آشنایی با کارکرد پایگاههای رصد فضایی در دنیا
چشمی خیره به آسمان
عباس خاراباف . کارشناس هوافضا
با توجه به گسترش شتابان امکانات و سیستمهای فضایی و نقش تاثیرگذار فضا در امور اقتصادی، اجتماعی، تجاری، سیاسی و بهویژه امنیتی و نظامی در کشورها، به نظر میرسد که شناسایی وضعیت محیط فضا و ماهوارهها و نحوه مقابله با اقدامات خصمانه دشمن و همچنین حفاظت و نگهداری از امکانات فضایی نیروهای خودی، یک امر ضروری و حیاتی است که در ادبیات نظامی این امر را تحتعنوان «کنترل فضا» تعریف میکنند. کنترل فضا محیطی امن برای تمام فعالیتها و عملیات فضایی خودی فراهم میکند. در کشورهای مختلف به منظور کنترل فضا، پایگاههای رصد فضایی تاسیس میشود. در پایگاههای رصد فضایی به منظور رصد و محاسبه مدار ماهوارهها، از چندین نوع حسگر نظیر رادارها، رادارهای آرایه فازی، حسگرهای اپتیکی، مادونقرمز و رادیویی استفاده میشود. این پایگاهها، دارای سیستمهای الکترواپتیکی پیشرفته، سیستم اپتیک تطبیقی (به منظور جبران نقایص سیستم اپتیکی و اعوجاجات ناشی از اتمسفر)، سیستم طیفسنجی، هدایتکننده پرتو لیزری، سیستم فاصلهیاب لیزری ماهوارهای و واحد پردازش تصاویر، تجزیه و تحلیل، ارزیابی و تفسیر اخبار و اطلاعات خام است. در یک نگاه کلی مشاهدات مراقبت فضا
را میتوان به دو گونه متمایز تقسیم کرد؛ گونه اول مشاهدات «ردیابی» است که در آن مکان زاویهای بر حسب زمان اندازهگیری میشود و گونه دوم مشاهدات «شناسایی» است که در آن اندازهگیریهایی از قبیل فوتومتری بازتابشی، رادیومتری حرارتی، طیفسنجی و تصویرنگاری انجام میشود. در واقع عملیات شناسایی، مشخصات جزييتر مورد نیاز برای ارزیابی را فراهم میکند. سامانههای راداری برای رصد اجرام فضایی، واقع در مدارهای با ارتفاع زیاد، ناکارآمد هستند و این به آن دلیل است که توان دریافتی رادار با معکوس توان چهارم فاصله جسم فضایی با سنسور ارتباط دارد. بنابراین با افزایش فاصله، توان دریافتی رادار به شدت کاهش مییابد. سامانههای راداری برای رصد اجرام واقع در مدار با ارتفاع کم، گزینه مناسبی به شمار میروند. در سامانههای اپتیکی توان دریافتی حسگر با معکوس مجذور فاصله شیء تا حسگر متناسب است، بنابراین برای رصد اجرام فضایی موجود در مدارهای با ارتفاع بیشتر، استفاده از سیستمهای اپتیکی اجتنابناپذیر است. راهکارهای مطرح در فرآیند آشکارسازی برای طراحی یک سیستم مراقبت فضا باید چندین پارامتر کلیدی از جمله طیف آشکارسازی،
استراتژی جستوجو، میدان دید و دقت اندازهگیری متریک را در نظر داشت. در فرآیند آشکارسازی اجرام فضایی با حسگرهای الکترواپتیکی دو استراتژی مطرح است: در یک روش آشکارسازی بر اساس انرژی بازتابشی هدف صورت میگیرد و در روش دوم برای آشکارسازی از طیف مبتنی بر گسیل حرارتی هدف (آشکارسازی گرمایی) استفاده شود. در سیستمهای مستقر در زمین یکی از چهار گزینه زیر مطرح است: رصد اجرام فضایی با استفاده از طیف بازتابشی هدف در محدوده مریی در شب، طیف بازتابشی هدف در محدوده مادون قرمز کوتاه در روز، طیف حرارتی هدف در محدوده مادون قرمز متوسط در شبانهروز و استفاده از طیف حرارتی در محدوده طول موج مادونقرمز بلند در شب. متداولترین نوع آشکارسازی اپتیکی ماهوارهها، استفاده از حسگرهایی با توان آشکارسازی در باند مریی (4/0 تا یک میکرومتر) است که در آن فرآیند آشکارسازی با شرط در معرض تابش خورشید بودن هدف و قرارگرفتن حسگر در ناحیه شب (سایه زمین) به شکل موثری ممکن است. استفاده از باندهای مادون قرمز متوسط و بلند به دلیل پایینبودن سطح سیگنال هدف مختص ماهوارههای لئو است. در یک سیستم مراقبت فضا باید متناسب با هدف سیستم (جستوجو یا تعقیب)، طیف
آشکارسازی (مریی یا حرارتی)، مشخصات اهداف مورد علاقه و نیز امکانات و محدودیتهای سختافزاری، یک یا چند شیوه اسکن انتخاب شود. یکی از شیوههای کارآمد اسکن، شیوه نجومی است. در شیوه نجومی، پسزمینه آسمان (ستارگان، کهکشانها و سایر اجرام دوردست) در فریمهای متوالی ثابت است، ولی اجسام غیرستارهای یعنی اجسام مداری زمین (ماه و ماهوارهها) و دیگر اعضای منظومه شمسی (سیارات، سیارکها و دنبالهدارها) متحرک هستند و بسته به سرعت زاویهای اجسام متحرک و زمان نوردهی فریمها، این اجسام در هر فریم به صورت اهداف نقطهای یا رگههای نورانی ظاهر میشود. شیوه نجومی برای سیستمهای جستوجو و تعقیب، گزینه ایدهآلی است و استفاده از آن در بسیاری از سیستمهای اپتیکی مراقبت فضا عملکرد بالای این شیوه را برای انواع مدارها اثبات کرده است. یکی دیگر از شیوههای مطرح حسگر، شیوه ردیابی است. در این شیوه، حسگر یک الگوی اسکن هماهنگ با حرکت هدف را اجرا میکند، به این معنا که حرکت مکانیکی حسگر به گونهای تنظیم میشود که اهداف مورد نظر به صورت چشمههای انرژی ایستا در فریمهای پیدرپی ثبت میشود. در این شیوه، هدف روی حسگر ثابت و پسزمینه متحرک است.
نقش سیستم کنترل سکوی تلسکوپ، نشانهگیری تلسکوپ به سوی هدف مورد نظر است. یک وجه بسیار مهم عملکرد در یک سکو، دقت نشانهروی تلسکوپ به سوی هدف و دقت تعقیب آن است که به ترتیب با دو پارامتر کلیدی دقت نشانهروی و دقت ردیابی توصیف میشود. شیوه سوم، شیوه ایستاست. در شیوه ایستا پسزمینه ستارهای، به آرامی در اسکنهای متوالی جابهجا میشود، ولی هدف مداری با سرعت بیشتری از جهات مختلف از میدان دید عبور میکند. در یک سیستم مراقبت فضا، مشاهدات قابل انجام به وسیله حسگرهای اپتیکی شامل مشاهدات سینماتیکی (متریک) و مشاهدات شناسایی است. مشاهدات سینماتیکی شامل دادههای متریک (شامل مکان زاویهای و زمان) و مشاهدات شناسایی شامل فوتومتری و رادیومتری، طیفنگاری و تصویرنگاری است. در بحث مشاهدات شناسایی، از سه نوع داده فوتومتریک مستقیما به عنوان پارامترهای شناسایی استفاده میشود. این دادهها عبارتند از قدر استاندارد در یک باند طیفی معین، الگوی تغییرات زمانی قدرماهواره و خواص رنگی آن. فوتومتری باید زمانی انجام شود که هدف در معرض نور خورشید قرار دارد و البته شرایط اندازهگیری از نظر تابش پسزمینه مطلوب باشد. شار فوتومتریک هدف مداری به
مشخصات آن بستگی دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.