده پرتناقض شنیدهایم، جالبتوجه و آموزنده است و ارزش توجه بسیار بیشتر جامعه کتابخوان ما را دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.