|

شهناز همنواز

ولی‌الله کاووسی . عضو هیات‌علمی بنیاد دایره‌المعارف اسلامی

مشهورترین تکنواز ایرانی تار که دست‌کم از 50‌سال پیش عنوان استاد، به حق، همراه نامش بوده است. غالبا او را با هنر تکنوازی‌اش می‌شناسند و همه شنوندگان موسیقی ایرانی به فراخور درک و ذوقشان از ساز او سرمست می‌شوند. نزدیک به 70سال در موسیقی ایرانی حضوری ناب داشته و حضورش معنی ناب موسیقی ایرانی که نه، خود موسیقی ایرانی بوده است. یا نه؛ این هم نه؛ موسیقی ایرانی معنی‌اش را از او گرفته است. نزدیک به 70سال همراه با صلابت همه زعیمان موسیقی ایرانی بوده و همراهی‌اش همواره مایه مباهات همراهانش، در هر پایه و مرتبه‌ای، گشته است، که شهناز در کنار هرکه بوده، آن هرکه را ممنون و مفتخر کرده است. هیچ‌کس گفت‌وگوی مفصلی با او نکرده و از او نشنیده و نخوانده است؛ هیچ‌کس هم سخن چندانی از او نگفته است. هیچ خرده‌ای بر سلوک هنری یا طرز نوازندگی او نگرفته است، که گوهر دردانه و درّ بی‌عیب مجالی برای خرده‌گیری به جا نمی‌نهد. درباره او هرچه هست، یکسر ستایش و تحسین است، که هیچ‌کس را در وصف او یارای چیزی جز این نبوده است. به گمانم آنچه درباره استادی او ناگفته مانده، توانایی وصف‌ناپذیرش در همنوازی و همراهی با ساز دیگران است. هنرمندی که به هنگام تکنوازی سنگ را به سماع درمی‌آورد، به هنگام همراهی با ساز دیگری، چنان خود را مقید و محدود می‌کند که هرکه صدای سازش را نشناسد، گمان می‌کند نوازنده‌ای متوسط زخمه بر تار می‌زند. اگر به آثار بازمانده از همنوازی او با دیگر هنرمندان، به ویژه نوازندگان ویولن، گوش فرا دهیم، هیچ نشانی از آن تک‌سوار میدان تکنوازی نمی‌بینیم. در اینگونه آثار، استاد تار عرصه را برای درخشش رفیق و همراهش می‌گشاید و خود، با دوری از هرگونه خودنمایی، در حاشیه می‌ایستد و به پشتیبان تمام‌عیار هنرنمایی همنوازش بدل می‌شود. برای درک دوباره این نکته، همنوازی‌های استاد را با نوازندگان گلها، به ویژه در مجموعه برنامه‌های تکنوازان، از نو بشنوید. در این بین، آثار مشترکش با روانشاد استاد پرویز یاحقی و تا حدی استاد همایون خرم، شاخص‌تر و گویاترند. او در این همنوازی‌ها مهارتش را در تکنوازی به کناری می‌نهد و گاه با نواختن جملاتی کوتاه و گاه با زدن تک‌مضراب‌هایی سنجیده و بجا، تاثیر لطافت و ظرافت جملات نوازنده همراهش را دوچندان می‌کند و باید دانست که این خود گویای مهارتی از نوع دیگر است؛ مهارتی که لازمه درونی‌اش خویشتن‌داری و تواضعی برخاسته از آرامش ذاتی است و ضرورت بیرونی‌اش ذوق پالوده موسیقایی و شناخت عمیق ظرافت‌های همنوازی. از سوی دیگر، وسعت نظر این هنرمند را باید در خاطر آورد که به‌رغم جایگاه والایش در هنر، خود را به هیچ قالب خاصی از موسیقی ایرانی محدود نکرد و در ظرف تنگ هیچ تعصبی محبوس نماند. طیف همکاران او در آواز از خواننده مرجعی چون سیدجلال تاج تا خوانندگان متاخری چون ایرج بسطامی و علیرضا افتخاری را در بر می‌گیرد و گستره نوازندگان همراه او از ویولن‌نواز پرشوری چون اسدالله ملک تا موسیقیدان منضبطی چون فرامرز پایور را شامل می‌شود. اکنون که او رفته، جای آن دارد که مشی و مرام هنری‌اش را از همه جهات، چه هنر و چه رفتار و رویکرد، از نو و به دقت واکاوی کنیم؛ و این کار بیش از هرکس، راهگشای نوازندگان نوپای تار است که در این سال‌ها سبک و سیاق هنرمندان نسل پیش، به ویژه استادان شهناز و شریف، را منسوخ و از مد افتاده می‌دانند و آمال و الگوی خود را تنها در شیوه یکی، ‌دو نوازنده متاخر، به ویژه استاد حسین علیزاده، می‌جویند و آن را تا حد تقلید و تکرار مکرر تنزل می‌دهند. مرتبه بلند استاد جلیل شهناز در موسیقی ایران به آشکارگی آفتاب است و چشمه آموختن از او پیوسته جاری است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.